Thiêng hóa môi trường tự nhiên trong văn hóa tín ngưỡng Việt Nam

Thiêng hóa môi trường tự nhiên đã xuất hiện từ lâu trong văn hóa tín ngưỡng của hầu hết các dân tộc trên thế giới. Thuyết vạn vật hữu linh của Edward Burnett Tylor đã cho thấy ý nghĩa sâu sắc trong quan niệm của con người từ thời nguyên thủy về thế giới tự nhiên tồn tại xung quanh họ thông qua những hoạt động văn hóa tín ngưỡng.

THIÊNG HÓA MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN TRONG VĂN HÓA TÍN NGƯỠNG VIỆT NAM

TRẦN QUỐC TUẤN

Tóm tắt

Thiêng hóa môi trường tự nhiên đã xuất hiện từ lâu trong văn hóa tín ngưỡng của hầu hết các dân tộc trên thế giới Thuyết vạn vật hữu linh của Edward Burnett Tylor đã cho thấy ý nghĩa sâu sắc trong quan niệm của con người từ thời nguyên thủy về thế giới tự nhiên tồn tại xung quanh họ thông qua những hoạt động văn hóa tín ngưỡng Ở Việt Nam, chúng ta cũng bắt gặp hiện tượng thiêng hóa môi trường tự nhiên trong văn hóa tín ngưỡng của nhân dân xuất hiện từ xa xưa và khá phổ biến Xem xét, nghiên cứu về nó có thể giúp chúng ta thấy được sâu sắc hơn quan niệm về vũ trụ luận phương Đông trong dòng chảy lịch sử, văn hóa truyền thống Việt Nam.

Từ khóa: Thiêng hóa, môi trường tự nhiên, văn hóa tín ngưỡng, tự nhiên thần

Abstract

The sacredize of the natural environment has been presented for a long time in the religious culture

of most ethnic groups in the world The animist theory of Edward Burnett Tylor has shown the profound meaning in the conception of people since primitive times about the natural world that exists around them through cultural and religious activities In Vietnam, we also encounter the phenomenon of sacredize natural environment in the belief culture of the people, which has appeared since ancient times and is quite common Examining and researching on sacredize can help us to understand more the concept of Eastern cosmology in the flow of Vietnamese history and traditional culture.

Keywords: Sacredize, natural environment, religious culture, natural god

T riết lý phương Đông truyền thống

dựa trên học thuyết về âm dương,

ngũ hành là sự khái quát về vũ trụ,

về sự tồn tại và phát triển của vạn vật trong tự

nhiên của người Á Đông, trong đó có Việt Nam,

đã có từ xa xưa Nguồn gốc của vũ trụ và sự

tồn tại, vận hành, phát triển của vạn vật trong

vũ trụ được người Á Đông biểu hiện bằng mối

quan hệ vận động qua lại giữa 5 yếu tố là Kim

- Mộc - Thủy - Hỏa - Thổ Trong văn hóa truyền

thống Việt Nam, ảnh hưởng của triết lý âm

dương, ngũ hành được biểu hiện rất rõ trong

đời sống sinh hoạt, đặc biệt là trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của nhân dân Hiện tượng tôn thờ và sùng bái thiên nhiên gắn với triết

lý âm dương, ngũ hành của người Việt xuất hiện khá phổ biến trong sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng Các vị thần tự nhiên hiện lên với những thuộc tính được gắn với quan niệm về ngũ hành âm dương có thể nói là sự khác biệt căn bản trong thực hành văn hóa tín ngưỡng của người Việt với văn hóa tín ngưỡng thờ các thần tự nhiên của các dân tộc khác thuộc nền văn hóa phương Tây

V Ă N HÓ A

1 Thiêng hóa môi trường tự nhiên trong

văn hóa tín ngưỡng của một số dân tộc trên

thế giới

Trong quan niệm của người Việt và một số

dân tộc khác trên thế giới, mọi sự vật trong tự

nhiên có liên quan đến sự mưu sinh của con

người thì đều có linh hồn tựa như chính con

người Lý thuyết này đã được nhà nghiên cứu

văn hóa người Anh - Edward Burnett Tylor

(1832 - 1917) phát kiến và gọi theo cách của

các nhà nghiên cứu văn hóa ở Việt Nam hay

trên thế giới hiện nay là thuyết vạn vật hữu

linh (Animalism) Thuyết vạn vật hữu linh cho

thấy ý nghĩa sâu sắc trong quan niệm của con

người từ thời nguyên thủy về giới tự nhiên tồn

tại xung quanh họ Niềm tin vào sự tồn tại linh

hồn của vạn vật, sự tồn tại của các thần thánh

trong cuộc sống đã thể hiện chặng đường

lịch sử tự nhiên trong quá trình tiến hoá của

con người Điều muốn nói ở đây là con người

ngay từ thời xa xưa đã coi các thực thể tự nhiên

xung quanh họ đều là những thực thể “sống”,

bởi đều có linh hồn tồn tại bên trong các thực

thể đó Một nguồn nước, một ngọn núi, một

cái cây, một viên đá,… trong tự nhiên, theo

quan niệm của người từ xa xưa, đều là những

thực thể “sống” và biết suy nghĩ như con người

Không những thế, chúng còn có quyền lực siêu

nhiên khiến con người phải kính nể, sợ hãi, và

như vậy, họ phải thờ phụng chúng

Ngay từ thời cổ đại, trong tôn giáo của

người Ai Cập, việc sùng bái tự nhiên được biểu

hiện một cách rõ nét và chiếm một vị trí quan

trọng trong hệ thống tín ngưỡng về thần linh

của họ Theo quan niệm của họ, các vị thần tự

nhiên này có thể can thiệp và có ảnh hưởng to

lớn đến sinh mệnh của con người Vì vậy, mỗi

mô đất, ngọn núi, dòng sông,… trong tâm

trí họ đều biến thành những thần thánh linh

thiêng như: Thiên thần Nut được hiện ra dưới

hình dạng là một người đàn bà hay một con

dạng là một người đàn ông; thủy thần Ôdirit chính là thần sông Nin mang nước tưới tiêu cho đồng ruộng tốt tươi Trong tự nhiên, mặt trời có thể coi là quan trọng nhất bởi nó là yếu

tố quyết định, khởi nguồn cho sự sống trên trái đất, vì vậy đối với người Ai Cập cổ đại, thần mặt trời Amon-Ra là vị thần tối cao, chúa tể của các thần linh và tượng trưng cho quyền lực vô biên của các vị vua ở Ai Cập (Pharaon)

Với người Hy Lạp cổ đại, vị thần tối cao

là vị thần mặt trời Helios Vào năm 304 trước Công nguyên, nhân dân đảo Rhodes1 đã giành chiến thắng trong cuộc chiến tranh với người Maxedonia, và họ tin rằng thần mặt trời Helios

đã phù hộ cho họ, vì vậy họ đã đúc tượng thần mặt trời bằng đồng cao 36m - bức tượng cao nhất thời bấy giờ để thờ phụng Ngoài thần mặt trời, người Hy Lạp cổ đại còn thờ thần mặt trăng (Artemit) - vị thần của thiên nhiên hoang

dã và săn bắn

Với người Lưỡng Hà cổ đại, thần mặt trời (Samat) là vị thần bảo trợ pháp luật và tòa án; thần địa ngục Nêgan là vị thần được hiện thân trong hình hài một sinh vật kỳ dị, có sức mạnh siêu nhiên; thần biển ngoài chức năng là vị thần chúa tể của biển khơi còn là thần dạy cho nhân dân biết nghề thủ công, nghệ thuật và khoa học…

Ở Australia, người dân bản địa thường tin rằng trong lòng các núi lửa có những thần linh (được họ gọi là Ingna) ngự trị, và những

vị thần này đã nhóm lửa từ dưới lòng đất, rồi ném lên những hòn đá nung đỏ (nham thạch) Trong thực tế, các ngọn núi lửa hoạt động đã

để lại những hậu quả và tác hại to lớn đến cuộc sống mưu sinh của con người, chính vì vậy đã diễn ra các nghi thức cúng tế để cầu xin thần linh, thậm chí tục hiến sinh người và động vật cho thần núi lửa cũng thấy xuất hiện ở các tộc người khác nhau trên thế giới Tylor đã dẫn chứng về tục hiến sinh người cho thần Masaya

được hiến tế vào miệng núi để cầu xin thần lửa

phù hộ không tiếp tục làm hại dân làng nữa

[1, tr.785]

Đối với nhiều dân tộc trên thế giới, các

dòng sông, suối, ao hồ cũng có những vị thần

linh ngự trị Ở Australia, người dân bản địa cho

rằng những ma nước sống đầy các hồ và sông

suối Có thể nói, không một loại thần thánh

nào lại đóng một vai trò quan trọng như ma

nước, nó trừng phạt tất cả những ai tắm ở các

nơi cấm, hay vào những giờ cấm và làm cho

phụ nữ phải bị hành hạ khắc nghiệt và bị chết

Ở Mỹ, người da đỏ thường có tập tục hiến sinh

một con vật sống cho ma nước ở các sông, hồ

để cầu xin sự bình an, khỏi bệnh tật Ở Đông

Phi, bộ lạc Wanika coi mỗi mạch nước đều có

những vị thần ngự trị và nhiệm vụ của họ là

phải mang lễ vật đến cúng tế mỗi khi thấy cần

thiết Còn ở Bắc Âu, hầu hết các làng ở Estonia

đều có những thần suối của riêng mình để

cúng tế, thậm chí theo họ miêu tả lại thì họ còn

có thể nhìn thấy những con ma nước mang

bít tất xanh và vàng đi ra từ con suối thiêng

Wohhanda, và chắc chắn đó là những con ma

suối mà ngày xưa họ thường mang thú vật và

trẻ nhỏ để hiến tế [1, tr.786-787]

2 Thiêng hóa môi trường tự nhiên trong

văn hóa tín ngưỡng Việt Nam

Cũng như một số dân tộc trên thế giới, trong

lịch sử văn hóa Việt Nam, không khó tìm thấy

những dấu ấn về hiện tượng thiêng hóa môi

trường tự nhiên trong kho tàng văn hóa của

54 dân tộc Tuy nhiên, tục thờ các vị thần tự

nhiên trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt

thường theo chiều hướng được phân loại theo

triết lý âm dương ngũ hành, thể hiện rõ quan

niệm về vũ trụ luận của người phương Đông

Việc thiêng hóa môi trường tự nhiên đầu

tiên mà ta có thể nói tới trong hệ thống tín

ngưỡng thờ thần của người Việt đó là sự xuất

hiện của các vị thần núi Chúng ta có thể bắt

hình địa lý gắn liền với các dãy núi, ngọn núi, nhân dân ở đó thường có những sinh hoạt văn hóa mang tính tín ngưỡng thờ cúng sơn thần Trong số tất cả các vị thần núi trong hệ thống tín ngưỡng dân gian của người Việt, Tản Viên Sơn Thánh là một vị sơn thần xuất hiện khá sớm và là một trong “Tứ bất tử” trong hệ thống tín ngưỡng dân gian Việt Nam Trong tâm thức dân gian, Tản Viên Sơn Thánh là vị linh thần biểu tượng cho tinh thần và sức mạnh to lớn của nhân dân trong công cuộc lao động, làm

ăn và chiến đấu chống thiên tai (lũ lụt) để bảo

vệ cuộc sống Trong Việt điện u linh của Lý Tế

Xuyên thời nhà Trần, thần núi Tản Viên đã hiện lên với huyền thoại chiến thắng Thủy Tinh và lấy được Mỵ Nương con vua Hùng Đời vua Trần Nhân Tông niên hiệu Trùng Hưng năm thứ nhất, ông được sắc phong là Hựu Thánh

Khuông quốc Hiển ứng vương Còn theo Lĩnh

Nam chích quái của Vũ Quỳnh thời Hậu Lê thì

thần núi Tản Viên xuất hiện vào thời vua Hùng thứ mười tám với tên gọi Sơn Tinh, đã được làm rể khi lấy Mỵ Nương, cùng với vua Hùng chiến đấu anh dũng ngoan cường và chiến thắng vẻ vang trong công cuộc chống lại Thủy Tinh Hơn nữa, theo truyện thì Sơn Tinh còn được cho là một trong năm mươi người con trai theo cha xuống biển trong truyền thuyết lịch sử Lạc Long Quân và Âu Cơ, rồi từ biển mà ngược lên vùng núi mà làm vua nước Việt

Cũng trong Việt điện u linh, một vị sơn thần

khá tiêu biểu nữa xuất hiện, đó là thần Đồng

Cổ với vai trò giúp các đấng quân vương, mà

cụ thể ở đây là vua Lý Thái Tông trong công cuộc kiến tạo quốc gia của mình Truyện Tản Viên Hựu Thánh Khuông quốc Hiển ứng vương

trong Việt điện u linh kể rằng: Lý Thái Tông

đương khi còn là Thái tử, năm 1020 mang quân đi đánh Chiêm Thành đã nằm mơ thấy một dị nhân thân cao tám thước, mày râu cứng nhọn, mặc chiến bào, tay cầm binh khí đến

V Ă N HÓ A

trước mặt tâu rằng: “Tôi là thần núi Đồng Cổ,

nghe tin Thái tử sang đánh phương Nam, tôi

xin theo giúp để phá giặc lập chút công nhỏ”,

trận ấy quả nhiên đại thắng Sau này khi Lý

Thái Tổ mất, các em của vua có âm mưu phản

trắc muốn giành ngôi báu, một lần nữa thần

Đồng Cổ lại giúp Lý Thái Tông phòng ngừa họa

hạn, vì vậy thần được Lý Thái Tông phong là

Thiên hạ minh chủ gia, tước Đại vương Sách

Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng, một ngày

trước khi các em vua (các vương) định làm

phản, vua chiêm bao thấy một người tự xưng

là thần núi Đồng Cổ nói với mình về việc ba

vương Vũ Đức, Đông Chinh, Dực Thánh làm

loạn, bảo vua phải diệt trừ ngay đi Sau khi tỉnh

giấc, vua sai phòng bị như lời thần dặn thì quả

nhiên ứng nghiệm Sau khi dẹp yên được các

bè đảng làm phản, Lý Thái Tông đã cho dựng

miếu ở bên hữu thành Đại La, phía sau chùa

Thánh Thọ2 để hàng năm cúng tế và coi thần

như một vị minh thần có sức mạnh siêu nhiên,

có thể ra những hình phạt, trừng trị những

người “làm con bất hiếu, làm tôi bất trung” [3,

tr.277-279]

Trong tâm trí của người Việt, ở những ngọn

núi cũng có các đấng thần linh ngự trị Các vị

sơn thần hầu hết xuất hiện ở các địa phương

có địa hình nhiều núi, đồi, hoặc có địa hình

bằng phẳng xen kẽ đồi núi cao như Hà Tây, Sơn

Tây (nay thuộc Hà Nội), Thanh Hóa, Nghệ An

Hệ thống sơn thần của người Việt khá phong

phú, tiêu biểu như thần núi Mẫu Sơn (Lạng

Sơn), thần núi Tam Đảo (Vĩnh Phúc), thần núi

Chè (Bắc Ninh), thần núi Sam, thần núi Cấm

(An Giang)…

Trên núi có các sơn thần, dưới nước thì có

các thủy thần Vị thần đầu tiên xuất hiện trong

hệ thống tín ngưỡng Thành hoàng ở Việt Nam

là một thủy thần, đó là thần sông Tô Lịch Ở

vị thần này toát lên những giá trị tinh thần,

tinh hoa cốt cách của văn hóa truyền thống

Đường Mục Tông, niên hiệu Trường Khánh năm thứ 3 (823), Lý Nguyên Gia là quan đô

hộ của nhà Đường ở nước ta, khi đi xem thế đất thành Long Biên xưa đã cho dựng đền thờ thần Tô Lịch làm Thành hoàng của vùng đất này Khi dựng xong đền, Lý Nguyên Gia được Thần báo mộng khuyên bảo cách trị dân và trách nhiệm của người làm quan, Lý Nguyên Gia cảm phục và xin được nghe theo Các đời sau, vua quan đều tôn thần làm Thành hoàng linh thiêng của vùng Khi Cao Biền làm Tĩnh Hải quân tiết độ sứ ở nước ta (866 - 875), cho xây thành Đại La, nghe được tiếng thần rất là linh thiêng, mới cho sắm lễ vật để cúng tế và tôn thần là Đô phủ Thành hoàng Thần quân Đến thời vua Lý Thái Tổ, khi cho thiên đô về thường nằm mơ thấy một vị thần đi qua trước cung vua vái lạy và hô “vạn tuế” Vua bèn hỏi rõ ngọn ngành xuất thân của thần và khi tỉnh giấc, vua sai các quan trong triều đến đền để tế lễ và phong thần làm “Quốc đô Thăng Long Thành hoàng Đại vương” [6, tr.69-71]

Cũng có nội dung tương tự về thần sông

Tô Lịch nhưng trong sách Lĩnh Nam chích quái

của Vũ Quỳnh, thần sông Tô Lịch lại hiện lên với vẻ đầy khí phách hồn thiêng sông núi Việt thông qua sự đối đáp rất đỗi hùng hồn với Cao Biền Sách miêu tả: Cao Biền khi đến nước

ta đã cho trấn yểm sông Tô Lịch nhưng đã bị thần cảnh cáo thông qua việc báo mộng rằng:

“Đêm qua, vì ngài quá kiêu ngạo, nên ta đùa một chút thôi Nay nghe ngài dự tính yểm ta

Ta đây chính là tinh hoa của Long Đỗ, hào kiệt của đất thiêng, vốn vâng mệnh Trời đến trấn ngự nơi đây, cho đến nay đã lâu đời Ngài nên biết tự xét mình, để khỏi hối về sau” Sau đó Cao Biền đã lấy hàng vạn cân vàng bạc, sắt, đồng lập đàn, làm bùa, làm phép để trấn yểm nhưng ngay đêm ấy mưa to, gió lớn và sấm sét ầm ầm đánh vào những nơi yểm trấn của Biền, làm chúng tan thành mây khói, trôi bạt

vậy, ta không thể ở lâu được, có thể nguy, bèn

dâng biểu xin được thay thế Khi hắn về đi trấn

ngự ở Thục Xuyên, thì bị thủ hạ hắn giết…” [4,

tr.171-179]

Các vị thủy thần hầu hết xuất hiện ở các địa

phương có nhiều ao, hồ, sông, suối và những

nơi tiếp giáp gần với biển như Hải Phòng, Thái

Bình, Nam Định, Thanh Hóa, Nghệ An…

Diện mạo các thủy thần trong hệ thống tín

ngưỡng dân gian Việt Nam cũng khá đa dạng

và phong phú Lúc đầu các vị thủy thần xuất

hiện dưới dạng là các thần sông, thần suối,

thần biển, thần ao, hồ,… sau đó hệ thống

này ngày càng được phát triển mở rộng theo

đà nhân hóa và trở thành các vị thần có tên

tuổi, gốc tích rõ ràng như: Đông Hải Đại vương

Đoàn Thượng, Bát Hải Đại vương, Thánh Tam

Giang Trương Hống - Trương Hát, Nam Hải Đại

Vương Phạm Tử Nghi, Tứ vị Thánh nương…

Ngoài sơn thần, thủy thần, trong hệ thống

các thần tự nhiên của người Việt còn có cả một

hệ thống thổ thần (thần đất/thần thổ địa) Một

trong những thần thổ địa trong hệ thống tín

ngưỡng dân gian người Việt xuất hiện khá

sớm đó là thần Thổ Lệnh ở xứ Giao Châu thế

kỷ VII Thời Vĩnh Huy (650 - 655) nhà Đường, có

nhân vật Lý Thường Minh được cử làm đô đốc

Phong Châu, đến vùng đất này thấy thế đất

đẹp, mạch dồn ở chỗ ngã ba sông Bạch Đằng

và sông Bạch Hạc, mới cho dựng một quán

Thông Thánh ở Bạch Hạc, sau đó ông đã cho

người đắp một tượng thần Hộ quán Tượng

đắp xong, Lý Thường Minh đốt hương khấn

rằng: “Ở đây vị thần nào thiêng, xin báo mộng

cho biết, được như hình trạng pho tượng đã tô,

mới thỏa lòng kẻ ngu này” Đêm hôm ấy, ông

nằm mộng thấy hai dị nhân hiện lên, một xưng

là Thổ Lệnh (thần đất) và một xưng là Thạch

Khanh (thần đá) đến tiếp kiến Sau đó là một

cuộc thi tài giữa thần đất và thần đá để giành

quyền được vào ở ngôi đền phía trước quán,

Lệnh với tài nghệ pháp thuật cao hơn Nhân dân trong vùng về sau thường đến đền cầu khấn và đều được linh ứng Thần Thổ Lệnh đã được nhân dân địa phương tôn là phúc thần, quanh năm thờ phụng, nhang khói [6, tr.112-113]

Thời Khai Nguyên (713 - 739) nhà Đường, khi ấy nước ta vẫn bị đô hộ bởi thế lực phương Bắc Thứ sử Quảng Châu là Lư Ngư giữ trọng trách cai quản xứ Giao Châu, với ý đồ đồng hóa người Việt bản địa, khi đến đây đã chọn chỗ đất có phong cảnh đẹp, địa hình thuận lợi là thôn An Viễn3 nằm giữa hai huyện Long

Đỗ và Từ Liêm, cho xây dựng đền thờ sống vua Đường Huyền Tông với niên hiệu Khai Nguyên, đồng thời cũng cho dựng tượng thần thổ địa để phối thờ Việc làm của Lư Ngư được hiểu là sự truyền bá tư tưởng thần phục người Việt đối với người phương Bắc bằng việc lồng ghép thờ vua của họ với một vị thần thổ địa của người Việt Lư Ngư đã chọn vị thổ thần chứ không phải là một vị thần nào khác để thờ cùng với vua Khai Nguyên nhà Đường, điều

đó đã chứng tỏ tín ngưỡng thờ thổ thần của người dân bản địa rất sâu sắc thời kỳ này [6, tr.101-102]

Cũng thời nhà Đường, đời vua Đường Ý Tông (860 - 873), Cao Biền được vua Đường giao giữ chức Tiết độ sứ, sang Giao Châu thay thế Trương Điệp đánh quân Nam Chiếu xâm lược Vốn là người thích đạo thuật, trấn yểm, khi tiến đánh quân Nam Chiếu, Cao Biền đã cho dựng đền tế lễ thần thổ địa ở đây để cầu mong thần giúp đánh thắng giặc nhanh chóng Sách

Việt điện u linh có ghi rằng: “Biền vốn thích đạo

thuật, dựng chấn xong liền dựng đàn tế lễ cầu thần giúp Canh ba đêm ấy, nghe trên không

có tiếng thần nói:

Nhược yếu thành quan sự,

Tu sách đạo đức nhân.

Năng phủ giai phục chính, Nghịch đẳng tất lai tân.

V Ă N HÓ A

Dịch là:

Muốn làm nên việc công,

Phải tìm nguồn đạo đức.

Nếu khiến đều trở lại chính đạo,

Bọn nghịch tặc sẽ phục theo hết.

Biền mừng lắm, liền dựng Đạo cung, đặt

làm cung đô hộ, lại làm đền ở bên tả cung

ấy thờ thần thổ địa Về sau dân thờ làm phúc

thần” [6, tr.114-115]

Hẳn Cao Biền thời đó cũng đã áp dụng

phương cách của các nhà cầm quân thời xưa,

thường hay mượn chuyện quỷ thần để làm

quân, dân tin tưởng nhằm thống nhất ý chí

trước khi ra trận - một điều tối quan trọng

quyết định sự thắng bại trong các trận đánh

Nhưng điều đáng nói ở đây là Cao Biền một

lần nữa chọn một vị thổ thần để làm lá bùa hộ

mệnh cho mình, qua đó cho thấy các vị nhiên

thần nói chung và thổ thần nói riêng có vai trò

rất quan trọng trong văn hóa tín ngưỡng của

con người thời đó

Đến thời tiền Lê, nổi lên hình ảnh một vị thổ

thần có vai trò rất to lớn trong việc bình thiên

hạ của các bậc đế vương, đó là thần thổ địa

ở Đằng Châu (Hưng Yên ngày nay) Thần thổ

địa Đằng Châu đã chinh phục được cả những

bậc đế vương bằng cách hóa phép làm mưa,

làm tạnh khi Lê Ngọa Triều (khi còn là Thái tử)

đi thuyền dạo chơi thực ấp ở nơi đây Sau đó,

vị thổ thần này còn đưa ra lời khuyên cho Lê

Ngọa Triều giành ngôi vua từ tay người anh

ruột của mình là Lê Trung Tông Khi lên làm

vua, Lê Ngọa Triều đã phong cho thần là Khai

Thiên Thành hoàng Đại vương [6, tr.109-111]

Tín ngưỡng thờ thổ thần còn ghi đậm trong

nhân gian cho tới ngày nay Hình ảnh ông thần

thổ địa - thần tài ở các gia đình, đặc biệt ở

những nhà làm ăn buôn bán, đã quá rõ ràng

Chúng ta có thể bắt gặp hiện tượng thờ thần

thổ địa - thần tài ở hầu hết các gia đình làm ăn

đất, ngay trước cửa đi vào Tín ngưỡng thờ thần tài bắt nguồn từ tín ngưỡng phồn thực trong

xã hội nông nghiệp xưa Theo quan niệm của dân gian, đất được gọi là Mẹ Đất, có khả năng sinh nở cho con người nhiều hoa trái, thóc lúa, hoa màu Khi Nho giáo thịnh hành trong xã hội phong kiến, với tư tưởng trọng nam, khinh nữ thì Mẹ Đất - thổ thần được chuyển thành Ông Địa Với sự phát triển của xã hội ngày càng đi lên, không chỉ đơn thuần có nghề nông mà bên cạnh đó đã xuất hiện những nghề có liên quan đến làm ăn trao đổi, buôn bán trong xã hội Lúc này, hình ảnh một ông thần mang lại nhiều tài phước và giữ tiền trong mỗi gia đình là sự thể hiện ước nguyện của họ về một cuộc sống giàu sang, an nhàn và may mắn Một lần nữa, thần thổ địa - vốn là thần bảo trợ mùa màng của cư dân nông nghiệp xưa kia, lại được những người dân buôn bán, đặc biệt các cư dân thành thị có điều kiện tiếp xúc với thương nghiệp tôn thờ thành người bảo trợ con đường làm ăn của họ, để trở thành ông thần giữ tiền trong mỗi gia đình - Thần Tài Léopold Michel Cadière4 - một linh mục người Pháp và là nhà nghiên cứu khá sâu sắc

về văn hóa Việt Nam, đặc biệt là tín ngưỡng của người Việt vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế

kỷ XX, đã có những miêu tả khá chi tiết về tục thờ các nhiên thần Trong nghiên cứu về tín ngưỡng và thực hành tôn giáo của người Việt vùng phụ cận Huế, ông đã khảo sát rất chi tiết

về các hiện tượng thờ cây, thờ đá…

Khi nghiên cứu về tín ngưỡng thờ cây, L Cadière đã có những tư liệu rất tỉ mỉ, liệt kê thành từng nhóm như:

- Nhóm những cây đơn thuần có sức mạnh

siêu nhiên như cây lịn ở Liêm Công Đông (Hiền

Lương, Vĩnh Linh, Quảng Trị) Cây lịn có ảnh hưởng rất lớn đối với vận mệnh người dân trong làng Nếu đốn cây hay để cây chết thì dân làng sẽ gặp phải tai ương, dịch bệnh hoặc

quan đến rắn, đến thần như cây bồ đề ở An

Cựu (Hương Thủy, Thừa Thiên - Huế) hoặc cây

sanh ở Liêm Công Đông (Hiền Lương, Vĩnh

Linh, Quảng Trị) Những cây này thường là nơi

ẩn náu của các thần, thường xuất hiện qua hình

dạng con rắn - một loài vật linh thiêng trong tín

ngưỡng dân gian Việt Nam, thường được người

dân tôn thờ như những vị thần, đặc biệt là gắn

với hình dáng các vị thủy thần miền sông nước

Ngoài ra còn có rất nhiều cây được cho là

có liên quan đến nữ thần như cây sanh tại Cổ

Vưu (An Thới, Hải Lăng, Quảng Trị); hay có các

con tinh trú ngụ như cây mộc ở Hà Mi (Bích

La, Triệu Phong, Quảng Trị), cây bàng ở Vĩnh

Tu (làng Lịnh Thủy, Khuông Phò, Quảng Điền,

Thừa Thiên)… Đây thường là những cây lâu

năm, rậm rạp, um tùm

Thờ đá cũng là một hiện tượng khá phổ

biến trong tín ngưỡng vật linh ở người Việt

Thường thì những phiến đá có thần trú ngụ

(thần đá - thạch thần) xuất hiện ở những nơi

có địa hình hiểm hóc, hay gây tai họa cho dân

trong di chuyển đi lại; những tảng đá ngầm ở

cửa sông gây nguy hiểm cho thuyền bè qua lại

như hòn đá mang tên Hòn Hiền hay Ông Hiền

ở Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình, hay Hòn Mệ ở

thượng nguồn sông Quảng Trị Các ngư phủ

khi đi ngang qua đây bằng thuyền bè đều phải

dâng cúng cho các thạch thần lễ vật như: đốt

hương cắm vào thuyền, hoặc ném xuống nước

những đồng tiền giấy để cầu được bình an

Cũng theo nghiên cứu của L Cadière, Thừa

Thiên - Huế là địa phương có nhiều nơi thờ đá

nhất Hầu như làng nào cũng thờ những tảng

đá hay hòn đá, kể cả dưới nước lẫn trên cạn

Thạch thần cũng có khi được gắn với thủy

thần (như các hòn đá hay tảng đá ở dưới các

con suối, dòng sông), có khi lại được gắn với

thổ thần (như những phiến đá đượ c thờ ở vệ

đường hay chỗ người ít qua lại), hoặc thậm chí

bức tượng bằng đá Lê Văn Duyệt và Nguyễn Văn Thành) Hai đại thần này đã từng giúp vua Gia Long lập nghiệp lớn, nhưng đã không ủng hộ Minh Mạng là người kế vị khi vua Gia Long qua đời, vì vậy khi Minh Mạng lên ngôi

đã không cho đặt hai pho tượng này ở những nơi đáng lẽ chúng được đặt như bái đình lăng tẩm canh gác cõi âm cho các Hoàng đế bên kia thế giới, mà ra lệnh chuyển xếp ở vị trí cửa kho xưởng đá Sự “thất sủng” này được chấm dứt khi vua Tự Đức, một hôm đi ngang qua đấy, nghe thấy tiếng thở dài của hai vị đại thần đã từng phục dịch tiên đế bày tỏ nỗi đau khổ của họ, bèn ra lệnh cho dựng một cái am

để thờ hai bức tượng đá đó, ngày sau trở nên rất linh thiêng

Về thờ các vị thần có liên quan đến hành hỏa trong quan niệm vũ trụ luận của người

Việt, ngay trong Việt điện u linh cũng có đề

cập tới một thần Hỏa long tinh quân được thờ cúng Sách ghi chép: Hai anh em họ Đặng tên

là Quyết Minh và Thiện Sạ làm nghề đánh cá trên biển, vớt được vật thiêng như hình khúc

gỗ trôi trên mặt nước Đêm đó họ được báo mộng rằng thần là kết quả của việc “đi lại” vụng trộm giữa vương phi của Nam Hải Long vương

và thần Hỏa Long, vì vậy sau đó hai người đã thuê thợ đem khúc gỗ tạc tượng để thờ cúng rất linh thiêng Thông qua truyện này, chúng

ta có thể thấy được tín ngưỡng thờ thần lửa thông qua việc thờ tự thần Hỏa long tinh quân như đã đề cập, là kết quả của sự giao hòa giữa tín ngưỡng thờ thần lửa (hỏa thần) với thần nước (thủy thần) trong văn hóa tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp mà Việt Nam là một đại diện tiêu biểu5

Ngoài ra, thông qua khảo cứu của L Cadiere, chúng ta thấy được tín ngưỡng thờ thần lửa xuất hiện khá phổ biến ở các tỉnh Trung Bộ, đặc biệt là tỉnh Quảng Trị, như hiện

V Ă N HÓ A

tượng thờ Bà Hỏa ở làng Tân Trà (huyện Hải

Lăng, Quảng Trị) Vị thần này xuất hiện dưới

dạng một tia chớp, như một đốm đuốc rực

lửa bay đến đậu trên cây hoặc ở gốc cây, chốc

lát sau là biến mất Dân làng xuôi ngược dòng

sông đều cúng tế ở nơi này, lễ vật gồm hương

đèn, giấy vàng bạc, gà, cùng lời khấn nguyện

buôn lời bán đắt, không bị sốt rét rừng hành

hạ… Ngoài làng Tân Trà, Bà Hỏa còn được thờ

ở một số nơi khác như: làng Bích Khê (Bích La,

huyện Triệu Phong, Quảng Trị), làng Phước Thị

(An Xá, huyện Do Linh, Quảng Trị); chợ An Cựu

(làng An Cựu, huyện Hương Thủy, Thừa Thiên -

Huế) [2, tr.26-27]

Kết luận

Tín ngưỡng thờ nhiên thần xuất hiện rất

sớm ở hầu hết các dân tộc trên thế giới, trong

đó có Việt Nam Ở Việt Nam, tín ngưỡng thờ

nhiên thần được gắn liền với triết lý về âm

dương ngũ hành của người phương Đông

với Kim - Mộc - Thủy - Hỏa - Thổ Với năm yếu

tố của tự nhiên hình thành nên vũ trụ, hình

thành nên thế giới này, theo quan niệm dân

gian, đại diện cho chúng đều có các thần linh

ngự trị và các vị thần này có ảnh hưởng rất to

lớn đối với đời sống mưu sinh của nhân dân

Thần Đồng Cổ biểu hiện cho hành Kim; các

thần cây biểu hiện cho hành Mộc; các thần

sông, thần biển biểu hiện cho hành Thủy; các

vị thần như Bà Hỏa biểu hiện cho hành Hỏa;

các thần thổ địa, thần tài biểu hiện cho hành

Thổ Việc thờ tự các vị nhiên thần trong văn

hóa tín ngưỡng dân gian Việt Nam là minh

chứng sống động cho cách cảm, cách nghĩ

truyền thống trong văn hóa tâm linh của

người Việt từ xa xưa đến nay về môi trường

tự nhiên gắn với một lịch sử phát triển lâu đời

của nền văn hiến Việt Nam

T.Q.T

Chú thích

1 Một hòn đảo nằm trên biển Êgiê thuộc vùng Tiểu Á

2 Theo chú thích trong Đại Việt sử ký toàn thư,

miếu này được dựng tại thôn Đông, làng Yên Thái, huyện Vĩnh Thuận (nay là làng Bưởi ở Hà Nội) [3, tr.278]

3 Nay là làng Phú Gia, phường Phú Thượng, quận Tây Hồ, Hà Nội

4 Léopold Michel Cadière (1869 - 1955) là một linh mục thuộc Hội Thừa sai Paris (MEP), Pháp Tuy nhiên, ông được biết nhiều hơn với tư cách một nhà sử học, ngôn ngữ học, văn hóa học, nhân loại học và dân tộc học Ông đã có 250 công trình nghiên cứu quan trọng về văn hóa, tín ngưỡng

và dân tộc học, ngôn ngữ, lịch sử, tôn giáo Việt Nam Ông qua đời tại Huế ngày 6 tháng 7 năm

1955 và được an táng tại nghĩa trang Phú Xuân, nay nằm trong khuôn viên Đại Chủng viện Huế

5 Xem thêm truyện “Lợi tế linh thông Huệ tín

vương” trong sách Việt điện u linh [6, tr.116-117].

Tài liệu tham khảo

1 Edward Burnett Tylor (2001), Văn hóa

nguyên thủy, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, Hà Nội.

2 Leopold Cadiere (2010), Văn hóa, Tín

ngưỡng và Thực hành tôn giáo người Việt, tập II,

Đỗ Trinh Huệ dịch, Nxb Thuận Hóa, Huế

3 Ngô Sĩ Liên (2004), Đại Việt sử ký toàn thư,

Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội

4 Vũ Quỳnh (1993), Tân đính Lĩnh Nam chích

quái, Bùi Văn Nguyên dịch, chú thích và dẫn

nhập, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

5 Tạ Chí Đại Trường (2006), Thần, người và đất

Việt, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.

6 Lý Tế Xuyên (2001), Việt điện u linh, Đinh Gia

Khánh, Trịnh Đình Rư dịch và chú thích, Nxb Văn học, Hà Nội

Ngày nhận bài: 24 - 9 - 2019 Ngày phản biện, đánh giá: 20 - 10 - 2019 Ngày chấp nhận đăng: 27 - 12 - 2019