Bài viết đề cập đến cách hình thành kỹ năng tổng hợp cho học sinh thông qua dạy học Sinh học 9. Một số cách tổng hợp kiến thức được trình bày như: sơ đồ tư duy; xây dựng bảng (bảng so sánh, bảng quan hệ); đồ thị hình ảnh; sơ đồ; và tóm tắt. Các bước để xây dựng các loại sythesis cũng được nghiên cứu với các ví dụ rõ ràng.
Trang 1RN LUYN HÅC SINH CC HNH THÙC DIN T
H THÈNG HÂA NËI DUNG TRONG DY HÅC SINH HÅC 9
Ngæ V«n H÷ng
Bë Gi¡o döc v o t¤o
Vi»cr±nluy»nk¾n«ngh»thènghâacâvàtr½quantrångtrongph¡ttriºnn«ng
lüc t÷ duy håc sinh H» thèng hâa câ t¡c döng l mphong phó th¶m ki¸n thùc ¢
håc b¬ng mët t÷t÷ðng mîi, xem x²t, gi£iquy¸t c¡c v§n · ¢ ÷ñc håc d÷îi mët
gâc ë mîi H» thèng hâa nëi dung khæng nhúng h¼nh th nh ÷ñc ki¸n thùc mîi,
cõngcènhúng i·u ¢ ÷ñchåcm cán spx¸pchóngth nhh» thèngch°t ch³ thº
hi»n ÷ñc qu¡ tr¼nh ph¡t triºn ki¸n thùc V¼ v y, n«ng lüc h» thèng hâa ki¸n thùc
l mët n«ng lüc c¦n ÷ñc h¼nh th nh cho håc sinh ð nh tr÷íng phê thæng trong
d¤y håc tøng mænhåc
Di¹n ¤tnëidungki¸nthùcl dòng mëth¼nhthùc ngænngú ºbiºu ¤tmët
t÷t÷ðng, mët sü hiºu bi¸t v· mët süvªt,hi»n t÷ñng n o â D¤y håcthüc ch§t l
tê chùc håc sinh ho°c trüc ti¸p t¡c ëng v o èi t÷ñng, ho°c nghi¶n cùu nëidung
t i li»ukhoa håc º câ ki¸n thùc v· èi t÷ñng â Trong qu¡ tr¼nh â t§t y¸u håc
sinhph£i ghinhªn,biºu ¤tsühiºu bi¸tcõa m¼nhb¬ngnhúngd¤ngngænngú kh¡c
nhau.V¼ ngæn ngú l c¡iv cõa t÷duy,l h¼nh thùc cõa t÷duy
2 Nëi dung nghi¶n cùu
2.1 Vai trá cõa k¾ n«ng di¹n ¤t nëi dung h» thèng hâa
-R±n luy»n k¾ n«ng di¹n ¤t nëidung ki¸nthùc l mët bi»nph¡p º t½chcüc
hâa ho¤t ëng nhªn thùc, v¼ qu¡ tr¼nh â y¶u c¦u håc sinh tü t¼m, lüa chån, gia
cæng tr½tu» thæng tintheo mët þ t÷ðngkhoa håcnh§t ành
-K¾n«ng di¹n ¤t nëidung khoahåcvøa l trithùc, vøal ph©mch§t n«ng
lüctü håccõa håcsinh Di¹n ¤t nëi dungkhoa håc b¬ng ngæn ngú hñp lþ l mùc
ëcao cõa trithùc
- Tê chùc håc sinh di¹n ¤t nëidung thæng tin tø c¡c k¶nh kh¡c nhau b¬ng
c¡c h¼nh thùc ngæn ngú kh¡c nhau ch½nh l bi»n ph¡p, nëidung d¤y c¡ch håc
- Câ thº dòng c¡c bi»n ph¡p n y º kiºm tra ch§t l÷ñng thæng hiºu t i li»u
gi¡o khoa ¤t ÷ñc k¾ n«ng n y th¼ li»u gi¡o khoa mîi trð th nh tri thùc sð húu
cõa håc sinh
Trang 22.2 Mët sè h¼nh thùc di¹n ¤t nëi dung h» thèng hâa c¦n r±n
luy»n cho håc sinh trong d¤y håc Sinh håc 9
2.2.1 Lªp sì ç kh¡i ni»m
Sì ç kh¡i ni»m l h¼nh thùc di¹n ¤t sü ph¥n chia kh¡i ni»m Sì ç kh¡i
ni»mth÷íngcâ d¤nggraph l sì ç baogçm c¡c ¿nh v cung.C¡c ¿nh l c¡c nëi
dung chèt ki¸n thùc v ÷ñc li¶n k¸t vîi c¡c ki¸n thùc kh¡c b¬ng c¡c cung T½nh
s÷ ph¤m cõa graph l h¼nh th nh cho håc sinh t÷ duy bi»n chùng, t÷ duy lægic
Khi thi¸t lªp ÷ñc mët sì ç cho ph²p gi¡o vi¶n v håc sinh t¼m ra ÷ñc mèi li¶n
h» b£n ch§t giúa c¡c ki¸n thùc.Graph tr¡nh ghich²p m¡y mâcnëi dung s¡ch gi¡o
khoa, ph¡thuy t½nh s¡ng t¤o Graphchoph²p · xu§tnhi·u ph÷ìng¡nkh¡c nhau
cõa mët ho¤t ëng l m cho graph trð th nh mët cæng cö thuªn ti»n º biºu ¤t
nëidung Düa tr¶n graph, håc sinh câ ÷ñc nhúng k¾ n«ng sau: t¡ihi»n, suy luªn
lægic,ph¥n t½ch, tênghñp, Ngo irakhi thi¸tlªp ÷ñcmët graph,håcsinh s³ ¤t
tîitr¼nh ët÷ duy kh¡iqu¡t cao Graph kh¡ini»m gióp håc sinh ph¥n bi»t rã c¡c
kh¡ini»mgièng -lo i;c¡ichung - c¡iri¶ng;c¡ito n thº -c¡ibëphªn, Ngænngú
graphl mët d¤ng ngænngú °c bi»t cât½nh kh¡iqu¡t, trøu t÷ñngcao v¼ ð âméi
k½ hi»u l ngæn ngú biºu ¤t sóc t½chd§u hi»u b£n ch§t nh§t, nâic¡ch kh¡c méik½
tütronggraphn²n ÷ñcnhi·unëidungki¸nthùc M°tkh¡cdot½nh ch§t sì çm
nâ l¤i câ lñi º trüc quan hâa c¡c mèi quan h» trøu t÷ñng m c¡c h¼nh thùc di¹n
¤t kh¡c khâ câ i·u ki»n thº hi»n
C¡c b÷îc x¥y düng sì ç lægic ph¥n chia h» thèng hâa kh¡i ni»m
d¤ng graph nh÷ sau:
- Ph¥n t½ch º t¼m ¿nh:
+ Chån nhúng ki¸n thùc cì b£n v trång t¥m nh§t, thüc ch§t â l nhúng
d§uhi»u b£nch§t cõac¡c kh¡ini»mgièng,lo iho°cnhúngth nhph¦n, y¸u tèc§u
tróccõa mëttêchùcsèng, mëtcìch¸,qu¡ tr¼nhhay quiluªtsinh håc.Nhúng ki¸n
thùcn y cánc¦n ph£i ti¸ptöc ph¥n t½ch,ho°c ành h÷îngchovi»cx¡c lªpc¡c mèi
quanh» vîinhúngnëidungkh¡c n¶nth÷íng ÷ñcgåil ki¸nthùccât½nh ch§t t¤o
tåa ë
+ Lüachån ngæn ngú k½hi»u º biºuthà c¡c ki¸n thùc ¢ ÷ñcph¥n t½ch â,
v lüa chån và tr½lægic º biºu thà c¡c ngænngú k½hi»u â trong khæng gian sì ç,
m thüc ch§t l t¤o ra gi¡tràquan h» cõa c¡c ki¸nthùc vîinhau
- Lªp sì ç:
Thüc ch§t l trüc quan cõa c¡c mèili¶n h» b£n ch§t giúa c¡c y¸u tè, c¡c bë
phªn b¬ngméi sì ç
K¾ n«ng di¹n ¤t vi»c ph¥n chia - h» thèng hâa, kh¡i ni»m b¬ng ngæn ngú
Graph ÷ñc r±n luy»n cho håc sinh theo c¡c b÷îc â V½ dö sau khi håc ch÷ìng
Bi¸n dà y¶u c¦u håc sinh dòng Graph di¹n ¤t süph¥n chia c¡c kh¡i ni»m: bi¸n dà
ditruy·n, bi¸n dà khæng di truy·n, ët bi¸n vîibi¸n dàtê hñp v th÷íng bi¸n, ët
bi¸n gen vîi ët bi¸n nhi¹m sc thº, ët bi¸n c§u tróc vîi ët bi¸n sè l÷ñng NST
(ph¥nlo¤ibi¸n dà theo nguy¶n tc l÷ïngph¥n)
Trang 3Sì ç 1 Ph¥n lo¤i bi¸n dà theo nguy¶n tc l÷ïng ph¥n
Sì ç 2 L÷îi Thùc «n
2.2.2 Di¹n ¤t b¬ng b£ng
B£ng l h¼nh thùc di¹n ¤t nëi dung ki¸n thùc trong â c¡c thæng tin ÷ñc
tr¼nh b y trong c¡c h ng, c¡c cët ð nhúng và tr½ nh§t ành gåi l c¡c æ Mèi quan
h» giúa c¡c nëidung thængtin ghið c¡c æ ÷ñc x¡c lªpb¬ng sü èichi¸u theo c¡c
h ng ngang, cët dåc Mèi quan h» ÷ñc rót ra tø sü ph¥n t½ch, èichi¸u â ch½nh
l nëidung ki¸nthùchåcsinh c¦n l¾nhhëi Nh÷v y,giacængthængtinb¬ng ngæn
ngú b£ng r±n luy»n ÷ñc nhi·uthao t¡c lægic nh÷: ph¥nt½ch, têng hñp, èichi¸u,
so s¡nh, h» thèng hâa nëi dung theo c¡c quan h» lægic kh¡c nhau, rót ra k¸t luªn
kh¡iqu¡t Nhúng ÷u th¸ v÷ñt trëicõa b£ng nh÷:
-Cho ph²p tr¼nh b y rã, gån mët nëidung câ mèiquan h» phùct¤p c¦n cho
sos¡nh c¡c èit÷ñng,rót rac¡c qui luªt
- Tr¡nh t¼nh tr¤ng manh món khi tr¼nh b y nëi dung b i håc,cho ph²p li¶n
k¸t ki¸n thùc,h» thèng hâa nëidung
-Thi¸tlªp ÷ñcb£ng,håcsinhph¡t huy ÷ñckh£n«ng h»thènghâa v kh¡i
qu¡thâa çngthíi ph¡t huy ÷ñc nhi·u k¾ n«ng t÷duy kh¡c
- B£ng so s¡nh.Sû döngbi»n ph¡p so s¡nh, èichi¸u º lªpb£ng theo c¡c
b֔csau:
+X¡c ành d§u hi»u lîpcõa c¡c èit÷ñng em sos¡nh
+C«n cù c¡cc°p d§uhi»u lîpcõa c¡c èit÷ñng º x¡c ànhti¶uch½sos¡nh
+C«n cù ti¶u ch½ º t¼m d§u hi»u c¡c °c iºm gièng nhau cì b£n nh§t cõa
c¡c èit÷ñng
+Tr¶n cìsðc¡c c°p d§uhi»u t¼m ra °c iºm kh¡c nhau giúac¡c èit÷ñng
Trang 4+ N¶u þ ngh¾a cõa sü gièng nhau, cõa sü kh¡c nhau, sau â rót ra k¸t luªn
tøso s¡nh
V½ dö: º t¼m hiºu £nh h÷ðng cõa ¡nh s¡ng ¸n thüc vªt, y¶u c¦u håc sinh
lªpb£ng câd¤ng sau:
B£ng 1 nh h÷ðng cõa ¡nh s¡ng ¸n thüc vªt
°c iºm(Ti¶uch½sos¡nh) C¥y ÷a s¡ng C¥y ÷abâng
Chi·u cao th¥n c¥y
Th¥n c¥y th§p Th¥nc¥y trung b¼nhho°c cao
Chi·u rëng t¡n l¡ T¡n l¡rëng T¡nl¡ rëng vøaph£i
Sèc nh c¥y
C nh c¥y nhi·u C nhc¥y ½t
K½ch th÷îc phi¸n l¡ Phi¸n l¡ nhä hµp Phi¸n l¡lîn
M u sc l¡c¥y
M u xanh nh¤t M uxanh th¨m
Nìi sèng Nìi nhi·u ¡nh s¡ng Nìibâng r¥m
- B£ng di¹n ¤t mèi li¶n h» c§u t¤o chùc n«ng:
+ T¼m nhúng °c iºm chùc n«ng câ þ ngh¾aphò hñp vîiti¶u ch½lüa chån
+ T¼m nhúng iºm c§u t¤o b£n ch§t, g¦n nh§t phò hñp vîi tøng chùc n«ng
V½ dö: º èi chi¸u, h» thèng hâa, so s¡nh ADN, ARN câ thº y¶u c¦u håc
sinh lªpb£ng sau:
B£ng 2 So s¡nh ADN v ARN
ADN
- Chuéixon k²p
- 4 lo¤inucleotit A,G, X, T
-L÷u giúthæng tindi truy·n
-Truy·n ¤t thængtin ditruy·n
ARN
- Chuéixon ìn
- 4 lo¤inucleotit A,G, X, U
-Truy·n ¤t thængtin ditruy·n
-Vªnchuyºn axit amin
-Tham giac§u tróc ribæxæm
2.2.3 Bi»n ph¡p di¹n ¤t b¬ng sì ç h¼nh
Sì ç h¼nh l ngæn ngú k½ hi»u b¬ng c¡c h¼nh câ t½nh trüc quan v· nëidung
khoa håc â l h¼nh thùc kh¡i qu¡t nëi dung b¬ng k½ hi»u vªt ch§t hâa Câ c¡c
h¼nh £nh k±m theo trong sì ç º minh håa rãhìn cho sì ç º ph¥n bi»t vîi sì
çlægic d¤ng b£n çkh¡ini»m (graph) chóng tæi gåisì çh¼nh l picturegraph
(PG).Sì çh¼nhl dòngk½hi»u h¼nh£nh ºl mngæn ngúthºhi»nnëidungthæng
tin Trong d¤y håc sinh håcsì çh¼nh ÷ñcsû döng phê bi¸n khi di¹n ¤t c¡c nëi
dungthæng tinv· c¡c quan h» h¼nh th¡i- c§u t¤o,cì ch¸, qu¡tr¼nh sinh håc.H¼nh
£nh câ nhúng th¸ m¤nh v÷ñt trëi so vîi c¡c ngæn ngú kh¡c C¡c th½ nghi»m cõa
gi¡os÷t¥m l½håc Simon Garrod ¢ chùng minh ÷ñc c¥u ng¤n ngú cê: Mëth¼nh
£nhb¬ngng n líinâi Khihaing÷íigiaoti¸p b¬ngh¼nh£nh th¼cuëc èitho¤itrð
n¶n ad¤ng v ch§t l÷ñnghìn líinâinhi·ul¦n T½nhbiºu ¤t r§tcaonhí v okh£
n«ngtrüc quan hâa c¡itrøu t÷ñng cõa h¼nh £nh
- C¡c b÷îc thi¸t k¸ mët sì ç h¼nh:
+ Ph¥n t½ch nëidung
Trang 5h¼nh £nh
+Bè tr½ ngænngú v h¼nh£nh hñp l½, µp mt phò hñp vîi y¶u c¦u
V½ dö 1 Tæ m u en c¡c môi t¶n º ch¿ h÷îng i cõa n÷îc qua m ng t¸b o
cõa hçngc¦u C¡cváng réngch¿ c¡cph¥n tûn÷îc,c¡cváng tæ ench¿ph¥ntûc¡c
ch§t ho tan Gi£ith½ch t¤isao tænh÷ v y
V½dö 2.So s¡nh c§u t¤o t¸ b o ëng vªtvîi t¸b o thücvªt
2.2.4 Bi»n ph¡p di¹n ¤t b¬ng ç thà
ç thà l mët tªp c¡c èit÷ñng ÷ñc gåil c¡c ¿nh (ho°c nót) nèivîinhau
bði c¡c c¤nh (ho°c cung). ç thà th÷íng ÷ñc v³ d÷îi d¤ng mët tªp c¡c iºm (c¡c
¿nh nèivîi nhaub¯ng c¡c o¤n th¯ng (c¡cc¤nh) Nh÷ng kh¡c vîisì ç, çthà l
mët h¼nh v³ biºu di¹n sü bi¸n thi¶n cõa mët h m sè phö thuëc v o sü bi¸n thi¶n
cõa bi¸n sè
ç thà l mët trong nhúng c¡ch thùc nh¬m ÷a khoa håc sinh håc ti¸n ¸n
mët khoa håc ch½nh x¡c Khi hiºu ÷ñc mët ç thà hay cao hìn l thi¸t lªp ÷ñc
Trang 6nâ, håc sinh s³ph¡t triºn ÷ñc c¡c k¾ n«ng sau:
- K¾n«ng t½nh to¡nch½nh x¡c
- K¾n«ng biºu ¤t c¡c mèiquan h» ¢ ÷ñc l÷ñnghâa
Thi¸t lªp ç thà theo c¡c b÷îc sau:
+ Ph¥n t½ch nëidung ki¸nthùc c¦n di¹n ¤t
+ Chån d¤ng çthà
+ Chån h» tåa ë
+ T¼m tham bi¸n, thi¸t lªph m f(x)
+ V³ ç thà
ºr±n k¾n«ngn ychóngtæi ¢dòngb itªpsau:Lo ic¡hçith÷íng ´trùng
v o th¡ng 11 trong i·u ki»n c÷íng ë chi¸u s¡ng t«ng d¦n tø th¡ng 1 ¸n th¡ng
7(mòa xu¥n v mòah±) v gi£m d¦n tøth¡ng 7 ¸n th¡ng 11(mòathu) º thóc
©y nhanh qu¡ tr¼nh sinh ´ cõa c¡ hçi ng÷íi ta ti¸n h nh bi»n ph¡p chi¸u s¡ng
nh¥n t¤o: t«ng c÷íng ë chi¸u s¡ng v o mòa xu¥n (cho gièng vîi i·u ki»n chi¸u
s¡ng cõa mòa h±) v gi£m c÷íng ë chi¸u s¡ng cõa mòa h± (cho gièng i·u ki»n
chi¸u s¡ng v o mòa thu) c¡ s³ ´ trùng sîm v o mòa h± (th¡ng 7) H¢y tr¼nh b y
mèiquan h» giúa c÷íng ë chi¸u s¡ng v thíi gian
Håc sinh ¢ lªp ÷ñc ç thà: tröc ho nh l thíi gian t½nh theo th¡ng trong
n«m ÷íng ç thà i l¶n biºu thà sü t«ng c÷íng ë chi¸u s¡ng trong ng y, ÷íng
çthà i xuèng biºu thà sü gi£m c÷íng ë chi¸u s¡ng
2.2.5 Bi»nph¡p di¹n ¤t b¬ng vi¸t mët o¤n v«ntâm ttnëi dungb i,
ch÷ìng, ph¦n
¥y l bi»n ph¡p r±n ÷ñc chohåc sinh k¾n«ng vi¸t v k¾n«ng tr¼nh b y r§t
tèt v¼ ph£i lüa chån tø, c¥u, o¤n v«n ph£n ¡nh ÷ñc ch½nh x¡c, ¦y õ rã r ng
thæng tin, v thi¸t lªp ÷ñc quan h» giúa c¡c thæng tin âtrong m¤ch nëi dung
C¡c b÷îcc¦n thüc hi»n:
- åc k¾ o¤n v«n, t¡chra c¡c nëidung ch½nh
- Ph¥n t½ch mèiquan h», li¶nh» giúa c¡c nëidung ch½nh
- Chån thuªt ngú, tø hay o¤n v«nmi¶u t£ nëidung ch½nh sao chongn gån
sóc t½ch nh§t º vi¸t
V½ dö: Khi håc v· NST (b i 8 s¡ch gi¡okhoaSinh håc 9) câ thº y¶u c¦u håc
sinh tâm ttc¡c nëi dungch½nh nh÷ sau:
Trang 7C°p NST t÷ìng çng : l c°p NST gçm 2 NST ìn, câ h¼nh d¤ng c§u tróc
gièngnhau, mët chi¸c cõa nguçngèc tøbè,mët chi¸c cânguçn gèctømµ, c¡c gen
sp x¸p th nh c°p t÷ìngùng theo chi·u dåc NST
Bë NST l÷ïng bëi : bë NST chùa c¡c c°p NST t÷ìng çng ÷ñc k½ hi»u 2n
NST
Bë NST ìn bëi: bë NST tçn t¤itrong giao tûch¿ chùa 1 NST cõa méic°p
NST t÷ìng çng
Nhi¹m sc thº :thº vªtch§t di truy·n (câ b£n ch§t l ADN) bà «nm u b¬ng
thuèc nhuëm ki·m t½nh, ð k¼ giúa câ h¼nh d¤ng v k½ch th÷îc °c tr÷ng, câthº câ
h¼nh h¤t, h¼nh chú V,h¼nh que,
Cræmatit:méiNSTsau khinh¥n æigçm2nhiºmsctûchàemgnvîinhau
ð t¥m ëng Méi nhi¹m sc tû gåi l mët cræmatit Méi cræmatitgçm ch y¸u mët
ph¦n tûADN v c¡c præt¶inlo¤i histæn
3 K¸t luªn
H» thèng hâa l k¾ n«ng t÷duy K¸t qu£ cõa qu¡ tr¼nh nhªn thùc l ch thº
nhªnthùc câki¸n thùcv· b£nch§t cõa èit÷ñngkh¡chquan Hiºubi¸t â khitrð
th nh sðhúu cõa ch thº nhªn thùc ph£i ÷ñc mæh¼nh hâa b¬ng ngæn ngú Ngæn
ngú l süph£n ¡nh t÷t÷ðng, ph£n¡nh nëidungt÷ duy V¼v y r±n luy»n n«ng lüc
h»thènghâakhæng thºkhængr±n luy»n chohåcsinhk¾n«ngsûdöngc¡ch¼nhthùc
ngæn ngú kh¡c nhau º di¹n ¤t nëidungki¸n thùc.Tü di¹n ¤t sü hiºu bi¸t b¬ng
ngæn ngú cõa ch½nh m¼nh l mùc ëcao cõa süthæng hiºu
TI LIU THAM KHO
[1] Vã Thà B½ch Thõy, 2007 C¡c bi»n ph¡p r±n luy»n cho håc sinh k¾ n«ng
di¹n ¤t nëi dung trong qu¡ tr¼nh tê chùc ho¤t ëng tü lüc nghi¶n cùu s¡ch gi¡o
khoa sinh håc 11 Luªn v«n Th¤c s¾, ¤i håc Hu¸
[2] Robert J.Marzano, Debra J.Pickering, Jane E.Pollock, 2005 C¡c ph÷ìng
ph¡p d¤y håc hi»u qu£ Nxb Gi¡odöc
[3]Ngæ V«n H÷ng, 2005 D¤y håc Sinh håc 9.Nxb Gi¡o döc
[4]Geoffey Petty, 1998 D¤y håc ng y nay Nxb Stanlay Thornes
[5]Jeannette Vos, Gorden Dryden, 2004 C¡ch m¤ng håc tªp Nxb V«nhâa
-Thængtin
ABSTRACT
Training students skills of synthesizing knowledge in teaching biology 9
Synthesizingis one of the high order of thinking skills Therefore, developing
this skill for students is very necessary Our paperdiscusses how tobuild synthetic
skillsforstudentthrough teaching Biology9.Someof theways tosynthesize
knowl-edgearepresented suchas:mindmaps;buildingtables(comparativetables,relation
tables);picturegraphs;diagrams;andsummaries.Stepstobuildthesekindof
sythe-sisare alsostudiedwith clear examples