Phong Lê khẳng định vai trò quan trọng của tác gia Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh với tư cách " Người giải quyết những so le lịch sử"

Trong số những nhà nghiên cứu, phê bình đó có một số người đã dành gần trọn cuộc đời nghiên cứu của mình để tìm hiểu, khám phá những giá trị cao cả trong những trang thơ văn của Bác với một niềm say mê, yêu mến và đầy kính trọng. Đó là những nhà nghiên cứu như: Nguyễn Đăng Mạnh, Hà Minh Đức, Phong Lê...

Phong Lê khẳng định vai trò quan trọng của tác gia Nguyễn ái Quốc –

Hồ Chí Minh với tư cách “ người giải quyết những so le lịch sử ”

Trần Thị Việt Trung (ĐH Thỏi Nguyờn) Trần Thị Bắc Yến (Trường THPT Lương Ngọc Quyến – Thỏi Nguyờn)

Như chỳng ta đó biết: trong lĩnh vực sỏng tỏc văn học - Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chớ Minh

là một tỏc gia lớn của nền văn học Việt Nam thời kỳ hiện đại Sự nghiệp thơ văn đặc biệt của

Người luụn là một đề tài hấp dẫn thu hỳt sự quan tõm sõu sắc của nhiều thế hệ cỏc nhà nghiờn cứu, lý luận, phờ bỡnh Việt Nam và nước ngoài Trong số những nhà nghiờn cứu, phờ bỡnh đú cú một số người đó dành gần trọn cuộc đời nghiờn cứu của mỡnh để tỡm hiểu, khỏm phỏ những giỏ trị cao cả trong những trang thơ văn của Bỏc với một niềm say mờ, yờu mến và đầy kớnh trọng

Đú là những nhà nghiờn cứu như: Nguyễn Đăng Mạnh, Hà Minh Đức, Phong Lờ Ở đõy, chỳng

tụi muốn núi đến nhà nghiờn cứu phờ bỡnh Phong Lờ - một người đó cú cả một quỏ trỡnh 30 năm tỡm hiểu, nghiờn cứu về thơ văn của Bỏc - người đó phỏt hiện ra một giỏ trị mới trong sự nghiệp

sỏng tỏc của Bỏc Hồ: đú là việc khẳng định vai trũ người “giải quyết những so le lịch sử” của

tỏc gia Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chớ Minh đối với nền văn học nước nhà núi riờng, đối với lịch sử dõn tộc núi chung thời kỳ đầu thế kỷ XX

“Những so le lịch sử” là một “khỏi niệm” mới của Phong Lờ nhằm diễn đạt một cỏch khỏi quỏt một sự khụng đồng bộ, một sự “khập khiễng” đang tồn tại trong đời sống văn học

cũng như trong đời sống chớnh trị, xó hội Việt Nam thời kỳ đầu thế kỷ XX này

Theo ông, những “so le lịch sử” - chớnh là “sự xuất hiện và diễn biến một tỡnh thế khủng hoảng lớn trong đời sống chớnh trị và đời sống văn học dõn tộc những năm đầu thế kỷ XX.” [4,

tr.13] Những khủng hoảng lớn trong đời sống chớnh trị lỳc đú chất là sự khủng hoảng về đường lối cứu nước - mà nguyờn nhõn sõu sa là do sự trống thiếu về lý luận, về tri thức cỏch mạng của cỏc bậc chớ sỹ yờu nước đầu thế kỷ trước nhiệm vụ giải phúng đất nước, giải phúng dõn tộc trong thời đại mới - thời đại của sự nghiệp giải phúng cỏc dõn tộc thuộc địa diễn ra trờn phạm vi toàn thế giới Đi sõu vào phõn tớch những khủng hoảng trong đời sống cỏch mạng dõn tộc, Phong Lờ đó tập trung làm rừ sự bế tắc về mặt đường lối của cỏc nhà cỏch mạng Việt Nam đang trong quỏ trỡnh tỡm đường cứu nước, giải phúng dõn tộc Họ là những người cú lũng yờu nước sõu sắc, cú khỏt vọng giải phúng dõn tộc tới chỏy bỏng, họ đó đỳc kết được bao kinh nghiệm

đỏnh giặc ngoại xõm của ụng cha để lại, nhưng kết cục họ vẫn bị thất bại và bất lực trước một kẻ

thự mới hiện đại hơn hẳn, giàu mạnh hơn hẳn – đú là thực dõn Phỏp ễng đó chỉ ra nguyờn nhõn thất bại ấy là do những hạn chế về tư tưởng, về nhận thức mối quan hệ giữa dõn tộc và thời đại

của cỏc nhà chớ sĩ cỏch mạng thời kỳ đú ễng cho rằng: “Lần này cuộc chiến đấu của dõn tộc đứng trước một đũi hỏi mới: Khụng chỉ lật đổ ỏch của kẻ thự bờn ngoài mà cũn phải đuổi kịp thời đại”, phải đưa dõn tộc lờn “vị trớ người đồng thời với nhõn loại tiến bộ” Đõy chớnh là một

sự “so le” lớn, cú tớnh chất bao trựm đối với dõn tộc Việt Nam, cỏch mạng Việt Nam Cỏch lý

giải đú của Phong Lờ vừa mang tớnh khỏch quan vừa mang tớnh lịch sử ễng cắt nghĩa đú là

những hạn chế tất yếu do lịch sử và thời đại quy định Và đú cũng chớnh là yếu tố mới mà lịch sử

đũi hỏi phải cú một kiểu người cỏch mạng Mới, cú khả năng khắc phục, giải quyết được tỡnh

trạng bế tắc đầy bi kịch này của dõn tộc Núi một cỏch khỏc kiểu người đó phải đủ trớ tuệ và tài

năng để giải quyết sự so le trong lịch sử cỏch mạng dõn tộc ta giai đoạn đầu thế kỷ XX

Mặt khỏc, trong quỏ trỡnh vận động theo xu hướng hiện đại của xó hội Việt Nam đó buộc nền văn học nước nhà cũng phải vận động, phỏt triển để đỏp ứng hai yờu cầu: cỏch mạng hoỏ và hiện đại hoỏ Căn cứ vào thực trạng nền văn học Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX, nhà

nghiên cứu phờ bỡnh Phong Lờ đó đỏnh giỏ đỳng mức tỡnh trạng khập khiễng, mất cõn đối

nghiờm trọng của nền văn học nước nhà trước yờu cầu của thời đại mới đặt ra ễng cho đú là

tỡnh thế so le “giữa hỡnh thức và nội dung trong đời sống văn học đầu thế kỷ” ễng khẳng định

yờu cầu: cần phải tiến hành cỏch mạng hoỏ và hiện đại hoỏ nền Văn học Việt Nam giai đoạn

đầu thế kỷ XX, và đõy chớnh là căn cứ để đỏnh giỏ một sự vận động, phỏt triển đỳng hướng của

nền văn học dõn tộc trong thời đại mới Đưa ra ý kiến cụ thể về mối quan hệ này, ụng viết: “Hai yờu cầu vốn xen cài khăng khớt, khụng phải cỏch mạng hoỏ chỉ nhằm vào nội dung và hiện đại hoỏ chỉ nhằm vào hỡnh thức Cú thể núi: cả nội dung và hỡnh thức đều phải nhằm vào hai quỏ trỡnh trờn” [4,tr.44] Và đõy cũng là tiờu chớ chớnh để ụng đỏnh giỏ tỡnh trạng phỏt triển so le

giữa nội dung và hỡnh thức của nền văn học nước nhà hồi đầu thế kỷ ễng cho rằng: về nội dung tuy đó cú sự đổi mới rừ rệt (nội dung cỏch mạng) nhưng về hỡnh thức nghệ thuật lại chưa đổi mới kịp (hỡnh thức cổ điển); Hoặc cú hiện tượng: hỡnh thức nghệ thuật đó được đổi mới nhưng

nội dung lại chưa thực sự được đổi mới tương ứng Sự so le trong sỏng tỏc văn học chớnh là ở

chỗ đú Do vậy, yờu cầu đổi mới đũi hỏi phải được diễn ra về cả nội dung và hỡnh thức Giải

quyết sự so le chớnh là việc phải tiến hành “cỏch mạng húa, hiện đại húa” cả về nội dung và

hỡnh thức Phong Lờ đó chỉ ra cụ thể những biểu hiện của sự phỏt triển so le đú chớnh là sự phỏt triển khụng đồng bộ giữa hai bộ phận văn học hợp phỏp và bất hợp phỏp ễng cho rằng: Văn học hợp phỏp cụng khai khụng cú điều kiện đặt trực diện những vấn đề cơ bản của xó hội, của

thời đại, hoặc cú lỳc chủ tõm nộ trỏnh thỡ lại “cú những đổi mới về mặt hỡnh thức - cũn văn học cỏch mạng trực tiếp phụ diễn nguyện vọng cơ bản của quần chỳng, thỡ về hỡnh thức lại chưa thể hoặc khụng đặt yờu cầu phải hướng tới sự cỏch tõn” [4,tr.43-44] Hay núi một cỏch khỏc, rừ hơn

là: bộ phận văn học cú nội dung cỏch mạng, tiến bộ thỡ hỡnh thức cũn cổ điển, cũn bộ phận văn

học cú hỡnh thức hiện đại thỡ nội dung lại khụng cỏch mạng Rừ ràng, nhà nghiờn cứu Phong Lờ

đó căn cứ vào thực tiễn đời sống văn học nước nhà thời kỳ đầu thế kỷ để đưa ra những nhận xột, đỏnh giỏ đỳng đắn về hiện trạng của văn học Việt Nam trước yờu cầu cỏch mạng hoỏ, hiện đại

hoỏ Nhận định đú của ụng mang tớnh khỏch quan khoa học ễng cũn khẳng định: tỡnh trạng so

le trong văn học thời kỳ ấy đó khiến cho đời sống tinh thần của dõn tộc “vốn phức tạp lại càng trở nờn phức tạp hơn” Vỡ thế, việc tỡm ra người cú đủ năng lực để giải quyết tỡnh trạng đú

nhằm đem lại một diện mạo mới cho nền văn học Việt Nam, phự hợp với xu hướng phỏt triển của dõn tộc và thời đại càng trở thành một vấn đề hết sức cấp bỏch Phong Lờ chỉ rừ đú phải là

một kiểu người “Bằng trớ tuệ sỏng suốt, nhỡn thấy rừ con đường giải phúng dõn tộc; để từ định hướng đú mà biết cỏch huy động văn chương vào mục tiờu cỏch mạng và cải tạo văn chương cho thớch hợp với tỡnh thế cỏch mạng đó biến đổi” [1,tr.185] Và “Lịch sử đó nờu cõu hỏi, ắt phải cú cơ sở để trả lời”, theo ụng - lịch sử đó tỡm chọn được kiểu người mà lịch sử yờu cầu –

đú chớnh là tỏc gia Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chớ Minh ễng khẳng định: cỏc sỏng tỏc của Bỏc thời

kỳ đầu thế kỷ đó đỏp ứng đồng thời và triệt để làm thoả món cả hai yờu cầu của thời đại đặt ra

cho văn học là: Cách mạng hoá và hiện đại hoá Bởi với những sáng tác của Bác thời kỳ này đã góp phần quan trọng vào việc khắc phục tình trạng so le giữa dân tộc và thời đại, giữa nội dung

và hình thức trong đời sống xã hội và đời sống văn học Việt Nam hồi đầu thế kỷ - và Bác đã trở

thành “người giải quyết những so le lịch sử” một cách thuyết phục nhất Ông phân tích rõ:

“Chính Nguyễn Ái Quốc là tác gia Việt Nam đầu tiên, từ những năm 20 đã góp công đầu vào việc giải quyết hai yêu cầu lịch sử đặt ra cho nền văn hoá mới Việt Nam nói chung và văn học nghệ thuật Việt Nam nói riêng là cách mạng hoá và hiện đại hoá - nó chính là cơ sở để khắc phục những so le lịch sử, giữa dân tộc và thời đại” [3,tr.214] Những sáng tác của Bác đã đạt

được mục đích cao cả là: “Cảnh tỉnh những người ở Phương Tây còn bị che đậy và xuyên tạc

Và thức tỉnh thế giới thuộc địa còn đang chìm vào đêm thẳm của sự ngu dốt, tối tăm” [4,tr.82]

Và như “một tiếng nói mới” trong đời sống tinh thần dân tộc “từ buổi đầu những năm 20” “đó chính là sức mạnh cuốn hút trên những trang ngắn mà dồn nén tri thức và cảm xúc của Nguyễn Ái Quốc, là ph)m chất nghệ thuật của văn học cách mạng trong buổi đầu ra đời Một ph)m chất vô cùng quý giá, như cơm ăn, nước uống, như chất men, như ánh sáng Nếu không có nó, con người bị mù tối, nếu chưa tìm được nó thì con người dẫu có hy sinh dũng liệt đến đâu cũng đành thúc thủ” [2,tr.31]

Ông khẳng định: thơ văn của Bác là “sự gắn nối mới với thế giới, với nhân loại, với thời đại” Đây là một sự đánh giá rất cao những giá trị mới mẻ trong thơ văn của Bác so với thơ văn

yêu nước của các nhà chí sỹ cách mạng đầu thế kỷ XX Với một số ví dụ cụ thể về nội dung

cách mạng và hình thức hiện đại qua các tác phNm hồi đầu thế kỷ XX như: Bản yêu sách của nhân dân Việt Nam, Người cùng khổ, Bản án chế độ thực dân Pháp Phong Lê đã chứng minh

sự đổi mới về nội dung phản ánh và nghệ thuật thể hiện trong các sáng tác của Người trước yêu cầu của thời đại Đó là việc: Cách mạng về mặt nội dung không thể tách rời việc cách mạng về mặt hình thức trong các tác phNm văn học nghệ thuật Phong Lê đã khẳng định tác gia Nguyễn

Ái Quốc – Hồ Chí Minh chính là người đã thực hiện sự gắn kết hai quá trình này trong văn học

“một cách trọn vẹn”, ông viết: “Một nội dung hiện đại chân chính bao giờ cũng là một nội dung cách mạng và một hình thức hiện đại chân chính bao giờ cũng là hình thức chuyên chở tốt nhất nội dung cách mạng” [4, tr.44] Theo ông - đó là cơ sở để tạo nên sức mạnh trong “vũ khí tiếng nói” của Bác, và chính bởi vậy mà thơ văn Bác viết đầu thế kỷ đã góp phần quan trọng trong

việc khắc phục được tình trạng khủng hoảng trong đời sống cách mạng dân tộc, và giải quyết

được tình thế khập khiễng mất cân đối giữa nội dung và hình thức trong đời sống văn học nước

nhà trên con đường hiện đại hoá

Tuy nhiên, nghiên cứu về sự nghiệp thơ văn của Bác không phải duy nhất chỉ có nhà nghiên cứu phê bình Phong Lê đã phát hiện, chứng minh và khẳng định vai trò quan trọng của

tác gia Nguyễn Ái Quốc Hồ Chí Minh với tư cách “người giải quyết những so le lịch sử″ Trong

giới nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam cũng có những người đã động chạm đến vấn đề này Ví dụ như: nhà nghiên cứu phê bình văn học Phùng Văn Tửu cho rằng: nếu đặt các tác phNm của Người cạnh các tác phNm của các tác giả Việt Nam cùng thời kỳ như tác giả Phạm

Duy Tốn, Hoàng Ngọc Phách, Phan Bội Châu… sẽ thấy “hình như có một sự không ăn khớp nào đấy Về cả hai phương diện nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật” [5,tr.266] Ông

cũng đã chỉ ra được khả năng đáp ứng yêu cầu của thời đại trong truyện ký hồi đầu thế kỷ của

Bỏc; Hoặc nhà nghiờn cứu phờ bỡnh Hà Minh Đức cũng đó nhận xột truyện ký của Bỏc cú chứa

những yếu tố “mới mẻ, hiện đại: mới trong nội dung và trong hỡnh thức biểu hiện”, vỡ vậy so với nền văn xuụi Việt Nam đầu thế kỷ “Truyện ngắn của Hồ Chủ Tịch đó vươn lờn xa khỏi những giới hạn đú” [5,tr.262] Cú thể núi, cả hai nhà nghiờn cứu cũng đó nhận thấy trong truyện ký

Bỏc viết đầu thế kỷ cú những yếu tố mới mẻ về nội dung và nghệ thuật, khỏc hẳn với cỏc tỏc phNm văn xuụi Việt Nam đương thời.Tuy nhiờn đú mới chỉ là những nhận xột, nhận định hoặc

là cỏch đặt vấn đề của cỏc nhà nghiờn cứu Cũn đối với Phong Lờ - ụng đó phỏt hiện, phõn tớch

và chứng minh một cỏch hệ thống, khoa học và đầy tõm huyết để khẳng định vai trũ quan trọng

của Bỏc trong tư cỏch “người giải quyết so le lịch sử” trong đời sống cỏch mạng và đời sống văn

học Việt Nam thời kỳ lịch sử đặc biệt đú Cú thể núi đõy là một đúng gúp đỏng ghi nhận, đỏng khẳng định của ụng trong quỏ trỡnh tỡm hiểu về thơ văn của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chớ Minh

Tóm tắt

Phong Lê là một nhà nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam hiện đại, đ, có 30 năm nghiên cứu về thơ văn của Bác Một trong những đóng góp quan trọng của Ông là: đ, phát hiện

và khẳng định: vai trò, vị trí quan trọng của tác gia Nguyễn ái Quốc – Hồ Chí Minh với tư cách

là người giải quyết “Những so le lịch sử” trong đời sống cách mạng và đời sống văn học Việt

Nam đầu thế kỷ XX

Summary

Phong Le is a Vietnamese famous literary researcher and critic, who has conducted researches on Ho Chi Minh’s literature works for 30 years One of his significant contributions recognized is that he detected and affirmed Nguyen Ai Quoc - Ho Chi Minh’s important role as

a person who had decisive solutions to “historical altermates” in the revolution life and

Vietnamese literature life at the beginning of 20th century

Tài liệu tham khảo

[1] Phan Cự Đệ (chủ biên) (2004) Văn học Việt Nam thế kỷ XX, Nxb Giáo dục, Hà Nội

[2] Phong Lê (1994) Văn học và công cuộc đổi mới, Nxb Hội nhà văn Việt Nam, Hà Nội [3] Phong Lê (2000) Nguyễn ái Quốc - Hồ Chí Minh: Hành trình thơ văn - Hành trình dân tộc, Nxb Lao động, Hà Nội

[4] Phong Lê (2006) Nguyễn ái Quốc - Hồ Chí Minh: Hành trình thơ văn - Hành trình dân tộc,

Nxb Công an nhân dân, Hà Nội

[5] Nguyễn Như ý, Nguyễn An, Chu Huy (Tuyển chọn), Hồ Chí Minh - Tác giả, tác phẩm, nghệ thuật ngôn từ, Nxb Giáo dục, Hà Nội