CƠ sở lý LUẬN về PHẬT GIÁO bắc NINH và CHÙA bút THÁP

CƠ sở lý LUẬN về PHẬT GIÁO bắc NINH và CHÙA bút THÁP CƠ sở lý LUẬN về PHẬT GIÁO bắc NINH và CHÙA bút THÁP CƠ sở lý LUẬN về PHẬT GIÁO bắc NINH và CHÙA bút THÁP CƠ sở lý LUẬN về PHẬT GIÁO bắc NINH và CHÙA bút THÁP CƠ sở lý LUẬN về PHẬT GIÁO bắc NINH và CHÙA bút THÁP

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHẬT GIÁO BẮC NINH VÀ

CHÙA BÚT THÁP

Một số nét cơ bản về Phật giáo Bắc Ninh

Quá trình du nhập và phát triển của Phật giáo Bắc Ninh

Sự hình thành và phát triển trung tâm Phật giáo Luy Lâu

là cơ sở đánh giá nhiều mặt sinh hoạt Phật giáo trong chiềudài 2000 năm lịch sử Phật giáo Việt Nam Thời Đông Hán có

ba trung tâm Phật giáo lớn nổi lên gồm Luy Lâu (thuộc ThuậnThành, Bắc Ninh), Bành Thành (thuộc Giang Tô, Trung Quốc)

và Lạc Dương (thuộc Hà Nam, Trung Quốc) Trong đó, trungtâm Luy Lâu tại Giao Chỉ được hình thành sớm nhất với 15 bộkinh, 20 chùa tháp, 500 tăng sư Trung tâm này đã thể hiện quátrình du nhập Phật giáo vào nước ta ngày một sâu rộng

Vào những thế kỷ I - III, Luy Lâu phát triển mạnh về kinh

tế - văn hóa của Giao Chỉ, là nơi gặp gỡ của nhiều luồng tưtưởng, điều đó đã tạo điều kiện thuận lợi cho Phật giáo thâmnhập vào cuộc sống nhân dân Phật giáo được truyền bá tớiGiao Chỉ thông qua đường bộ và đường thủy với công lao thuộc

về các tăng sĩ, thương nhân người Ấn Độ, Trung Á và TrungQuốc Đây cũng là thời điểm phát triển nở rộ nhất của Phật giáoGiao Châu lúc bấy giờ Do tiếp thu Phật giáo trực tiếp từ Ấn Độnên từ Buddha (bậc giác ngộ) được phiên âm trực tiếp thànhBụt, từ Bụt được dùng nhiều trong các chuyện dân gian Phậtgiáo vào thời điểm đó mang màu sắc Phật giáo Tiểu Thừa, Bụtđược coi như là một vị thần luôn cứu người tốt, trừng phạt kẻxấu Sau này vào thế kỷ IV - V, do ảnh hưởng của Phật giáo ĐạiThừa đến từ Trung Quốc mà từ Bụt mất dần đi và thay vào đó là

từ Phật Phật giáo ăn sâu, bám rễ vào tiềm thức người dân ViệtNam nói chung cũng như người Kinh Bắc nói riêng từ rất sớm.Thời nhà Lý, nhà Trần, Phật giáo phát triển cực thịnh và đượccoi là quốc giáo, ảnh hưởng đến mọi mặt của đời sống xã hội.Đến thời nhà Hậu Lê thì Nho giáo được coi là quốc giáo vàPhật giáo đi vào giai đoạn suy thoái Đầu thế kỷ XVIII, vua

Quang Trung cố gắng chấn hưng đạo Phật, chỉnh đốn xây dựngchùa nhưng vì ông mất sớm nên việc này không có nhiều kếtquả.

Đến thế kỷ XX, mặc dù ảnh hưởng mạnh của quá trình

Âu hóa, Phật giáo Việt Nam lại phát triển mạnh mẽ khởi đầu

từ các đô thị miền Nam với sự đóng góp quan trọng của cácnhà Sư Khánh Hòa và Thiện Chiếu Đạo Phật sau khi truyền

bá vào Trung Quốc đã được hình thành và phát triển theo cáctông phái khác nhau và cũng theo đó truyền bá vào Việt Namtrong đó nổi bật là sự tác động của ba tông phái lớn: ThiềnTông, Tịnh Độ Tông và Mật Tông

Như vậy, Phật giáo đến nước ta từ rất sớm và khởinguyên tại Luy Lâu Nó đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển,đặc biệt dưới thời Lý - Trần Việt Nam có dòng Thiền Tôngriêng biệt với sự hợp nhất các thiền phái của Phật Hoàng TrầnNhân Tông để hình thành thiền phái Trúc Lâm Quan trọngnhất, Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong việc đem lại giátrị đạo đức xã hội trong suốt thời gian tồn tại ở nước ta Ngoài

ra, Phật giáo góp phần không nhỏ trong các giá trị văn hóa

ngày nay như các công trình điêu khắc mang đậm nét truyềnthống, các công trình kiến trúc có tính thẩm mỹ cao và còn tácđộng vào nếp sống, giáo dục nhân cách con người.

Đặc điểm của Phật giáo Bắc Ninh

Bắc Ninh - Kinh Bắc gọi là cái nôi của Phật giáo ViệtNam, vì nơi đây đã ra đời và tồn tại những trung tâm văn hóaPhật giáo lớn, cổ xưa nhất là Luy Lâu Tại đây có rất nhiềuchùa như chùa Vĩnh Nghiêm, Ninh Phúc tự… Luy Lâu nằm ởvùng Dâu (nay thuộc xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành,Bắc Ninh) là thủ phủ của quận Giao Chỉ từ năm 111 đến 106trước công nguyên Đây là trung tâm chính trị, kinh tế, thươngmại và cũng là trung tâm văn hóa, tôn giáo lớn của nước ViệtNam thời Bắc thuộc

Theo các nguồn tư liệu, các nước phương Tây vàphương Nam muốn buôn bán giao thiệp với Trung Quốc đềuphải theo con đường Giao Chỉ Từ trước công nguyên và nhất

là từ thế kỷ II - III trở đi, ngày càng có nhiều thương nhânnước ngoài đến buôn bán ở Giao Châu và thuyền buôn của họthường xuyên có mặt ở Luy Lâu Những chứng tích vật chất

và các nguồn dữ liệu ở Luy Lâu đã khẳng định tại đây thực sựtừng là trung tâm thương mại lớn và là một đô thị cảng mangtính quốc tế của nước ta Tại đây, tư tưởng Nho giáo và vănhóa Hán Đường đã được truyền bá liên tục vào Việt Nam.Đây là nơi đầu tiên Sĩ Nhiếp mở trường lớp dạy chữ và vănhóa Hán Hệ thống di tích, chùa tháp quy tụ ở đây với trungtâm là chùa Dâu cùng nhiều nguồn di vật, tài liệu như tượngpháp, bia ký, bản khắc Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữlục và lễ hội chùa Dâu với các nghi lễ Tân Phật, rước TứPháp, rước nước đã cho thấy Luy Lâu là trung tâm Phật giáolớn và sớm nhất Việt Nam Luy Lâu là không gian điển hìnhđan xen, hỗn dung tiếp xúc, biến đổi hội tụ và kết tinh văn hóaViệt Nam cổ với văn hóa Phật - Ấn, Nam Á và Trung Á, vănhóa Nho Lão để rồi sinh thành bản sắc văn hóa Kinh Việt.

Các nhà nghiên cứu như Nguyễn Quang Khải - nguyênTrưởng ban Tôn giáo tỉnh Bắc Ninh, đã cho rằng, sở dĩ Phậtgiáo được du nhập đầu tiên vào vùng Dâu, Thuận Thành, là

do nơi đây có một số điều kiện thuận lợi Đó là: Về mặt giaothông, vùng Luy Lâu có con sông Dâu (nay đã chết) là mộtchi lưu của sông Cái (sông Hồng), vừa sâu vừa rộng, đổ nước

ra biển Đông Lòng sông không có ghềnh thác, không có bãicát nổi, nên rất thuận tiện cho việc đi lại của thuyền bè Vềmặt kinh tế - xã hội, thời kỳ đó Luy Lâu là thủ phủ của đế chếHán, nên có mật độ dân cư đông đúc, buôn bán rất nhộn nhịp.Mặt khác, người đứng đầu xứ Giao châu thời ấy là Sỹ Nhiếp -một trí thức thông hiểu sâu sắc cả Nho, Lão và rất có cảm tình

với đạo Phật Sách Hậu Hán thư chép rằng, mỗi khi vương

(chỉ Sỹ Nhiếp) ra khỏi thành, có đến hàng chục người Hồ đitheo (người Hồ tức là các tăng sĩ Ấn Độ) Về mặt tín ngưỡngdân gian, ở vùng Dâu là tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp,vốn coi trọng thờ các thần tự nhiên như thần Mây, thần Mưa,thần Sấm, thần Chớp, thần thổ công, thổ địa Đồng thời, họcũng thờ ông bà tổ tiên và có cả tín ngưỡng thờ đá, tín ngưỡngphồn thực Những tín ngưỡng này rất phù hợp với tín ngưỡngthờ cúng của đạo Phật Với những điều kiện thuận lợi như vậynên các tăng sĩ Ấn Độ, trên đường đi truyền bá Phật pháp đãthấy Luy Lâu là nơi đất lành để có thể thực hiện được sứ

mệnh truyền giáo của mình

Bắc Ninh vốn tự hào là quê hương của chùa tháp, đềnđài, của lễ hội và sinh hoạt văn hoá dân gian nổi tiếng Nét nổi

bật trong truyền thống văn hiến của người Kinh Bắc là truyềnthống hiếu học và khoa bảng Suốt hơn 800 năm khoa cử chữHán dưới thời phong kiến, Bắc Ninh đã sản sinh ra hơn 600 vịtiến sỹ Trong đó, nhiều vị đã trở thành các nhân vật lịch sử,danh nhân văn hoá của đất nước, dân tộc như Lê Văn Thịnh,Nguyễn Gia Thiều, Dương Tử Do, Nguyễn Đăng Đạo,Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Cao Họ không chỉ là nhữngnhà chính trị, quân sự, ngoại giao mà còn là những nhà văn,nhà thơ tiêu biểu cho nền văn hiến Kinh Bắc nói riêng và củaViệt Nam nói chung Những ngôi chùa ở Bắc Ninh có đặcđiểm là quy mô rất to lớn, cổ kính và kiến trúc tạo tác rất côngphu, tài nghệ như chùa Dâu, chùa Phật Tích, chùa Dạm, chùaBút Tháp, chùa Tiêu Sơn, Cổ Pháp Đây là những công trìnhkiến trúc, điêu khắc có giá trị lịch sử và giá trị văn hóa vô giácủa Bắc Ninh và của dân tộc Việt Nam Tất cả đều xứng danh

là những danh lam cổ tự nổi tiếng, những di sản kiến trúc tiêu

biểu của dân tộc, rất cần được bảo quản trùng tu, tôn tạo

Ngay từ khi Phật giáo được truyền bá vào nước ta, tưtưởng và các hình mẫu đại diện cho nhà Phật căn bản đều làhình tượng nam và kể cả Phật Quan Âm cũng là nam, sang

Trung Quốc và Việt Nam mới “nữ hóa” đi Nước ta có tục thờcác bà mẹ gọi là thờ Mẫu, nếu không kể Tứ pháp thì chúng ta

đã có tín ngưỡng thờ Mẫu như Mẫu Thượng Thiên, MẫuThượng Ngàn, Mẫu Thủy Cung, đó là tam tòa thánh Mẫu.Phật giáo Ấn Độ nhập vào tín ngưỡng bản địa mà có sự phânhóa: Thánh Mẫu Thượng Thiên nhập vào Quan Âm Thị Giảhay Quan Âm Vô Úy, Thánh Mẫu Thượng Ngàn thành Quan

Âm Tọa Sơn, Thánh Mẫu Thủy Cung thành Quan Âm NamHải… Nó cộng hình tượng nam với hình tượng nữ, Phật cộngvới Man Nương ra hình tượng Phật Mẫu Man Nương Đó làdấu ấn bản địa, dấu ấn của một giai đoạn mẫu hệ còn tồn tại.Cho đến bây giờ, vẻ đẹp của tượng Phật Việt Nam vẫn là vẻ đẹp

nữ, chứ không phải vẻ đẹp nam Nhất là những tượng Phật ởchùa Dâu, rất nữ tính, đôi tay đẹp gợi cảm Phật giáo TrungQuốc tuy sang sau nhưng là một hệ thống, cùng với cả bộmáy cai trị của chính quyền phong kiến Trung Quốc Tính hệthống của tổ chức chính quyền đô hộ phong kiến Trung Quốcthời kỳ đó có vai trò quan trọng trong việc phát triển Phật giáoTrung Hoa tại Việt Nam

Chúng ta thấy rằng, khi Phật giáo Trung Quốc chưasang đến Việt Nam thì dấu ấn Phật giáo Ấn Độ vẫn là chính,

là mạnh Chính quyền đô hộ là chính quyền Trung Quốc màPhật giáo Ấn Độ du nhập với tín ngưỡng bản địa Việt Nam

Xã hội chính quyền phong kiến lấy Nho giáo làm căn bản, SỹNhiếp cũng chỉ dạy đạo Nho Khi đến các vùng đất khácnhau và truyền bá tư tưởng của học thuyết Phật giáo thìngười dân không hiểu Cho nên những người truyền đạo quyước cứ gọi Phật là một ông thần Khi ấy, cái vỏ bên ngoài củaPhật giáo Việt nam buộc phải nằm dưới cái vỏ của tínngưỡng Sau này, nó lại hoà trộn giữa tam giáo: Nho - Lão -Phật và cộng thêm tín ngưỡng dân gian Đi theo đạo Phật gọi

là tu, tu tức là học, học tức là nhận thức, giống như Phật giáothời Trần, nhận thức, chứ Phật không phải là thần có tay cómắt để cứu nhân độ thế Sự giác ngộ là giác ngộ của bảnthể Đối với nhân dân, nói như thế thì người ta không hiểu,

họ cứ coi Phật là một vị thần, khi nào khó khăn thì cầu thầnkhấn phật giúp đỡ phù hộ Phật bảo rằng, Ngài chỉ là ngọnđuốc dẫn đường, còn đi thế nào là do mỗi người tự đi Cũngtheo đó mà hệ thống các ngôi chùa ở Luy Lâu được sắp xếp

dựa trên những yếu tố tâm linh Chùa Man Nương quay vềhướng Nam Bốn chùa con (chùa Tứ pháp) đều quay vềhướng chùa tổ, hướng Tây, chầu về hướng mẹ Điều này làđặc trưng riêng của Phật giáo Luy lâu Tín ngưỡng Tứ pháp

là một vùng rất rộng, kéo dài từ huyện Gia Lâm (chùa NinhHiệp, chùa Nành cũng thờ Pháp Vân), qua sông Đuống sangbên này là huyện Mỹ Văn (Hưng Yên), qua con sông Hồngsang bên kia là Thường Tín, kéo lên tận Giáp Bát bây giờcũng có chùa Pháp Vân Tín ngưỡng ấy được trải dài, liềnnhau qua ba, bốn tỉnh Gia Lâm ngày xưa cũng thuộc về BắcNinh, cũng nằm trong huyện Siêu Loại, mà Luy Lâu là thủphủ của huyện Siêu Loại Qua đó, ta thấy được sự truyền bárộng rãi của đạo Phật hay là tín ngưỡng của một vùng lãnhthổ bản địa xứ Luy Lâu

Tín ngưỡng thờ thần tự nhiên là một vùng rộng, vì ngườidân trông lúa nước ở đồng bằng Bắc Bộ nên họ phải thờ cáchiện tượng tự nhiên Thời Trần, Mạc Đĩnh Chi cho xây thápgiống như tháp Đại Nhạn của Trần Huyền Trang (tháp ĐạiNhàn nguyên là nơi chứa Kinh) Hết thời Trần, đạo Phật suyvong Nhà Lê (vua Lê Thái Tổ) ra đạo luật hạn chế sư sãi, yêu

cầu tổ chức thi cho các sư và chỉ những người trên 50 tuổimới được thi Những người còn lại phải trở về làng, trở vềcuộc sống thường ngày, tham gia cày cấy Những nhà sư này

về làng đã tiếp tục truyền bá đạo Phật vào dân gian và như thếđạo Phật mới có cơ hội phát triển vào trong dân gian Mặtkhác, đến thế kỷ XIX, con sông Dâu bị cạn, sông Tiêu Tương

và sông Dâu biến thành hai con sông chết Điều này cũng cónguyên do của nó Thuở đó, sông Dâu và sông Tiêu Tươngchảy theo hướng Bắc - Nam, hướng có độ dốc lớn, thường gây

ra lũ do lượng nước dồn về nhanh Cả vùng Dâu - Keo, ĐìnhBảng ngày xưa đều thường xuyên có lụt Người dân Kinh Bắcmới khơi con sông Thiên Đức (sông Đuống bây giờ) theohướng Tây - Đông để chia nước sông Hồng Khi đó, con sôngThiên Đức cũng chỉ là một con sông nhỏ, người dân bắc cầutre đi qua được Đình làng Đông Hồ nguyên là bên kia sông,khi khơi sông mới di về bên này Người ta làm chết hai consông kia đi, nuôi con sông Thiên Đức lớn lên cắt Bắc Ninh ralàm hai phần: phần nam Bắc Ninh (gồm bốn huyện Gia Lâm,Thuận Thành, Gia Bình, Lang Tài); phần bắc Bắc Ninh (gồm

ba huyện: Quế Võ, Tiên Du và Yên Phong) Có thể nói, sự có

mặt của con sông Thiên Đức cùng với sự biến mất của consông Dâu và sông Tiêu Tương là thời điểm đánh dấu vai tròcủa trung tâm Phật giáo Luy Lâu mất dần Nhưng thực tế, thờiđiểm chính quyền đô hộ chuyển từ Luy Lâu về Thăng Long(thế kỷ thứ V - VI), vai trò kinh tế, chính trị của Luy Lâu đãgiảm dần, theo đó vai trò truyền bá về mặt học thuật của LuyLâu cũng giảm Đến thời Lý, trung tâm Phật giáo nằm ở phíaBắc (Chùa Phật Tích và chùa Dạm) bên Tiên Du và Quế Võ.Thế kỷ XVII, vai trò Phật giáo lại thuộc về Bút Tháp - mộtngôi chùa gần đó Khi sông Dâu bị lấp, giao thông đường thuỷkhông còn nữa Đến thế kỷ XVII, người ta về Bút Tháp, vềvùng Dâu vẫn đi bằng đường thuỷ, bằng thuyền Dấu ấn cònlại của con sông Dâu bây giờ, chỉ là những cái ao dài còn sótlại ở các làng Bút Tháp, làng Tư Thế và đoạn sông chạy từ

mạnh triết lý nhân sinh trong cuộc sống của dân ta, kế thừa vàgìn giữ những giá trị quý báu do ông cha ta để lại cho dân tộc.

Khái quát về chùa Bút Tháp

Sự hình thành và phát triển của chùa Bút Tháp

Chùa Bút Tháp là một trong những chùa cổ nhất ở đấtKinh Bắc xưa Chùa vẫn giữ được vẻ đẹp thăng biến của baođời, chùa cổ uy nghiêm và tĩnh lặng trong không gian văn hóađất Bắc Bút tháp với sự huy hoàng của cái nôi Phật giáo dòngLâm tế xuất phát thời Lê tạo thành nguồn đạo giáo thâm sâutrong tâm thức dân tộc Chùa cổ dấu xưa đến nay đã trải quamấy trăm năm hương tích vẫn còn với thời gian mà lịch sửvẫn còn điều chưa thấu rõ Đến với của Phật nơi này, ta khôngcòn ngạc nhiên trước cảnh thiên nhiên thơ mộng thực mà như

mơ với bao huyền thoại về một xứ sở của vùng Dâu Kinh

Bắc

Chùa Bút Tháp có tên chữ là Ninh Phúc tự (寧寧寧), tọa lạctrong khuôn viên rộng hơn 10.000 m2 bên bờ Nam con sôngĐuống thuộc xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh,cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 25 km Trải qua mấy

trăm năm nhưng chùa Bút tháp vẫn giữ được vẻ đẹp trong sự

thăng biến của bao đời

“Mênh mông biển lúa xanh rờn Tháp cao sừng sững trăng rờn bóng cau.

Một vùng phong cảnh trước sau Bức tranh thiên cổ đậm màu nước non [24,

tr.105].”

Đây là một trong không nhiều ngôi chùa cổ có quy môlớn ở đồng bằng Bắc Bộ còn lại đến ngày nay và được bảo tồnkhá nguyên vẹn Chùa có kiến trúc tổng thể độc đáo với bốcục gọn gàng, chặt chẽ, sinh động và là khuôn mẫu về sự kếthợp hài hòa giữa những kiến trúc gạch, gỗ, đá của sự hòanhập giữa kiến trúc và môi trường thiên nhiên bao quanh.Toàn bộ kiến trúc ngôi chùa đều quay theo hướng Nam - mộthướng truyền thống của người Việt Đối với đạo Phật, hướngNam là hướng của Bát Nhã (trí tuệ), nhờ có trí tuệ chúng sinhmới đến bên bờ giải thoát Niết bàn

Mặc dù là một ngôi chùa cổ và rất nổi tiếng của xứ KinhBắc nhưng mốc chính xác của năm khởi dựng Ninh Phúc tự thìchưa có bất cứ một tài liệu nào đề cập cũng như lưu lại Theo

sách Bắc Ninh phong thổ tạp kí thì chùa có từ đời vua Trần

Thánh Tông (1258 - 1278) Thiền sư Huyền Quang (Đệ tam Tổthiền phái Trúc Lâm) đã từng trụ trì ở đây Ông cho dựng ngọn

tháp đá cao chín tầng có trang trí hình hoa sen nhưng ngọntháp này nay không còn nữa Tuy nhiên, sách được ghi chépvào thời Nguyễn nên cứ liệu trên chỉ là giả thuyết để nhậnđịnh lịch sử về ngôi chùa mà thôi Thiền sư Huyền Quang(Lý Đạo Tái) sinh năm 1254, quê ở làng Vạn Tư, huyện GiaĐịnh, đỗ Trạng nguyên năm 1274 - ông cáo quan về chàuBút Tháp tu hành và mất năm 1333 Nếu theo tài liệu trên thìngôi chùa đã có từ thế kỷ XIII hoặc thế kỷ XIV, nhận định

này cũng tương tự như Bắc Ninh phong thổ tạp kí Như vậy,

chùa Bút Tháp đã có lịch sử từ thời Trần và một khoảng thờigian dài không có sử sách nào ghi chép về diễn biến của ngôichùa cho đến sau này khi chùa được vua chúa nhà Lê - Trịnh

tu sửa vào đầu thế kỷ XVII

Khoảng năm 1631 - 1632, thiền sư Chuyết Chuyếtđang đi khất thực ở Đàng Trong thì gặp Minh Hành, Sưthầy này khác lạ nên rất yêu quý liền nhận làm đệ tử vàtruyền thụ cho tâm pháp bất nhị Bấy giờ, có Nguyễn Tề -một thương nhân lớn ở kinh thành Đông Đô (tức thànhThăng Long) của Đại Việt, thỉnh Sư ra kinh thành làm lễcầu siêu cho cha mẹ Sau rằm tháng giêng năm Qúy Mão