Bài viết đã tóm lược những đặc điểm cơ bản nhất cho thấy dấu ấn phương Đông và phương Tây trong thiết kế áo dài – một loại trang phục truyền thống, biểu trưng cho vẻ đẹp của phụ nữ Việt Nam. Từ sự nhận diện văn hóa Đông – Tây đó bài viết phần nào khái quát quá trình hình thành và phát triển của áo dài Việt Nam từ truyền thống tới hiện đại.
Trang 1DẤU ẤN CỦA GIAO LƯU VĂN HÓA ĐÔNG – TÂY
TRONG TRANG PHỤC ÁO DÀI VIỆT NAM
1 Trường Đại học Khoa học - ĐH Thái Nguyên 2
Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển – ĐH Quốc gia Hà Nội
TÓM TẮT
Bài viết đã tóm lược những đặc điểm cơ bản nhất cho thấy dấu ấn phương Đông và phương Tây trong thiết kế áo dài – một loại trang phục truyền thống, biểu trưng cho vẻ đẹp của phụ nữ Việt Nam Từ sự nhận diện văn hóa Đông – Tây đó bài viết phần nào khái quát quá trình hình thành và phát triển của áo dài Việt Nam từ truyền thống tới hiện đại
Từ khóa: Trang phục, áo dài, giao lưu văn hóa, Đông – Tây, truyền thống
DẪN NHẬP*
Giao lưu văn hóa là quá trình diễn ra sự gặp
gỡ, trao đổi tìm hiểu, đối thoại về các giá trị
văn hóa, lịch sử, các thành tựu văn minh giữa
các vùng lãnh thổ, giữa các quốc gia Có
những nền văn hóa tự tìm đến nhau, tự giao
lưu với nhau trong hòa bình tự nguyện nhưng
ngược lại có những nền văn hóa lại gặp nhau
từ sự cưỡng bức Trước đây, đa phần các ý
kiến cho rằng đã nói đến giao lưu thông
thường là nói đến sự học hỏi, tiếp thu một
cách hòa bình tự nguyện nhưng trên thực tế
quá trình giao lưu văn hóa còn được hình
thành từ chính vó ngựa xâm lăng Việt Nam
không thể phủ nhận dấu ấn văn hóa Trung
Hoa trong nền văn hóa của mình và chắc chắn
dấu ấn đó được hình thành từ quá trình gặp
gỡ, trao đổi giữa hai nền văn hóa Do vậy, dù
cưỡng bức hay tự nguyện thì bản chất của
giao lưu văn hóa chính là quá trình giới thiệu,
quảng bá (có thể dưới dạng áp đặt) các giá trị,
sản phẩm văn hóa của mình ra với các nền
văn hóa khác và tiếp thu, chọn lọc (chấp
nhận) các giá trị văn hóa từ bên ngoài
Quá trình giao lưu văn hóa luôn luôn được
hình thành trên hai yếu cố căn cốt: yếu tố nội
sinh và yếu tố ngoại sinh Yếu tố nội sinh ở
đây chúng tôi muốn nhắc tới những thành tố,
những giá trị văn hóa đã tồn tại trong vùng
lãnh thổ, đã ghi dấu trong nền văn hóa đó từ
lâu đời, những thành tố đó cấu thành bản sắc
*
Tel: 0913 354944, Email: phamphuongthai@gmail.com
văn hóa quốc gia Yếu tố ngoại sinh là những giá trị, những thành tố văn hóa được du nhập
từ bên ngoài Quá trình giao lưu văn hóa chính là sự kết hợp hài hòa yếu tố nội sinh và ngoại sinh, thống nhất nó trong một nền văn hóa mà đôi khi người ta không thể phân tách được Trong giao lưu văn hóa của Việt Nam tồn tại một vấn đề và cũng là một khái niệm cho tới hiện nay vẫn chưa thật rõ ràng đó là khái niệm văn hóa Đông – Tây Đông và Tây được coi là khái niệm về mặt địa lý dùng để chỉ phương hướng – phương Đông và phương Tây Về sau này khái niệm phương Đông và phương Tây được các nước châu Âu sử dụng nhiều để phân biệt các nước phương Tây – châu Âu các nước phát triển với các quốc gia phương Đông, phụ thuộc và kém phát triển
Từ đó trong văn hóa cũng xuất hiện thuật ngữ văn hóa phương Đông và văn hóa phương Tây Văn hóa phương Đông để chỉ văn hóa của các nước châu Á (Đông Á, Đông Nam Á)
và một số nước châu Phi, các tiểu vương quốc
Ả Rập và phương Tây để chỉ văn hóa Âu – Mỹ Trong xu hướng toàn cầu hóa và hội nhập văn hóa giai đoạn hiện nay, nghiên cứu giao lưu văn hóa nói chung và quá trình hội nhập Đông – Tây nói riêng là một hướng đi rộng và
mở được giới nghiên cứu quan tâm Trong bài viết này chúng tôi muốn góp một phần nhỏ trong nghiên cứu sự giao lưu văn hóa Đông – Tây ở Việt Nam thông qua khảo sát dấu ấn văn hóa Đông - Tây trong trang phục áo dài – một loại trang phục truyền thống của Việt Nam
Trang 2DẤU ẤN CỦA VĂN HÓA PHƯƠNG
ĐÔNG TRONG ÁO DÀI VIỆT
Nguồn gốc áo dài luôn là một vấn đề lớn đặt
ra cho các chuyên gia nghiên cứu trang phục
cũng như các chuyên gia văn hóa Áo dài Việt
Nam cố nhiên có dấu ấn của trang phục
truyền thống Việt Nam là chiếc áo tứ thân và
năm thân Song chúng ta đánh giá như thế nào
về dấu ấn của chiếc Qi Pao/ Xường xám/Sườn
xám Trung Hoa và những thiết kế táo bạo tôn
vinh đường cong cơ thể người phụ nữ của
phương Tây? Do vậy, trong quá trình nghiên
cứu về áo dài, nguồn gốc của áo dài cũng như
những giá trị biểu trưng của áo dài trong văn
hóa Việt chúng tôi nhận thấy áo dài không chỉ
mang dấu ấn của nền văn hóa phương Đông ý
nhị, kín đáo mà còn mang dấu ấn của nền văn
hóa phương Tây táo bạo và phá cách
Bắt nguồn từ nhà nước cổ đại của Việt Nam
cho đến ngày nay, Việt Nam đã nhiều phen bị
Trung Quốc xâm lược và thống trị Trong
suốt gần 10 thế kỉ bị Trung Quốc đô hộ, văn
hóa Trung Quốc đã dần dần du nhập vào Việt
Nam Văn hóa phục trang cũng không nằm
ngoài điều này Sự Trung Quốc hóa về phục
trang là một hiện trạng chung tại Đông Nam
Á, văn hóa Việt Nam đã pha trộn và chịu ảnh
hưởng từ Trung Quốc, đặc biệt có thể thấy
được những ảnh hưởng to lớn từ Trung Quốc
đối với phần quần của áo dài Có thể dễ dàng
tìm được trong suốt chiều dài lịch sử Việt
Nam, những chứng cứ về sự ảnh hưởng của
Trung Quốc đến văn hóa phục trang Việt Nam
Trung Quốc bắt đầu xâm lược Việt Nam từ
thời nhà Hán, tiếp tục đến thời nhà Tống, nhà
Minh và nhà Thanh Lúc này theo sự du nhập
văn hóa của Trung Quốc, tại Việt Nam đã lặp
đi lặp lại 2 xu hướng đối đầu và du nhập đối
với nền văn hóa này
Vua Lý Thái Tông (1028 ~ 1054) vào năm
1040 đã gìn giữ phương pháp dệt truyền
thống của Việt Nam cho các cung nữ để tránh
việc lệ thuộc vào phương pháp dệt của nhà
Tống Trung Quốc
Nhà Minh xâm lược Việt Nam (1407) đã thực
hiện chính sách đồng hóa và muốn thay đổi
trang phục theo phong cách của Trung Quốc,
sau khi đánh tan sự xâm lược của nhà Minh
vào thời vua Lê Huyền Tông (1663 ~ 1671),
để giữ gìn văn hóa phục trang đặc trưng của dân tộc, năm 1666 nhà vua đã ra lệnh “Từ nay
về sau đàn bà con gái không được mặc quần, không được đeo thắt lưng” Vì vậy việc mặc quần được phổ biến ở Việt Nam từ sau khi bị nhà Hán Trung Quốc đô hộ, đã bị cấm ở khu vực miền Bắc
Hoàng đế Quang Trung (1788 ~ 1792) đã tuyên bố kháng chiến chống lại Trung Quốc với lí do “Đánh cho để dài tóc, đánh cho để đen răng”, xuất phát từ mong muốn giữ gìn bản sắc văn hóa của mình - ‘gìn giữ mái tóc dài, cầm gươm đánh giặc để giữ gìn điều này’ Việt Nam đã bị chia thành 2 miền Nam Bắc, Nguyễn Phúc Khoát thống trị khu vực miền Trung, để tách biệt với quyền lực của phía Bắc, năm 1774 đã ra lệnh cấm mặc kiểu váy
“thô bỉ” của người phía Bắc, mà phải mặc quần giống như người Tàu Kể từ đó những người phụ nữ miền Nam đã không còn mặc váy nữa
Sau khi nhà Nguyễn thống nhất 2 miền Nam Bắc, năm 1832 vua Minh Mạng (1820 ~ 1840) đã bắt tất cả đàn bà con gái phải mặc quần theo lối phục trang của nhà Thanh, tuy nhiên chỉ ở thành thị mệnh lệnh này mới được tuân theo còn những người nông dân phía Bắc vẫn tiếp tục mặc váy Lúc này Qi Pao y phục của nhà Thanh Trung Quốc đã du nhập và được phản ánh trên Áo Năm Thân y phục của người Việt Nam, và hình dáng trang phục này chính là nguồn gốc hình dáng cơ bản của Áo Dài hiện đại
Qi Pao của dân tộc Mãn Châu – một dân tộc sống trên lưng ngựa nên trang phục được thiết
kế với kiểu dáng dài có đường xẻ từ eo xuống dưới ở hai bên chân để thuận tiện hơn khi cưỡi ngựa, vốn lẽ với trang phục bắt nguồn từ Mãn Châu khu vực có khí hậu lạnh thì phải sử dụng loại vải dày, nhưng tại Việt Nam y phục này đã trở thành áo năm than y phục được tạo nên từ
sự cải biến cho phù hợp với khí hậu, phong thổ
và tính cách dân tộc Việt Nam Về hình dáng thì áo năm thân và Qi Pao gần như là giống nhau Với đặc trưng là thân áo phía bên sườn
từ eo có đường xẻ dài xuống đến hết thân áo,
Trang 3cổ áo theo kiểu Chinese collar, phía dưới là
quần dài được thắt nịt ở eo Vốn dĩ đây là y
phục của giai cấp quý tộc nhưng đã được phổ
biến thành quần áo thường phục và lễ phục
Tất cả mọi nền văn hóa đều phát triển và thay
đổi cùng với sự du nhập Cũng giống như
vậy, áo tứ thân trang phục truyền thống của
Việt Nam đã chịu ảnh hưởng trực tiếp từ Qi
Pao của Trung Quốc và được thay đổi hình
dáng Đặc biệt phần quần của Qi Pao đã ảnh
hưởng đến áo tứ thân và tạo nên một kiểu
trang phục mới gọi là áo năm thân Nói một
cách cụ thể, áo năm thân chịu ảnh hưởng theo
phương pháp nối liền cổ áo và thay đổi từ váy
sang quần của Qi Pao.Quá trình giao thoa đó
đã ảnh hưởng dần tới những thiết kế may mặc
của áo tứ thân cho đến năm thân (loại trang
phục này đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
vẫn được mặc phổ biến ở miền Bắc Việt
Nam) Từ chiếc áo tứ thân, năm thân, mớ ba
mớ bảy truyền thống của người Việt kết hợp
với đường xẻ eo táo bạo của chiếc Xường
xám Trung Quốc – Qi Pao, đặc biệt là sự kết
hợp với chiếc quần của cư dân du mục đã tạo
nên một chiếc áo dài Việt Nam đẹp hoàn hảo
trong thiết kế vừa tinh tế, gợi cảm nhưng vẫn
vô cùng kín đáo Có thể nói áo dài Việt Nam
là sự kết hợp hài hòa của nhiều loại trang
phục khác nhau nhưng những dấu ấn của Qi
Pao/ Xường Xám Trung Hoa trên bộ áo dài
Việt Nam là một điều không thể phủ nhận và
thực tế đây là sự giao lưu tiếp biến văn hóa rất
độc đáo của người Việt Người Việt luôn
thông minh trong việc khai thác những nét
đẹp của người khác kết hợp với nét đẹp của
mình để tạo nên một sản phẩm hoàn hảo
DẤU ẤN CỦA VĂN HÓA PHƯƠNG TÂY
Nước Pháp từ những năm 1800 đến nay chính
là trung tâm của thời trang cận đại Những
năm 1860 Việt Nam đã bị thực dân pháp xâm
lược, sau bản hiệp ước Patenôtre năm 1884
văn hóa Pháp đã dồn dập du nhập vào Việt
Nam Đặc biệt lấy trung tâm là các thành phố
lớn văn hóa Pháp đã lan tỏa ra nhanh chóng,
làm thay đổi cả những sinh hoạt hàng ngày
của người dân Việt Nam Khi đó, trong văn
hóa ăn mặc đã xuất hiện những người mặc âu
phục, đeo ca vát, đi tất và đi giầy da
Từ sau khi chính phủ Pháp thành lập trường đại học Mĩ Thuật tại Hà Nội, công cuộc cải cách, cải tiến trang phục truyền thống đã tạo
ra rất nhiều điều mới mẻ bởi một bộ phận những người có lòng nhiệt huyết Về màu sắc
đã thay đổi từ những tông màu tối như màu nâu, màu đen sang màu nguyên thủy tươi sáng Những thay đổi này khi đó có tính đột phá và gây rất nhiều sự ngạc nhiên, sửng sốt Trong thời kì mà văn hóa quần áo lót vẫn chưa phát triển, kiểu áo dài mới với hình thức
y phục gần như là 1 lớp, có thể nhìn thấy cơ thể người phụ nữ xuất hiện khiến cho người Việt Nam cảm nhận được tính chất Tây Âu
Đó là bởi vì những y phục truyền thống vẫn đang được mặc ở thời kì đó có phần nách rộng, với kiểu áo khoác ngoài có 4 vạt áo dài, được cố định bằng thắt lưng làm từ vải, phía trong áo mặc yếm chính là một loại áo che ngực và quần khiến cho những đường cong
của người phụ nữ không được lộ ra
Kiểu áo dài mới được cắt sát cơ thể với vạt áo được may ngắn, tất cả những điều này chịu ảnh hưởng từ Pháp với phong cách Châu Âu
là để thể hiện đường cong của cơ thể người phụ nữ Có thể thấy rằng các nhà thiết kế thời
kì Pháp thuộc đã nhấn mạnh cách thể hiện cơ thể của áo dài mới, để làm vừa mắt của những người đàn ông trong giai cấp thống trị tuy nhiên thực tế thì không được như vậy Bởi vì
dù là đến thời kì này thì đây cũng chưa phải là loại áo thể hiện được toàn bộ hình dáng cơ thể giống như áo dài hiện đại
Le mur và Lê Phổ là kiểu áo dài mới của những năm 1930 được tạo ra bằng sự kết hợp với áo năm thân, tuy nhiên thực tế sự thể hiện
cơ thể người phụ nữ rõ ràng hơn chính là vào những năm 1960, khi mà một nhà may gọi là Dakao của Sài Gòn đã ứng dụng những đường ly trên áo để tạo nên áo dài Những người Việt Nam theo chủ nghĩa dân tộc đang muốn thoát khỏi thuộc địa Pháp đã bài trừ và coi áo dài mới được tạo nên từ những ảnh hưởng của Pháp là thứ làm tổn hại đến văn hóa và tư tưởng của Việt Nam
Tuy nhiên không thể ngăn được những nỗ lực muốn cải biến áo năm thân - trang phục truyền thống từ việc tiếp nhận những yếu tố
Trang 4mới của văn hóa Tây Phương Áo dài kiểu
mới vừa chứa đựng vẻ đẹp và sự cao quý
truyền thống, đồng thời cũng đạt được những
nét rất hiện đại Áo dài trang phục truyền
thống biểu trưng cho sự kết hợp hài hòa giữa
truyền thống và hiện đại đã được lan tỏa một
cách phổ biến chỉ trong thời gian ngắn
KẾT LUẬN
Áo dài Việt đã xuất hiện mọi nơi trong nền
văn hóa từ truyền thống đến hiện đại và ăn
sâu vào cảm thụ thẩm mỹ của người Việt Nó
tạo nên niềm tự hào, trở thành biểu tượng của
Việt Nam
Áo dài Việt Nam không chỉ đơn giản là vấn
đề mỹ học Nó còn là đại sứ văn hóa, lịch sử,
truyền thống của người Việt trên đường hội
nhập mà sự hiện diện của chúng tại phim
trường Hollywood và kinh đô thời trang Paris
qua bàn tay thiết kế của những tên tuổi thuộc
hàng top như Christian Lacroix, Karl
Lagerfeld, Ralph Lauren, Claude Montana và
Richard Tyler là những minh chứng hùng hồn Không nghi ngờ gì nữa, áo dài Việt Nam
là mẫu thiết kế độc đáo, duy nhất, vượt thời gian và cả không gian"
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Nhiều tác giả (2004), Áo dài xưa và nay, Nxb
Mũi Cà Mau, Cà Mau
[2] Nhiều tác giả(1999) , Phong tục tập quán các dân tộc Việt Nam , Nxb Văn hóa dân tộc,
Hồ Chí Minh
[3] Nhiều tác giả (2006), Outstanding Vietnamese Women before the 20th Century , Nxb Thế giới,
Hà Nội
[4] Thiên Kim(2003) , Áo dài xưa & nay, Nxb Mỹ
thuật, Hà Nội
[5] Đoàn Thị Tình(2006) , Trang Phục Việt Nam(Dân Tộc Việt) Xuất bản lần thứ hai có bổ sung , Nxb Mỹ Thuật , Há Nội
[6] Kim Hong Gu, Choi Jae Hyeon, Bae Yang Su,
(2001), “Văn hóa và con người Đông Nam Á”, Nhà xuất bản Đại học ngoại ngữ Pusan,
SUMMARY
THE STAMP OF WESTERN – EASTERN CULTURAL EXCHANGE IN AO DAI – VIETNAM’ S TRADITIONAL COSTUME
College of Sciences – TNU, Vietnam Institute of Science and Development - Hanoi National University,
The article summarizes the most basic characteristics that mark the East and the West in the design
Ao dai – the Vietnam’s traditional costume, symbolizing the beauty of Vietnamese women From cultural identification East - West that article somewhat generalize the process of formation and
development of the Vietnamese ao dai from traditional to modern
Key words: Costumes, long-dress, cultural exchange, Eastern – Westernt, tradition
Từ khóa: Trang phục, áo dài, giao lưu văn hóa, Đông – Tây, truyền thống
Ngày nhận bài:17/10/2012, ngày phản biện:24/10/2012, ngày duyệt đăng:12/11/2012
*
Tel: 0913 354944, Email: phamphuongthai@gmail.com