Phong cách nghệ thuật truyện ngắn hòa vang qua tập hạt bụi người bay ngược

Vì vậy, chọn đềtài khóa luận là “Phong cách nghệ thuật truyện ngắn Hòa Vang qua tập Hạt bụi người bay ngược”, người nghiên cứu muốn đem lại một cái nhìn về cá tính sáng tạo của một nhà v

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

******

NGUYỄN THỊ NGỌC THẢO

PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN HÒA VANG

QUA TẬP HẠT BỤI NGƯỜI BAY NGƯỢC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌCNGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Đà Nẵng, tháng 5/2015

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

******

PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN HÒA VANG

QUA TẬP HẠT BỤI NGƯỜI BAY NGƯỢC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Tôi, Nguyễn Thị Ngọc Thảo, sinh viên lớp 11SNV - khoa Ngữ Văn,trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng xin cam đoan rằng:

Khóa luận tốt nghiệp Đại học với đề tài “Phong cách nghệ thuật

truyện ngắn Hòa Vang qua tập Hạt bụi người bay ngược” là công trình do tôi

thực hiện dưới sự hướng dẫn của giảng viên, TS Bùi Bích Hạnh

Mọi hình thức tham khảo từ các nguồn tài liệu đều được trích dẫn mộtcách cụ thể, chi tiết; đảm bảo độ tin cậy

Tôi xin chịu trách nhiệm về tính trung thực của nội dung khoa họctrong công trình này

Đà Nẵng, ngày 26 tháng 4 năm 2015

Người thực hiện

Nguyễn Thị Ngọc Thảo

Để hoàn thành khoá luận này, tôi xin được bày tỏ lòng tri ân sâu sắctới cô giáo, TS Bùi Bích Hạnh, người đã đồng hành và tận tình hướng dẫn tôitrong suốt quá trình thực hiện đề tài.

Qua đây cho phép tôi được gửi lời cảm ơn chân thành tới quý thầy côgiáo trong khoa Ngữ văn đã giảng dạy và giúp đỡ tôi trong thời gian học tập

và nghiên cứu đề tài Cũng xin được cảm ơn các thầy cô trong thư viện trườngĐại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng đã cung cấp nguồn tài liệu quý giá chotôi trong quá trình nghiên cứu Đồng thời tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ của giađình và bạn bè trong thời gian qua

Trân trọng

Đà Nẵng, tháng 4 năm 2015Người thực hiện

Nguyễn Thị Ngọc Thảo

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Giới thuyết thuật ngữ 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Bố cục khóa luận 7

NỘI DUNG 8

Chương 1 8

TRUYỆN NGẮN HOÀ VANG TRONG TIẾN TRÌNH TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1.1 Một số khuynh hướng của truyện ngắn Việt Nam đương đại 8

1.1.1 Nhận thức lại và thức tỉnh ý thức cá nhân trên tinh thần nhân bản 8

1.1.2 Xâm nhập và tái sinh một số mô thức tự sự dân gian 11

1.1.3 Phá vỡ tính đơn nhất về cấu trúc nghệ thuật 14

1.2 Truyện ngắn Hòa Vang - “dòng riêng giữa nguồn chung” 21

1.2.1 Cảm hứng nhận thức lại cùng xu hướng “giả cổ tích” 21

1.2.2 Cái nhìn trăn trở về thế giới hỗn loạn 25

Chương 2 28

HẠT BỤI NGƯỜI BAY NGƯỢC - TRIẾT LÍ VỀ PHẬN NGƯỜI 2.1 Hạt bụi người bay ngược - hành trình con người tìm về cội nguồn 28

2.1.1 Đối thoại với dân gian về “chuyện xưa tích cũ” 28

2.1.2 Viết tiếp những gì “huyền thoại đã không kể hết” 31

2.1.3 Sự khúc xạ huyền thoại nguyên thủy 34

2.2 Hạt bụi người bay ngược - suy ngẫm trước cõi người đầy biến động 37 2.2.1 Con người đáng thương như “hư ảnh” 38

2.2.2 Con người trước lựa chọn về “quyền không điên” 41

2.2.3 Góc khuất của những số phận bé nhỏ 43

Chương 3 46

HẠT BỤI NGƯỜI BAY NGƯỢC - NHÌN TỪ NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT 3.1 Điểm nhìn trần thuật và người kể chuyện 46

3.1.1 Điểm nhìn trần thuật 46

3.1.2 Người trần thuật 50

3.2 Nghệ thuật tổ chức kết cấu 52

3.2.1 Kết cấu thời gian tuyến tính “linh nghiệm” 53

3.2.2 Kết cấu truyện liên hoàn “vẹn nguyên trong dở dang” 56

3.3 Ngôn ngữ trần thuật 59

3.3.1 Đậm màu sắc dân gian 59

3.3.2 Tăng cường tính khẩu ngữ 62

3.3.3 Pha tạp, dồn nén thông tin 64

3.4 Giọng điệu trần thuật 66

3.4.1 Giọng trữ tình thương cảm 66

3.4.2 Giọng triết lí suy nghiệm 68

3.4.3 Giọng giễu nhại hài hước 70

KẾT LUẬN 73

TÀI LIỆU THAM KHẢO 75

Phong cách nghệ thuật là một vấn đề thu hút nhiều sự quan tâm củanghiên cứu văn học Việc tìm hiểu phong cách nghệ thuật, vì thế sẽ giúpngười nghiên cứu có được một hệ thống những luận điểm quan trọng đểđịnh giá tác phẩm, khám phá được những nét độc đáo trong sáng tác củanhà văn, cũng như sự đa dạng của từng giai đoạn văn học Vì vậy, chọn đề

tài khóa luận là “Phong cách nghệ thuật truyện ngắn Hòa Vang qua tập Hạt bụi người bay ngược”, người nghiên cứu muốn đem lại một cái nhìn về cá

tính sáng tạo của một nhà văn đã có đóng góp đáng kể cho nền văn họcViệt Nam đương đại Ở đó, chúng ta sẽ bắt gặp nhân sinh quan của nghệ sĩ,với triết lí trăn trở về với cội nguồn, làm hồi sinh những giá trị văn hóa dântộc bằng một phong cách nghệ thuật ấn tượng

Trong bài viết Ám ảnh bụi người, tác giả Vân Đinh Hùng khi đọc

21 câu chuyện trong tập Hạt bụi người bay ngược, đã nhận xét: “Hơi văn trong Hạt bụi người bay ngược của nhà văn Hoà Vang để lại cho bạn đọc

cảm giác ngồn ngột sau khi gập cuốn sách lại Có một thứ xuyên suốt chạydọc trong xương sống của văn phong là chất lính Với giọng riêng dồn dập,con chữ túa ra nhịp đôi phách ngắn, nhanh chóng kết dính mạch truyện vànhững thông điệp cần truyền tải Đó là những thân phận được đẩy tới cùngcủa sự việc Cảm giác người kể chuyện như có sức rướn của một trung phongchạy cánh hay cố kiễng chân lên một chút, cố cao hơn mình một chút để cốnghiến cho bạn đọc” [11]

Ở bài nghiên cứu Hòa Vang - một hồn văn cổ tích, Văn Giá đánh

giá cao những tác phẩm của Hòa Vang Ông cho rằng thành công nhất củaHòa Vang là những truyện được “gợi tứ từ huyền thoại gốc, hoặc là từ vốnvăn hóa, văn học truyền thống”, nhờ “nhất quán trong một trường nhìn cổtích” Vì thế, “nếu quá khứ là một văn bản tĩnh thì Hòa Vang đọc lại vănbản ấy với một ngữ nghĩa mới, đem lại cho văn bản một hàm nghĩa sốngđộng, mới mẻ” [8], những giá trị nguồn cội tưởng như đã chuẩn mực thìnay được đánh giá lại, được khai phóng phù hợp với tư duy của con ngườihiện đại Điều này cũng giải thích vì sao văn Hòa Vang thích triết lí và kénđộc giả đến như vậy

Cùng với mạch nghiên cứu ấy, Nguyễn Hoàng Đức trong bài viết

Hòa Vang - Hạt bụi người bay ngược dòng đời đã khẳng định: “Hòa Vang

là một trong số các tác giả mà tên tuổi gắn liền với làn sóng đổi mới nềnvăn học nước nhà sau năm 1986”, là “một trong số rất ít cây bút đã đốt lênngọn lửa nội lực để bước ra khỏi văn học bao cấp mong trở thành một ngòibút “phi mậu dịch” Nguyễn Hoàng Đức cho rằng: “Hòa Vang là một câybút viết văn trau chuốt, tỉ mỉ, cẩn thận đến mức kính cẩn, nhưng văn củaông lại không lọ mọ, lẩm cẩm hay hủ nho mà nó tung tăng bay nhảy Có

thể ví, Hòa Vang viết văn theo lối túy quyền, đừng tưởng chân nam đá chânchiêu, đầu vai lảo đảo mà không chính xác, trái lại, cho dù đối phươngđánh bất cứ chỗ nào, thì các động tác né đòn nhẹ nhàng như cơn say vậy,

và nó đánh trả chính xác như đồng hồ đo nồng độ cồn Văn của Hòa Vang

là vậy, nó phóng khoáng, tung tẩy như gã say, nhưng chính xác kĩ càng nhưmáy nấu rượu, chuẩn mực mọi thứ từ đầu vào, thủy lực, nén hơi, đến đồng

hồ đo độ Nhưng còn hoàn hảo hơn, tất cả những điều đó được đặt trên hiệnthực - một hiện thực dường như mạnh hơn một trăm phần trăm” [6]

Bên cạnh đó, trong bài viết Song đề truyền thống - hiện đại trong điểm nhìn nghệ thuật của truyện giả cổ tích và truyện cũ viết lại thời đổi mới, tác giả Bùi Thanh Truyền đã nhận định: “Sự độc đáo trong điểm nhìn

nghệ thuật đã giúp nhiều nhà văn làm mới hóa cổ tích để từ đó nêu bật lênnhững vấn đề vĩnh cửu về cái thiện và cái ác, về số phận đang dằn vặt conngười hiện đại, giúp họ sống nhân hậu, hạnh phúc hơn, trong số các tác giả

đó phải kể đến nhà văn Hòa Vang Nổi bật nhất trong hệ thống nghệ thuậtcủa ông là “điểm nhìn” Bởi điểm nhìn đã đem lại những nét độc đáo và nổibật trong truyện của ông Bởi “từ hiện tại, dòng hồi ức của các nhân vậtThủy Tinh, Bụt, Sa Tăng đưa dắt ta trở lại với quãng đời đã qua của họ”[31]

Tiếp nối hướng nghiên cứu đó, ở bài viết Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn Việt Nam đương đại, Thái Phan Vàng Anh đã khẳng

định sự thay đổi, sự lên ngôi của ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắnViệt Nam đương đại: “Nếu trước đây thật khó hình dung cách nói không cótrật tự trên dưới của những người tham gia giao tiếp, thì trong truyện ngắnđương đại, kiểu nói “xấc xược” của lớp trẻ không còn quá lạ tai” [1] Sự

thay đổi quá mạnh mẽ của ngôn ngữ trong truyện, với Đại hùng kê của nhà

văn Hòa Vang “là bằng chứng của một thứ ngôn ngữ giao tiếp đáng kinhhãi xuất hiện đậm đặc trong truyện ngắn hôm nay” [1] Với việc sử dụng

ngôn ngữ kiểu “phố phường thời hiện đại” [1], Hòa Vang làm cho tác phẩmcủa mình gần gũi hơn với đời sống đô thị trong thời đại mới.

Tóm lại, dù đã có những nhận xét, đánh giá xác đáng về giá trị,đóng góp của truyện ngắn Hòa Vang nhưng phần lớn các bài viết của cáctác giả đi trước chưa đi sâu tìm hiểu về phong cách truyện ngắn của nhà

văn qua tập truyện Hạt bụi người bay ngược Vì vậy, người nghiên cứu lựa chọn đề tài “Phong cách nghệ thuật truyện ngắn Hoà Vang qua tập Hạt bụi người bay ngược” với mong muốn phát hiện thêm những tín hiệu thẩm mĩ

để giải mã một lối viết của cây bút Hòa Vang

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tập truyện ngắn Hạt bụi người bay ngược của Hòa Vang (2005), Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là những phương diện tạo nên phong

cách nghệ thuật truyện ngắn Hòa Vang qua tập Hạt bụi người bay ngược.

4 Giới thuyết thuật ngữ

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, phong cách nghệ thuật là “một

phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hìnhtượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáotrong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu vănhọc hay văn học dân tộc Phong cách khác phương pháp sáng tác ở sự thựchiện cụ thể trực tiếp của nó: các dấu hiệu phong cách dường như nổi lêntrên bề mặt tác phẩm, như một thể thống nhất hữu hình và có thể tri giácđược của tất cả mọi yếu tố cơ bản của hình thức nghệ thuật” [9, tr.255;256]

5 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng chủ yếu các phương pháp sau:

5.1 Phương pháp hệ thống - cấu trúc

Sử dụng phương pháp này để tìm hiểu truyện ngắn Hòa Vang trongtiến trình dòng chảy truyện ngắn Việt Nam đương đại; chứng minh mốiquan hệ hữu cơ giữa các hiện tượng văn học với nhau Từ đó, chúng tôi đặttác phẩm Hòa Vang trong chỉnh thể nghiên cứu, sắp xếp các vấn đề mộtcách logic và phù hợp để làm nổi bật các luận điểm

5.2 Phương pháp phân tích - tổng hợp

Từ việc khảo sát, phân tích những phương diện làm nên phong

cách nghệ thuật truyện ngắn Hòa Vang qua tập Hạt bụi người bay ngược,

chúng tôi khái quát thành những luận điểm cơ bản; từ đó làm sáng tỏ từngluận điểm để rút ra nhận xét, đánh giá và khái quát vấn đề đặc trưng phongcách nghệ thuật của tác giả

5.3 Phương pháp so sánh - đối chiếu

Phương pháp này giúp người nghiên cứu có cơ sở đối chiếu các yếu

tố của hệ thống này với hệ thống khác để thấy được giá trị độc đáo của cáctín hiệu nghệ thuật được khảo sát So sánh, đối chiếu các sự kiện, các chitiết trong tác phẩm; so sánh các truyện ngắn trong nội tại sáng tác của nhàvăn, tham chiếu hiện tượng Hòa Vang với một số tác giả khác cùng thời đểthấy được nét độc đáo của “dòng riêng giữa nguồn chung”

Chương 2: Hạt bụi người bay ngược - Triết lí về phận người

Chương 3: Hạt bụi người bay ngược nhìn từ nghệ thuật trần thuật

NỘI DUNG Chương 1 TRUYỆN NGẮN HOÀ VANG TRONG TIẾN TRÌNH TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Một số khuynh hướng của truyện ngắn Việt Nam đương đại

Truyện ngắn Việt Nam đương đại là một thể loại năng động, pháttriển nhanh; đã tồn tại trong đời sống văn học một thời gian dài từ sau 1975,đặc biệt là sau 1986 đến nay Cuối thế kỉ XX - đầu thế kỉ XXI, nền vănxuôi nước nhà chứng kiến những cách tân mạnh mẽ trong tư duy nghệ thuậtcủa nhà văn và cấu trúc tự sự của tác phẩm Văn học thời kì này là quátrình thay đổi rất phong phú, đa dạng song không ít phức tạp và vẫn đangtrên đà tiếp diễn Một trong những biểu hiện thú vị nhất của công cuộc đổimới sôi động này không hẳn là ở sự sản sinh ra những chất liệu và nhân tốnghệ thuật mới mà lại nằm ở sự thâu nhận và tái sử dụng tích cực nhữngyếu tố tự sự truyền thống, đặc biệt là các yếu tố tự sự dân gian

1.1.1 Nhận thức lại và thức tỉnh ý thức cá nhân trên tinh thần nhân bản

Bước vào một thời kì văn học mới, văn học Việt Nam có nhữngbước chuyển mình mạnh mẽ về tư duy sáng tạo cũng như hình thức thểhiện Mỗi tác phẩm phản ánh nhân sinh quan của nhà văn Đồng thời cái tôicủa người viết cũng đóng dấu ấn cá nhân thông qua những gì tác phẩmphản ánh Không giống như tiểu thuyết chứa đựng nhiều vấn đề của xã hộithu nhỏ khá đầy đặn, truyện ngắn chỉ là một lát cắt của cuộc sống Nhữngvấn đề truyện ngắn Việt Nam đương đại phản ánh là những lát cắt đặc sắc,gây ấn tượng mạnh mẽ đối với người đọc

Truyện ngắn Việt Nam đương đại đã tiến gần hơn với quỹ đạo vănhọc thế giới Trước 1975, truyện ngắn chịu tác động của hoàn cảnh thờichiến đã chủ yếu tập trung vào tiếng nói sử thi Thế nhưng sau 1975 - hòa

bình lập lại, khuynh hướng sử thi tan rã, con người phải đối diện với cácvấn đề thế sự, đời tư Đặc biệt từ sau đổi mới 1986, văn học Việt Nam nóichung và truyện ngắn nước nhà nói riêng đã có những khởi sắc Thoát khỏi

âm vang sử thi, văn học bước vào thời kì của sự ám ảnh, hoài nghi, đổ vỡ Truyện ngắn Việt Nam đương đại phá vỡ hình ảnh con người cộng đồng vàhướng về con người cá nhân với cả thể xác và tinh thần “Ở đầu thế kỉ XX,đặc biệt là những năm hai mươi, do sự chuyển biến của hình thái xã hội và

sự tác động, ảnh hưởng của văn hóa, tư tưởng phương Tây, ý thức cá nhân

đã được nảy nở mạnh mẽ cùng với tinh thần dân chủ trong xã hội Việt Namđương thời” [14, tr.54]

Trước đây, văn nghệ sĩ tự định hướng cần khoảng trống để sáng tác

và phát triển cái tôi của mình Nhưng trong suốt thời gian chiến tranh, vănthơ liên tục phải ra trận, làm công tác xã hội của nó, vì vậy chưa có nhiềukhoảng trống cho cái tôi cá nhân phát triển; cái tôi đó phần nhiều phải nằmtrong cái chung của tập thể Đến thời hậu chiến, cuộc sống xã hội đã thayđổi nhiều mặt, trong đó cái nhìn về ý thức cá nhân đã được nhận thức lại,được thức tỉnh và mang đậm giọng cá thể trên tinh thần nhân bản Tất nhiênkhông phủ nhận mỗi truyện ngắn là một tác phẩm nghệ thuật chân chính thìcần phục vụ cho công chúng, nhà văn cần đặt ra câu hỏi viết cho ai, viết đểlàm gì, viết như thế nào Vì vậy ý thức cá nhân sẽ không đồng nghĩa vớichủ nghĩa cá nhân ích kỉ nếu ý thức cá nhân đó không nằm ngoài ý niệmtâm thế tiếp nhận những lợi ích của bạn đọc Ở đây, chúng tôi chỉ muốnnhấn mạnh đến vai trò của ý thức cá nhân trong sự hiện đại hóa văn họcViệt Nam Đây cũng là điều liên quan đến vấn đề quan trọng bậc nhấttrong bản chất của văn học là quan niệm nghệ thuật về con người

Sự xuất hiện của con người cá nhân trong văn học gắn liền vớihành trình của chính nó trong xã hội Trong thời kì trung đại, khi con người

bị xem là công cụ, phương tiện cho những giá trị trừu tượng thì sự xuất

hiện của con người cá nhân trong văn học chỉ là phút nổi loạn của chính nó.Bước vào thời kì hiện đại, khi xã hội đã xuất hiện những tiền đề cần thiếtcho sự tồn tại, con người cá nhân hiện ra một cách tự nhiên như tư cách của

nó trong quan niệm của tác giả

Sự tương ứng của văn học hiện đại với ý thức cá nhân được nhìnnhận trước hết ở đối tượng phản ánh Đó là cái đời thường trong cuộc sốnghằng ngày Đặc điểm này lí giải bức tranh cuộc sống được cảm nhận trongvăn học Nó là sự đồng hóa hiện thực theo quy luật của cái đẹp Mỗi mộtcon người đều có thể rọi soi mình trong cái gương văn học Điều kì diệu lànhờ có ý thức cá nhân mà trong tấm gương đó không chỉ hiện lên một néttâm trạng, một khoảnh khắc đời sống mà trong nhiều trường hợp còn là lịch

sử một đời người, lịch sử một xã hội Đây là sự thống nhất của tầm vi mô

và vĩ mô trong sự phản ánh của văn học hiện đại Nói cách khác trong vănhọc hiện đại, vua chúa và hạng cùng đinh đều có giá trị như nhau với tưcách là những điển hình văn học

Vai trò của ý thức cá nhân cũng được biểu hiện sâu sắc ở chủ thểphản ánh Đó chính là cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ Nó được xemnhư kết quả của hệ thống, quan điểm, nhận thức, thói quen, sở thích, tạngthẩm mĩ… Điều này giải thích vì sao cùng một đối tượng như nhau nhưnglại hiện ra rất khác nhau trong phong cách sáng tác của những nhà văn Nóinhư vậy để thấy rằng trong văn học đương đại, điều quan trọng không phải

là phản ánh cái gì mà là phản ánh như thế nào Chính ý thức cá nhân củangười nghệ sĩ sẽ góp phần quyết định trong việc giải quyết vấn đề đó

Cuối cùng, khi nói đến vai trò của ý thức cá nhân trong đời sốngvăn học cũng là nói tới công chúng của văn học Đó là toàn bộ các thànhviên trong đời sống xã hội quan tâm đến văn học mà trước hết là bộ phậncông chúng mới hình thành như vô sản, tư sản, tiểu tư sản, tiểu thị dân Những con người này là công chúng mới của văn học Nó gắn liền với nền

văn minh đô thị Tất cả đều mang trong mình cái tôi của con người cá thể,hiện đại và được đặt trong những mối quan hệ cụ thể gắn liền với nhữngnhu cầu cụ thể Họ đến với văn học là đến với con người bản thể, chia sẻnỗi niềm, tìm kiếm tri âm tri kỉ Nền văn học mới phải thỏa mãn nhu cầuchính đáng đó của con người Đó là nền văn học hiện đại Nó xuất hiện gắnliền với nhu cầu khẳng định của ý thức cá nhân trong đời sống tinh thầnmỗi một con người.

1.1.2 Xâm nhập và tái sinh một số mô thức tự sự dân gian

Trong cuộc sống, đặc biệt là công cuộc thời hậu chiến với ngổnngang phức tạp, mọi thứ đều có thể và cần phải nhận thức lại, ngay cả vớinhững giá trị truyền thống tưởng đã nằm yên trong “viện bảo tàng” Khátvọng lớn nhất của nhân vật và của nhà văn là khát vọng tìm thấy “chân lí”,bản chất của đời sống nhưng không phải theo những con đường có sẵn màtrên hành trình sáng tạo của mỗi nhà văn

Cái không khí hư ảo, huyền hoặc song lại thấm đẫm ý nghĩa phồnthực, chính nhờ đó mà được tạo nên một cách tự nhiên đã bao bọc lấy cuộcđời và số phận các nhân vật thời hiện đại Ranh giới về mặt thời đại dườngnhư đã bị xóa nhòa: có thể nói truyện cổ dân gian đã “tái sinh” trong tự sựhiện đại theo đúng nghĩa của nó

Một hiện tượng nổi bật không thể không nhắc đến của tự sự đươngđại là hiện tượng “truyện cổ viết lại” Đặc điểm nổi bật của nhóm tác phẩmthuộc kiểu này là lối tư duy nhại huyền thoại/ giả huyền thoại lấy điểm tựa

là một truyện cổ dân gian Trên cơ sở đó, tác giả tự sự đương đại, bằngnhận thức và tình cảm cá nhân, sẽ lựa chọn việc đối thoại hoặc đối lập vớitruyền thống để có sự kế thừa hay sáng tạo, bổ sung Điều này có thể nhận

thấy trong nhiều truyện ngắn của Lê Đạt (Lầu hạc vàng, Cây đàn Long Môn), Lê Minh Hà (Châu Long, An Dương Vương, Ngày xưa cô Tấm,

Gióng…), Nguyễn Huy Thiệp (Trương Chi), Hoà Vang (Nhân Sứ, Sự tích những ngày đẹp trời, Bụt mệt)

Cũng với cảm hứng như thế, ở Ngày xưa cô Tấm, Châu Long, An Dương Vương, Gióng…, Lê Minh Hà đã biến những truyện cổ xa xưa, viết

tiếp huyền thoại thành những bi kịch lớn nhỏ, những nỗi niềm khuất lấpkhông thể giãi bày của con người hiện đại Đó là cô Tấm với những dằn vặtkhủng khiếp giữa lầu son gác tía sau khi giết chết mẹ con Cám; đó là AnDương Vương với nỗi đau thăm thẳm của một vị vua đã làm mất nước, mộtngười cha đã giết chết người con gái thân yêu của mình Đó là mẹ Gióngvới nỗi nhớ khôn nguôi về một đứa con đã “hóa thánh” để vĩnh viễn khôngcòn thuộc về bà - dù trong kí ức ăm ắp yêu thương nó vẫn mãi là một đứatrẻ lên ba cần mẹ vỗ về, chăm bẵm… Mỗi câu chuyện là một nỗi buồn tê tái

về những điều “huyền thoại đã không kể hết” và đánh động nơi người đọcnhững xúc cảm da diết lắng sâu về nhân thế

Trong Trương Chi, Chút thoáng Xuân Hương…, Nguyễn Huy

Thiệp lại biến các nhân vật truyền thuyết và cổ tích của ông thành các triếtnhân, những triết nhân mà “bốn nghìn năm trước” đã “đau đớn thế này”, đã

“căm giận thế này” Trương Chi căm giận “mọi ước lệ của cuộc đời đã lướtqua chàng không để dấu vết” vì nhận thức được cả thế giới chúng ta đangsống là một sự ước lệ khổng lồ, khủng khiếp Nguyễn Huy Thiệp “căm ghét

sâu sắc những cái kết truyền thống” của Trương Chi nên đã viết lại theo

cách nghĩ của thời hiện đại với nhu cầu nhận thức lại/ phản tỉnh

Bên cạnh đó, kiểu truyện gây được nhiều tiếng vang nhất - nhữngtruyện “giả huyền thoại, giả cổ tích” chính là kiểu truyện có độ phức tạphơn cả trong mối tương tác giữa tự sự dân gian và cấu trúc tác phẩm văn

xuôi đương đại Các truyện ngắn Con gái Thủy thần, Những ngọn gió Hua Tát của Nguyễn Huy Thiệp hoặc các truyện Hồn Trinh nữ, Khát của muôn đời, Nàng tiên xanh xao, Tim vỡ của Võ Thị Hảo nằm trong trường hợp này.

Đây là các tác phẩm được viết theo lối của huyền thoại, truyền thuyết hay

cổ tích, nhưng ẩn đằng sau đó là những tự sự hiện đại về con người và xãhội đương thời

Chùm truyện Những ngọn gió Hua Tát thể hiện rõ rệt tính chất của

thời gian cổ tích ở việc xuất hiện và trôi nhanh của những sự kiện đặc biệttrong những thời khắc đặc biệt Đó là một mùa đông khắc nghiệt chưa từng

có, “cây cỏ chết vì sương giá, nước đóng băng lại” (Trái tim hổ); là dịp

“rừng Hua Tát củ mài nhiều vô kể” (Nàng Bua); khi trời đại hạn, “tất cả các

mó nước đều đã cạn khô” (Tiệc xoè vui nhất); thời khắc “then trừng phạt” gây ra nạn động rừng, nạn đói khủng khiếp cho dân làng (Con thú lớn nhất)… Bên cạnh đó chúng ta thấy có sự xuất hiện của rất nhiều mô típ cổ

tích: thi tài kén rể, khắc phục tai họa, cô gái mồ côi xấu xí thoắt trở nênxinh đẹp và trở thành vợ vua, người đàn bà nghèo, nhân hậu bỗng được của

và trở nên giàu có, chàng trai mồ côi nghèo khó, dị dạng diệt hổ dữ cứungười đẹp tật nguyền Tất cả hợp nhất thành một cõi riêng huyền hoặc,hoang đường, dường như cách xa chúng ta cả “nghìn năm và hai thế giới”(chữ dùng của Hoài Thanh)

Được soi chiếu dưới ánh sáng của “cái bây giờ”, thế giới nhân vậttrong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp (người mồ côi, người nghèo khó,người dị dạng xấu xí…) tuy mang dáng dấp cổ tích, nhưng lại thấm đẫm

“tinh thần thời đại” Họ luôn luôn dấn thân trên con đường đi tìm cái Chân,Thiện, Mĩ tuyệt đối, để rồi nhận được những bài học cay đắng, xót xa: đitìm Tình yêu thì gặp sự vô tình, đi tìm cái Đẹp thì gặp cái xấu xa; đi tìm cáiChân thì gặp phải cái ngụy trang, giả trá… Những truyện ngắn nói

trên (Những ngọn gió Hua Tát , Ngày xưa, cô Tấm , Nàng tiên xanh xao, Hồn trinh nữ, Trương Chi, Tim vỡ ) đều không có kết thúc có hậu (theo

tư duy “ở hiền gặp lành”) Chúng thường kết thúc bằng sự tan vỡ, cô đơn,đau khổ, chia lìa… Các nhà văn hiện đại đã trả những giấc mơ tới cái toàn

bích, viên mãn, thần kì về cho tác giả dân gian, đã thay mệnh đề “cuộc đờinhư tôi ước” thành mệnh đề “cuộc đời như tôi thấy” để cho bức tranh cuộcsống lại hiện ra với những nét vẽ bất toàn, dở dang, chân thực đến xót xacủa nó Rõ ràng, đằng sau cái “vỏ cổ tích” của mình, các câu chuyện nóitrên chính là những tự sự hiện đại về hành trình đi tìm cái huyền thoại vàhành trình “giải huyền thoại” của con người trong những thập niên cuốicùng của thế kỉ XX Không còn có thể vịn vào ảo ảnh lung linh của nhữngphép màu, con người thêm một lần phải đối diện với sự yếu đuối, run rẩy,

cô độc bản thể của mình Nhưng cũng từ đó, sau khi thực sự bóc tách mànsương huyền thoại bao bọc, con người đã tìm lại được “bản lai diện mục”của nó và trở nên mạnh mẽ, can đảm hơn vì chính điều này Chính tổnthương mà cuộc đời thực mang lại đã giúp họ đầy lên trong nhận thức Đó

cũng là ý tưởng được bộc lộ trực tiếp qua những lời mở đầu Những ngọn gió Hua Tát: “Có thể những truyện cổ ấy nói nhiều đến nỗi đau khổ con

người, nhưng chính hiểu rõ những đau khổ ấy mà ở trong ta nảy nở ra sựsáng suốt đạo đức, lòng cao thượng, tính người”

Như vậy, huyền thoại hóa đã trở thành quá trình “giải huyền thoại”,các tích truyện dân gian tưởng được dùng như các ước lệ thì lại trở thànhbiểu tượng của việc phản ước lệ Đó là cách ứng xử với chất liệu dân gianrất độc đáo của Hòa Vang cũng như của nhiều nhà văn đương đại khác Đócũng chính là quá trình cá nhân hóa, chủ quan hóa và làm mới dân gian hóacác tự sự để đối thoại với tư duy dân gian Đây có thể xem là ý đồ sáng tạocủa các nhà văn Việt Nam theo lối viết truyện này

1.1.3 Phá vỡ tính đơn nhất về cấu trúc nghệ thuật

Một tác phẩm nghệ thuật thật sự phải có sự tương tác về tư tưởng

và hình thức Nhà văn Việt Nam đương đại đã thể hiện quan điểm sáng táccủa mình với nhiều cách tân táo bạo Trong đó, vai trò của cấu trúc nghệthuật được đề cao Nó cho thấy “tư tưởng nhà văn được hiện thực hóa”

“Tư tưởng không được chứa đựng trong bất kì những sự trích đoạn cho dẫugọn ghẽ nào, mà được diễn đạt trong toàn bộ cấu trúc nghệ thuật… Tínhnhị nguyên của hình thức và nội dung cần phải được thay thế bằng kháiniệm về cái tư tưởng hiện thực hóa bản thân mình trong một cấu trúc thíchhợp và không tồn tại bên ngoài cấu trúc này” [15, tr.32] Như vậy, cấu trúc

có vai trò quan trọng, thể hiện tư tưởng của tác giả Và sau đổi mới, cấutrúc của nhiều tác phẩm có sự mới lạ, phá vỡ tính đơn nhất của giai đoạntrước

Mở đầu truyện Con gái Thủy thần: “Chắc nhiều người còn nhớ trận

bão mùa hè năm 1956… Không biết ai nói trông thấy có đôi giao long quấnchặt lấy nhau vẫy vùng làm đục cả một khúc sông (…) Chuyện Mẹ Cả ámảnh tôi suốt thời niên thiếu” Trong ba câu văn cùng một trích đoạn này,chúng ta đã thấy hiển hiện cả người kể chuyện từ ngôi thứ ba (đóng vai kẻkhách quan đứng ngoài quan sát mọi sự: “chắc nhiều người còn nhớ”) vàngười kể chuyện từ ngôi thứ nhất (“ám ảnh tôi”) Điều này kéo theo sự đadạng về giọng trần thuật với sự hiện diện đồng thời của các loại lời củangười trần thuật, nhân vật và lời gián tiếp tự do - sự pha trộn giữa lời củangười trần thuật và lời nhân vật Chúng ta cũng bắt gặp điều này ở những

lời mô tả tâm trạng Mỵ Nương trong Sự tích những ngày đẹp trời khi Mỵ Nương biết ơn chồng lắm Nàng cố nương theo, khuôn mình, không để cợn cạo trong cái dòng chung huy hoàng, chu đáo, tuyệt hảo ấy Để chờ cái phút được chạy gấp tới, ùa vào lòng cha mẹ, mặc những giọt nước mắt mừng tủi ứa ra Chưa nói đến những ngày vui ấy trôi qua thật nhanh, thật

bé xíu, ngắn ngủi [36, tr.23] Trong trích đoạn này, người đọc thật khó lòng

phân biệt đâu là lời “hóa thân” của tác giả, đâu là lời của nhân vật MỵNương Cả hai đã hòa lẫn vào nhau tạo nên sự chủ quan hóa mạnh mẽgiọng điệu kể chuyện, khiến cho cái “khoảng cách sử thi” vốn hiện hữu nhưmột chân trời ngăn cách tác giả - nhân vật - người đọc trong các tự sự dân

gian được giảm thiểu đến mức tối đa Từ góc độ trần thuật học, đó là sựphối kết của hai dạng thức trần thuật khác hẳn nhau về bản chất, góp phầntái hiện những “mảng hiện thực bất thường”, vượt ra ngoài ranh giới và

“kiểm soát” của một kiểu người kể chuyện thuần nhất Thêm vào đó, các tự

sự dân gian do đặc trưng thi pháp và chức năng thể loại nên thường chútrọng mô tả sự kiện và hoạt động của nhân vật mà ít hoặc không chú ý đếnđời sống tâm lí của họ Ngược lại, với các truyện ngắn hiện đại theo phongcách giả cổ tích và “truyện cổ viết lại”, “tâm trạng nhân vật” mới chính làđiểm tựa trung tâm để tác giả đặt điểm nhìn trần thuật vào đó Sự xuất hiện

“điểm nhìn tâm lí” ở nhiều truyện như Trương Chi, Tim vỡ, Áo độc, Bụt mệt, Nhân Sứ, Câu hát, Khát của muôn đời, Sự tích những ngày đẹp trời

là minh chứng cụ thể của điều này

Sự quay trở lại của các văn bản tự sự dân gian trong lòng cáctruyện ngắn đương đại là một hiện tượng tái diễn dịch lại “cái huyền thoại”,

“cái kì ảo” trong một bối cảnh văn hóa - xã hội mới, đem lại cho những kíhiệu và biểu tượng quen thuộc những hàm nghĩa mới Việc tái diễn dịchnày được thực hiện với hai thái độ: hoặc trang nghiêm, bi thiết, hoặc giễunhại, cợt đùa Nhưng tất cả đều được “tái cấu trúc” lại một cách đầy chủ ý.Lúc này, các tự sự dân gian không còn đến với người đọc ở dạng thức “tácphẩm toàn nguyên” nữa, chúng hoặc trở thành những mảnh ghép để ráp vàomột bức khảm mới, hoặc được hòa tan vào các chất liệu và kiểu màu khác

để vẽ nên những bức họa độc đáo Chúng luôn bị xê dịch, nhào nặn, lắpghép trong một cấu trúc văn bản bất toàn, dở dang Đồng thời cũng tái hiệnlại một thế giới chưa bao giờ “hoàn thành”, chưa bao giờ đầy đủ; một thếgiới - đa - thế giới, với cả quá khứ và hiện tại, hiện thực và huyền ảo, logic

và phi logic, đơn chiều và đa chiều… Các “tự sự dân gian”, các “cổ tích”,

“truyền thuyết”, “huyền thoại” trở thành những “mẫu gốc lớn”, cắm rễ sâuvào tiềm thức của người viết tiểu thuyết hiện đại tạo cho tác phẩm của họ

một chiều sâu văn hóa thực sự, một sự “đa bội hóa” những khả năng diễngiải và tạo nghĩa cho văn bản nghệ thuật.

Theo nhiều nhà nghiên cứu, truyện ngắn Việt Nam đương đại cóthể chia làm ba loại chính dựa trên sự khác biệt cơ bản trong cách phản ánhhiện thực và kiểu cấu trúc tự sự Loại truyện ngắn kịch hóa là các tác phẩmdùng thủ pháp của kịch để tạo ra một kiểu cấu trúc tự sự mới, trong đó vẫn

có câu chuyện được kể lại nhưng chủ yếu gợi ra ấn tượng có một hànhđộng đang tự diễn ra trong một môi trường xung đột đầy kịch tính Đây lànhững truyện mang tính đặc trưng của truyện ngắn, truyện thể hiện gócnhìn thế giới qua hành động Những truyện ngắn được xây dựng theohướng “kịch hóa” thường lấy một hành động nhân vật làm nòng cốt Mọivấn đề của tác phẩm thường xoay quanh việc phân tích hành động giàuxung đột, giàu kịch tính này Truyện thường có cốt truyện gay cấn: sự kiện,hành động tập trung trong một tình huống điển hình nhất Mâu thuẫn, xungđột thường được đẩy đến đỉnh điểm và đòi hỏi một kết thúc thật bất ngờ.Nhân vật thường được miêu tả thiên về ngoại hình và hành động bên ngoài.Lời trần thuật thường ngắn gọn, tính chất khẩu ngữ và cá thể hóa ngôn ngữ

rất đậm nét Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh (Kịch câm), Lại Văn Long (Kẻ sát nhân lương thiện) tiêu biểu cho loại truyện ngắn này Loại

"truyện ngắn - trữ tình hóa" thường sử dụng thủ pháp của trữ tình để tạo ramột cấu trúc tự sự mới, trong đó câu chuyện được kể lại chủ yếu để gợi ra

ấn tượng về một thế giới đang tồn tại trong tâm tưởng của con người Cốttruyện thường ít sự kiện hành động Sự phát triển của tác phẩm thường dựavào một tình huống trữ tình giàu sức gợi để bày tỏ, bộc lộ thế giới tâm hồn,tình cảm, tư tưởng của nhân vật Nhân vật thường không được miêu tả cụthể, sắc nét ở ngoại hình và hành động; ít có những biến đổi lớn về cuộcđời, tính cách mà chủ yếu là những diễn biến tinh tế của các trạng thái tâm

lí, tình cảm, tư tưởng bên trong

Truyện ngắn trữ tình thường không có cốt truyện; cho nên tiếp cận,đọc hiểu truyện ngắn trữ tình không nhất thiết phải qua cách tiếp cận cốttruyện truyền thống mà nên đi vào khám phá thế giới tâm trạng, cảm xúc vàcảm giác của nhân vật Khi viết về con người trong các mối quan hệ, cácnhà văn ít chạy theo sự kiện mà chủ yếu khám phá vấn đề thông qua thếgiới tâm hồn, đặc biệt qua sự trải nghiệm về tinh thần của nhân vật NguyễnThị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Ngọc Thuần đã vượt ra ngoàiphương thức miêu tả vừa thực vừa hư, vừa trần thế vừa ảo mộng, chuyệnhiện tại, chuyện dĩ vãng nhằm tạo dựng cuộc sống ở nhiều chiều, khai thácchiều sâu những góc uẩn khúc trong thế giới bên trong của con người.Nhiều truyện ngắn trữ tình được viết bằng năng lực biểu cảm cuộc sốngqua thế giới tâm hồn của nhân vật “tôi” Phương thức thể hiện này khôngchỉ làm cho hiện thực được phản ánh có chiều sâu mà còn giàu sức kháiquát, sức ám ảnh.

Loại “truyện ngắn - tiểu thuyết hóa” là một loại truyện tổng hợploại thể, ở đó các thủ pháp kịch và trữ tình vẫn được sử dụng nhưng khôngnhằm diễn tả hành động, hay trạng thái cảm xúc mà trước hết là để phântích, lí giải đời sống qua mối quan hệ của con người với môi trường, hoàncảnh, tính cách Với kiểu truyện ngắn này, tình huống truyện phổ biến làtình huống đời thường và tình huống luận đề đánh dấu sự quay trở lại vớicuộc sống đời thường của văn học, và từ tình huống ấy, nhân vật cũng nhưngười đọc sẽ chiêm nghiệm ra những điều sâu sắc trong cuộc sống Trongtruyện, chức năng phân tích và giải thích trở thành nguyên tắc tự sự kiểumới Khi xây dựng nhân vật, nhà văn thường tập trung vào việc phân tích,giải thích về tính cách, số phận một cách biện chứng trong quan hệ vớihoàn cảnh nên nhân vật thường có chiều sâu và sức khái quát

Trong các tập truyện ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu, Hà Nội trong mắt tôi của Nguyễn

Khải, Heo may gió lộng của Ma Văn Kháng, Những ngọn gió Hua tát của

Nguyễn Huy Thiệp , muôn mặt đời thường với vô vàn số phận khác nhau,những tính cách khác nhau được đề cập Những truyện “giả cổ tích”, “giảlịch sử”, “giả liêu trai” của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Phạm HảiVân, Hoà Vang là sự khẳng định mối quan hệ tự do giữa người nghệ sĩvới hiện thực

Như vậy, truyện ngắn Việt Nam đầu thế kỉ XXI có sự biến đổi vềkích thước theo hai hướng có vẻ ngược chiều nhau về biên độ số lượng câuchữ Hướng thứ nhất là mở rộng kích thước quen thuộc làm cho ranh giớigiữa truyện ngắn và truyện vừa trở nên “mỏng manh”; hướng thứ hai thungắn số chữ khiến cho truyện ngắn trở nên rất ngắn (hướng tới độ ngắn củatruyện cực ngắn) Nhưng sự tìm tòi của truyện ngắn hiện đại có trở thànhquy luật phát triển của thể loại không? Có thể khẳng định đổi mới kĩ thuật

và thủ pháp tự sự là sự vận động tất yếu để phát triển của bản thân thể loại

Sự biến đổi của thể loại để tự đổi mới; sự giao thoa thể loại do bản chấtcủa nghệ thuật là quá trình sáng tạo không ngừng; do tác giả tự đổi mới,không lặp lại mình; đồng thời cũng do nhu cầu tiếp nhận, thị hiếu ngườiđọc đòi hỏi - họ không thích kiểu truyện ngắn cũ, được dẫn dắt, biết trước

Như vậy, sự vận động, đổi mới của truyện ngắn Việt Nam sau 1975không nằm ngoài quy luật chung của sự vận động đổi mới của văn học dântộc Song điều khác biệt của lớp nhà văn đi trước phần lớn là sự đổi mớitrên cơ sở kế thừa cái cũ, những giá trị truyền thống (mà tiêu biểu làNguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu) với lớp nhà văn trưởng thành sau chiếntranh (Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Phan Thị Vàng Anh, NguyễnNgọc Tư ) đang tự tìm dấu ấn chủ yếu để phân biệt thế hệ mình: “Lớp sau,cái trách nhiệm đem lại một bài học gì đó, một lý tưởng nào đó đến chongười đọc coi bộ được xem nhẹ hơn lớp trước Có lẽ họ thích nói bằng cách

này hay cách khác, gián tiếp hay trực tiếp cái tôi của mình hơn, thích chứng

tỏ cá tính của mình cho người đọc hơn là hướng dẫn người đọc”

Sự thay đổi trong quan hệ nội tại của các thành phần cốt truyện phá

vỡ những cấu trúc của cốt truyện cổ điển Trong những truyện ngắn thời kìtrước, chuỗi sự kiện trong truyện được sắp xếp theo lôgic nhân quả vàngười ta có thể định vị được sơ đồ cốt truyện Cốt truyện của truyện ngắnhiện nay vẫn chú ý miêu tả tâm lý, song sự diễn biến của cốt truyện thườngkhông gắn với điều kiện của đời sống bên ngoài mà xuất phát từ nội tâm, từsuy nghĩ của nhân vật Vì vậy đường dây liên hệ cho sự phát triển cốttruyện thường bị cắt đứt, gián đoạn Thủ pháp báo trước bị giảm hoặc triệttiêu, tỉnh lược mọi dẫn dắt bên ngoài Quan hệ giữa các thành phần cấu trúccốt truyện truyện ngắn hiện nay không định vị theo một quy luật nào.Truyện ngắn hiện đại không cần kết thúc có hậu, kết cấu đầu cuối nhân quả(phá vỡ quy luật nhân - quả) và nhà văn là người biết tổ chức, dẫn dắtngười đọc suy nghĩ về tác phẩm

Nhiều truyện ngắn tạo ra những vùng lặng, sự “hẫng hụt” vớinhững độc giả quen lối đọc truyện ngắn đầy đủ thành phần rõ ràng và có

kết thúc duy nhất Giọt máu, Sói trả thù, Con thú lớn nhất (Nguyễn Huy

Thiệp), một số truyện ngắn của Phạm Thị Hoài, Nguyễn Ngọc Tư, ĐỗHoàng Diệu đòi hỏi người đọc phải thay đổi kinh nghiệm một chiều, đơntuyến về hiện thực

Tóm lại, để luôn tự làm mới mình, truyện ngắn Việt Nam đã khôngngừng biến đổi qua các giai đoạn phát triển Để tác phẩm không ngừng tạosinh ý nghĩa, làm cho khả năng tiếp nhận được mở ra nhiều hướng, nhiềuchiều, để thấy được “cái tuyệt vời ở bên kia âm hưởng”, “cái thi vị ở phíabên kia từ ngữ”, cái “biểu tượng ngoài biểu tượng” , truyện ngắn ViệtNam sau 1975 đã sáng tạo ra một hiện thực khác với hiện thực quen thuộctrong văn học Có lúc, đó lại là sự hóa giải mọi cái là thiêng liêng, mực

thước, ngôi thứ; biến sử thi thành thế sự, đời thường hóa văn chương, trầntục hóa thánh thần; thậm chí đưa đến trạng thái hoài nghi một thứ hiện thựchoàn toàn hợp lí Cấu trúc nghệ thuật truyền thống đã được phá vỡ để đẩyhiệu quả thẩm mĩ của tác phẩm lên cao.

1.2 Truyện ngắn Hòa Vang - “dòng riêng giữa nguồn chung”

Từ sau đổi mới, nhà văn đóng vai trò chủ động hơn khi lựa chọnhiện thực và thoát ra khỏi sự ràng buộc của tư duy sáng tạo lấy đề tài làmvạch mốc Cảm hứng nhân bản trở thành cốt lõi của những nguyên tắc phảnánh đời sống, quy định hệ quy chiếu giá trị của tác phẩm Ý thức về cá tính

có một thời kì bị xem nhẹ, bị kìm nén thì nay đang được nhận thức trở lạivới những phạm trù phong phú về hình thức và nội dung Rất nhiều nhà văn,dưới những hình thức khác nhau đã công bố tư tưởng sáng tác riêng củamình như một biểu hiện rõ rệt của ý thức về cá tính Và nhà văn Hòa Vang

đã khẳng định phong cách của mình trên văn đàn thông qua lăng kính của

một người thời hiện đại nhìn về quá khứ Tập truyện ngắn Hạt bụi người bay ngược là kết tinh sản phẩm sáng tạo của một tác giả có lối viết thuyết

phục dù ở trong “cổ tích” hay đang “trăn trở về thế giới hỗn loạn”

1.2.1 Cảm hứng nhận thức lại cùng xu hướng “giả cổ tích”

Cổ tích từ lâu đã ăn sâu vào tiềm thức của người Việt Nam, đặcbiệt là trong thời thơ ấu của mỗi người Những câu chuyện “ngày xửa, ngàyxưa” có sức hấp dẫn và chứa đựng nhiều bài học ý nghĩa Hòa Vang đã tiếpnối để trở thành người làm sống dậy nhiều câu chuyện cổ dân gian trong xuhướng “giả cổ tích” Trong truyện ngắn Hòa Vang, đa số các nhân vật đềumang cái ách nặng của những khổ ải đa đoan Khổ ải trong thân phận Khổ

ải trong tâm hồn “Y” trong Hư ảnh, người chồng trong Tâm hồn chó…

khổ đã đi một nhẽ; ngay cả các nhân vật là Thần là Bụt cũng có cái khổ

riêng Ai không nghĩ Mỵ Nương (Sự tích những ngày đẹp trời) là người

sung sướng Nhưng hóa ra, nàng bị cái lòng thầm yêu luyến nhớ Thủy Tinh

hành hạ cả đời Nhân vật Bụt trong Bụt mệt cũng còn khổ chỉ vì cứ hào

hiệp chiều theo cái sự không biết là đủ của giống người… Nhưng suy chocùng, các nhân vật ấy vẫn cứ được coi là người hạnh phúc Mỵ Nương cóđược cảm giác hạnh phúc chân thực nhất, trần thế nhất, bừng bừng trong dathịt trong máu huyết với chàng Thủy Tinh lụy tình Còn hạnh phúc của ôngBụt kia rút cục lại là một sự thức nhận về việc ban phúc sao cho đích đángđối với con người Hòa Vang thấu hiểu nỗi nông sâu bất trắc của đời sống.Các nhân vật được miêu tả không hề đơn giản Ở đó, không chỉ có bi kịchcủa mưu sinh, của quan hệ nhân thế, mà còn cả những bi kịch đau khổ tinhthần Nhưng lòng mong mỏi của ông đối với cuộc đời, với cõi người nàymạnh mẽ đến nỗi, chung cục, tất cả đều được quy về mẫu số: quyền đượchạnh phúc Những người đẹp người tốt được quyền đón chờ và hưởng thụhạnh phúc Chính cái nhìn cổ tích đó đã chi phối cách lựa chọn, miêu tả vàtriển khai các nhân vật trong truyện ngắn của Hòa Vang

Thế giới nhân vật trong văn Hòa Vang có hai loại: các nhân vậtmang tính chất huyền thoại và các nhân vật của cuộc sống thường ngày.Loại thứ nhất chủ yếu được khai thác từ văn hóa, văn học truyền thống, cảdân gian lẫn thành văn, cả phương Đông lẫn phương Tây, mà phương Đông

là chính Nhưng cho dù ở loại nào thì cái phần căn cốt nhất của các nhânvật vẫn là những con người trần thế Hòa Vang tôn vinh cõi người, tôn vinhhạnh phúc nơi trần thế, hạnh phúc theo kiểu trần thế Các nhân vật thuộccõi người thế tục đã đành Ngay cả khi hướng vào các mẫu nhân vật là thầnthánh, Hòa Vang cũng đã kéo tuột các nhân vật này vào với những vuibuồn trần thế Đó là Sơn Tinh, Thủy Tinh, Vua cha, Mỵ Nương, là Ông Bụt,

Sa Tăng… tất cả đều mang những tâm tính người, hỉ nộ ái ố của người,tham sân si của giống người Bởi suy cho cùng cõi người trần thế tuy khổđau tục lụy khôn lường, nhưng vẫn là một nơi xứng đáng nhất để con ngườitha thiết với nó, sống chết vì nó Chàng Sa Tăng đấy thôi, sau bao nhiêu

năm theo hầu Đường Tăng sang Tây Trúc lấy kinh, những tưởng đốn ngộchân lý nhà Phật, ai ngờ rốt cuộc lại đốn ngộ một cách trần thế tồn tại củađời mình: niềm hạnh phúc lớn lao nhất, chân thực nhất là được trở về vớicõi người, được làm một kẻ chài lưới trên sông, sống với công việc, ướcmong, hạnh phúc của một người dân bình thường để có một người đàn bàthương và chờ đợi mình Chính vì thế, Hòa Vang hay nói đến hạt bụi người.

Không phải ngẫu nhiên mà những truyện thành công nhất của HòaVang đều được gợi tứ từ huyền thoại gốc, hoặc là từ vốn văn hóa văn học

truyền thống (Nhân Sứ, Bụt mệt, Sự tích con lợn ống tiền…, và đỉnh cao là

Sự tích những ngày đẹp trời) Nhất quán trong một trường nhìn cổ tích,

Hòa Vang đã hướng về vốn văn hóa truyền thống mang tính cổ tích làm đốitượng khám phá Mượn cách nói trong âm nhạc, ông đã biến tấu trên chủ đề

cổ tích Đó là cách bay ngược về nguồn cội

Trước các giá trị cội nguồn tưởng như đã ổn định, nhà văn nghĩ lại,đánh giá lại dựa trên những khai phóng tư duy của con người hiện đại Nếuquá khứ là một văn bản tĩnh thì Hòa Vang viết lại văn bản ấy với một ngữnghĩa mới, cấp cho văn bản một hàm nghĩa sống động, mới mẻ Trên cơ sởvăn bản gốc ấy, tác giả xây dựng những ngữ nghĩa khác, suy tưởng về nó ởmột chiều sâu mới Văn ông có được phẩm chất khai sáng Người đọc HòaVang ít nhất cũng cần phải có một vốn liếng tri thức văn hóa tương tự làmnền Cũng chính vì thế, nên mới có thể cắt nghĩa vì sao số lượng loại truyệnphóng tác hoặc khai thác những huyền thoại xưa, những “sự tích” cũ chiếmphần lớn trong sáng tạo của Hòa Vang Cũng bởi thế, hễ ai một lần bướcvào thế giới nghệ thuật Hòa Vang đều cùng một ấn tượng: có rất nhiều yếu

tố kì ảo Có thể nói, sử dụng yếu tố kì ảo trong đời sống văn học hiện đại ởViệt Nam không phải chỉ có riêng Hòa Vang Người ta tìm thấy cái kì ảotrong văn của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, NguyễnBình Phương… Hòa Vang đã sử dụng những yếu tố kì ảo vốn có từ mẫu

gốc, cộng thêm với những cái kì ảo do tưởng tượng mà thành Đây cũng làcách để đem lại cho hình tượng nhân vật tính khái quát cao, đa tầng về ngữnghĩa, mang tính biểu tượng Xét về số lượng, Hòa Vang viết không nhiều.Ngoài mảng khai thác huyền thoại được coi là thành công nhất, Hòa Vangcòn viết loại truyện hiện thực lấy cảm hứng trực tiếp từ cuộc sống Ở loạitruyện này, có mấy nhân vật được lặp đi lặp lại nhiều lần: cái gã (lắm lúcđược gọi bằng y) nhà văn ngu ngơ, người vợ vào vai đáo để, người ông tênTrung, đứa con tên Y Vân, người mẹ trẻ tên Liên, và cả mấy đứa cháu ruột

rà có tên không tên của họ Chẳng ai cho rằng đó chính là toàn bộ các thânquyến có thực từ cái gia đình lớn của Hòa Vang Nhưng có một điều chắcrằng, đâu đó không ít bóng dáng những người thân yêu trong gia đình HòaVang và bản thân tác giả được hóa thân vào khá nhiều nhân vật Từ tên tuổi,

bộ dạng, tâm tính, nghề nghiệp, đến các biến cố thăng trầm… đủ cả Cótruyện viết như là tự trào về “hai vợ chồng tôi - một gã nhà văn cỡ con bọ

cạp và bà nhà giáo cỡ ưu tú hay cãi nhau vặt vì tiền” (Ông vàng cười) Lại

có những truyện cứ như thể lôi cả cái tai nạn nghề nghiệp liên quan tới

những con chữ của đời tác giả vào (Hư ảnh)…Với những “hạt bụi người”

này, Hòa Vang viết hay nhất là về lũ trẻ Những tình con đối với mẹ vớicha, tình cháu đối với ông bà, và ngược lại; tình con trẻ giữa bầy con trẻ…được Hòa Vang viết với một tấm tình vô cùng trìu mến và cảm động Khiviết về lũ trẻ, ngòi bút nhà văn cứ quấn quít, cứ muốn nán lại mãi mà ngắmnghía, mà vẽ tạc nắn nót hình hài chúng từng nét một Con trẻ cũng là mộtthế giới thiên thần, thế giới của tuổi thơ với muôn màu cổ tích Vì thế màmỗi khi chạm đến chúng, ngòi bút ông như rưng rưng lên xúc động Lúc ấycái tấm lòng con trẻ thần tiên trong tác giả lại được hồi sinh Đó chính làtấm lòng cổ tích, hồn văn cổ tích Hòa Vang viết gì cũng vậy, vẫn cứ hiệnnguyên hình một “hồn văn cổ tích” Trong truyện Nhân sứ, Hòa Vang đểcho nhân vật Sa Tăng nói chuyện với đấng Như Lai về những đám bụi mặt

trời mà như tự vấn chính mình: Thử hỏi muôn triệu sinh linh ấy, sau khi tan biến, liệu có để lại chút xíu dư vị hơn một hạt muối Lại trong truyện Sự tích những ngày đẹp trời, Hòa Vang cho thấy sức mạnh khôn lường của những bụi nước ấm - bụi muối Thủy Tinh đã cầm tù vĩnh viễn Mỵ Nương

vào tấm lưới ái tình ngọt ngào khốn khổ mà Hòa Vang đã phải đưa bút dứt

khoát hạ một câu văn tê tái Nàng đã không thể sống như đã sống Một hạt muối hay bụi nước ấm đều cho thấy khởi nguồn của con người trong cõi vô

cũng “sinh ra từ cát bụi rồi trở về lại cát bụi” Chính vì thế, tìm về “giả cổtích” là cách để nhà văn làm sống dậy những hạt bụi người tưởng chừng đãngủ quên hay bất biến

1.2.2 Cái nhìn trăn trở về thế giới hỗn loạn

Sau chiến tranh, con người trong văn học được xem xét ở nhiều góc

độ, chiều kích Con người được miêu tả trong văn học với đầy đủ nhữngbước thăng trầm của số phận Con người không chỉ khoác trên mình nhữngniềm vui, niềm chiến thắng hào quang hay niềm hạnh phúc sung mãn màcòn mang trên mình những cảnh ngộ, những đau đớn riêng tư hay những sự

bế tắc, bất lực, hoang mang trước mọi biến thiên của đời sống Đó là “cáimặt trận mới không có tiếng súng nhưng không hề kém phần gay gắt, dữdội là một thử thách không hề dễ dàng với nhân cách và bản lĩnh của mỗingười” [14, tr.119] Văn học sau 1975 đặc biệt nhấn mạnh đến số phận củacon người sau chiến tranh cho nên không thể tránh khỏi những ngỡ ngàng,những hoảng loạn khi bước sang một cuộc sống khác hơn trước - cuộc sốngthời bình của mỗi con người Hơn nữa, ở thời bình con người có khả năng,

có điều kiện để soi ngắm, chiêm nghiệm lại chính bản thân mình hơn nênbản chất trong mỗi con người càng được lộ rõ hơn - điều mà văn học trướcđây chưa có điều kiện để khám phá một cách mạnh mẽ, tỉ mỉ và rạch ròi.Điều này được thể hiện rất rõ trong sáng tác của Hoà Vang Nhân vật củaông là cả một chuỗi dài của sự bế tắc, bất lực trong chính điều kiện sống

của mình và cái bế tắc đó dường như luôn đem lại cảm giác buông xuôi cho

cả độc giả và nhân vật Đó là những con người bị chấn thương tâm hồn,méo mó về hình thù và ảo tưởng, mơ hồ về chính bản thân mình

Truyện ngắn Vẹn nguyên trong dang dở cũng chính là tinh thần

ngợi ca khả năng bảo toàn phẩm giá con người của nhân vật Hùng Vũ Chấtvăn hóa Nho giáo với những phần cốt lõi nhất, tinh hoa nhất đã được nhàvăn Hòa Vang nhuần thấm và kiên định Trong cái thời buổi đảo điên,nhiễu nhương, suy thoái về đạo lí, tinh thần kẻ sĩ mà nhà văn tôn quý tỏasáng như một niềm lãng mạn ở chính cuộc đời đầy phiền toái và tụt dốc vềđạo đức này Xã hội hỗn loạn đã khiến nhà văn trăn trở và tái hiện trêntrang viết một cách đầy đủ và sinh động “như nó vốn có”

Không chỉ đề cao tình cảm con người mà Hòa Vang còn vẽ ra “bứctranh hiện thực với nhiều mảng tối trước đây thường bị khuất lấp, nay đãhiện ra trên trang sách với bao điều xót xa về số phận con người, về những

bi kịch của niềm tin và những ảo tưởng, lầm lạc” [14, tr.44] Trong Gió trời

sẽ đưa đi, số phận của hai nhân vật trẻ tuổi Đăng và Nguyệt cùng với mối

tình của họ khiến người đọc phải trăn trở Trong xã hội bộn bề rối ren ngàynay, mọi luân lí đạo đức có thể bị chà đạp dưới sức mạnh của đồng tiền vàtham vọng Đăng và Nguyệt rõ ràng là một cặp trai tài gái sắc và hết sứcyêu thương nhau Thế nhưng gia đình Nguyệt với tham vọng gả con gái

mình cho con trai một ông viện sĩ, tiến sĩ mà phá vỡ mối tình này Cha mẹ Nguyệt còn nỡ phá bỏ đi giọt máu Nguyệt đang mang trong người: Cháu Nguyệt nó có mang mà vừa bị nạo xong [36, tr.141] Hành động đáng lên

án này đã dẫn đến cái kết đầy bi thảm Cũng chính hành vi giết người củaĐăng là một lăng kính soi rõ vào cuộc đời nhiễu nhương ngày nay, làmthức tỉnh nhiều đôi trẻ với tình yêu mù quáng và các bậc phụ huynh mang

tư tưởng “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” của họ Tác giả cũng gợi cho bạnđọc thấy rằng, con người dù tốt đẹp đến mấy, trong phút chốc không làm

chủ được mình, sẽ đánh mất lương tri con người Khoảng cách giữa con vàngười càng khó phân định trong thời buổi hỗn loạn này.

Hoa Nhân Sư là cả một bản cáo trạng về lương tâm con người.

Nhân vật trong truyện vì muốn giàu có và nhân cơ hội đất nước muốn trả

ơn những người đã ngã xuống vì bảo vệ đất nước với khuyến dụ: ai tìmđược một bộ hài cốt liệt sĩ sẽ được trả công một cây vàng Khi ông ta nhậnthầu san ủi một cái sân đánh bóng chuyền và cầu lông, gã gặp ba bộ hài cốt.Sau đó, gã ngược lên rừng Đại Ngàn, lần theo lối mòn của những kẻ tìmvàng để đi tìm xác người với ý định táng tận lương tâm là trộn hài cốt liệt sĩ

với xương người vô danh nhằm kiếm lời nhưng ai dè Âm Duyên Nơi Hội

Tụ Những Bộ Xương Sư Tử đã khiến gã trộn nhầm ba bộ hài cốt đó với

xương sư tử Sau khi hoàn tất công việc tráo trộn mười hai bộ hài cốt liệt sĩ

là “đính kèm” theo biết bao tiếng sụt sịt, khóc, hờ, xúc động xiết bao Gã cũng khóc, khóc thật tình, mà cười sằng sặc, đanh đách, tiếng cười giọng thịt, ở trong bụng Sau đó, mười hai ngôi mộ liệt sĩ đã được xác nhận, đã được đưa xuống đất phần di cốt mà gã đã san chia đều đặn, thiêng liêng, rưng rưng ấy [36, tr.151] Nhờ cuộc làm ăn này mà gã xây được cả một

khách sạn mini Nghĩa Tình ba tầng đủ xài sang trọng Tuy nhiên, ác giả ácbáo Mười hai ngôi mộ đó mọc thành mười hai dây Hoa Nhân Sư lớn nhanh

lạ thường Bây giờ thì mười hai dây hoa này bốc lên ngùn ngụt, bó toá ra ngùn ngụt, như mười hai vòi bạch tuộc thanh mảnh và đường hoàng, bò về,

bò về, trườn về [36, tr.152] quây lấy, hội tụ quanh ngôi khách sạn Nghĩa Tình và trong căn biệt thất của gã là cả một ống dây hoa xoắn thành chiếc

rọ người, nêm ken, như một chiếc cũi hình ống, như một cỗ quan tài bằng chão dây leo đại ngàn, không cách gì khai mở, hòng lách một vảy móng tay [36, tr.153] Đến đây tác phẩm gợi chúng ta nhớ đến truyện ngắn Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp với lối sống thực dụng, sòng phẳng, vô cảm

của con người; vì mục đích kiểm tiền họ bất chấp tất cả

Chương 2

HẠT BỤI NGƯỜI BAY NGƯỢC

-TRIẾT LÍ VỀ PHẬN NGƯỜI

2.1 Hạt bụi người bay ngược - hành trình con người tìm về cội nguồn

Từ sau 1986, văn học có những bước chuyển mình kéo theo sự đổimới về nội dung phản ánh cũng như hình thức thể hiện Mỗi nhà văn cócách đổi mới riêng Trong đó, tác giả Hòa Vang tìm đến cội nguồn rồi làmbạn đọc bất ngờ với những truyện giả cổ tích, giả huyền thoại “Trên bức tựcủa chùa Linh Sơn trong Nam có câu: “Hoa nào cũng có hương Hươnghoa nào cũng bay xuôi theo chiều gió Chỉ thật tâm hương mới bay ngượcđược chiều gió” Nhà văn Hòa Vang đã theo vệt tâm hương, bay vào hômqua để lật tìm Theo hướng ấy những vấn đề chưa được khám phá, đượcông cẩn thận nhặt nhạnh, chưa kịp lau chùi đã sáng láng dị thường” [11]

Tập truyện ngắn Hạt bụi người bay ngược mang đến cho người đọc rung

động mới mẻ về những câu chuyện tưởng chừng đã trở thành cổ tích

2.1.1 Đối thoại với dân gian về “chuyện xưa tích cũ”

Từ sau giai đoạn đổi mới, con người không chỉ làm mới những gìcủa thời hiện đại mà họ còn tìm về cội nguồn để nhìn nhận lại Đó là mộtcách đối thoại với quá khứ Cùng với xu hướng ấy, truyện ngắn sử dụng

“chuyện xưa tích cũ” nở rộ đầy đa dạng Sự sáng tạo bằng hệ thống thipháp hiện đại, đã làm cho loại truyện cổ này mang nhiều thông điệp khácnhau, có màu sắc hiện đại Tác giả bổ sung một số chi tiết làm cho truyện

đó vừa mang màu sắc cổ xưa vừa mang màu sắc của cuộc sống đương đạivới sự bộn bề, phức tạp đa dạng cũng như sự phong phú trong đời sống nộitâm của con người Truyện cổ tích tưởng như đã kết thúc và “đông cứng”lại được Hòa Vang viết tiếp phần hậu truyện khá thành công

Các truyện kể dân gian như cổ tích, huyền thoại, truyền thuyết…thường xâm nhập vào tự sự hiện đại theo hai con đường chính: lối “giảhuyền thoại, giả cổ tích” và lối “truyện cổ viết lại” Ngoài ra, chúng ta cầnnhắc đến một loại thứ ba “truyện lồng truyện”, theo nghĩa là các truyện kểdân gian được trích dẫn một phần hay nguyên vẹn trong lòng tự sự hiện đạitùy theo mục đích của các nhân vật và diễn biến của câu chuyện Cả ba conđường kể trên đều nằm trong cùng một cách thức tương tác chung giữa cácvăn bản tự sự đương đại với các truyện kể dân gian Đó là kĩ thuật liên vănbản (intertextuality) Chúng thể hiện những cấp độ khác nhau của mối quan

hệ phức tạp giữa các văn bản, tự sự hiện đại và các văn bản, truyện kể dângian Với giả huyền thoại/ giả cổ tích, mức độ liên văn bản thể hiện rộngnhất Với kiểu “truyện cổ viết lại”, mức độ liên văn bản đã đậm nét hơn và

dễ nhận ra hơn, song văn bản truyện kể dân gian chỉ được gợi nhắc ở khíacạnh đối thoại, phản hồi, thay đổi; với kiểu “truyện lồng truyện”, mức độliên văn bản sáng rõ nhất, do văn bản truyện kể dân gian được trích dẫnmột phần hoặc nguyên vẹn Mỗi phương thức nói trên đều phụ thuộc vàomột dụng ý nghệ thuật khác nhau của người sáng tạo, và nó mang lại hiệuứng ra sao cũng tùy thuộc vào khả năng tái tạo và sử dụng chất liệu của mỗinhà văn

Truyện cổ tích Sơn Tinh Thủy Tinh lí giải về hiện tượng thiên nhiên

như bão lũ có sự thuyết phục cao Từ bao đời nay, người ta vẫn nghĩ rằng

kẻ bại tình như Thủy Tinh đáng trách vì hàng năm cứ dâng nước làm ngập

lụt Thế nhưng Hòa Vang đã “giải oan” cho Thủy Tinh Đọc Sự tích những ngày đẹp trời, bạn đọc ngạc nhiên về Mỵ Nương và đặc biệt là Thủy Tinh.

Nói về Mỵ Nương, người con gái xưa nay ta vẫn hình dung là hiền thục,thật thà, xinh đẹp đã hạnh phúc hài lòng khi theo Sơn Tinh về núi Tản Viên

bỏ lại Thủy Tinh thất bại, căm hận, dâng nước trả thù Những con nước bạchàng năm nhấn chìm hoa màu làm hại đến đời sống của nhân dân là do vết

thương lòng đó gây ra Chúng ta quen ngợi ca Sơn Tinh và nguyền rủaThuỷ Tinh, kẻ thất bại, kẻ độc ác, kẻ xấu xa Nhưng chúng ta quên đi mộtđiều hãy đối xử thật công bằng để xem xét lại mọi việc, khi nhìn lại mọiviệc mới thấy Thủy Tinh quả bị oan, chàng cũng có tình cảm sâu nặngnhưng do thua thiệt đủ đường từ lễ vật đến khoảng cách nên đến chậm hơnSơn Tinh là phải Một người nặng tình như thế thì Mỵ Nương - một ngườicon gái lấy chồng theo ý cha - không nhớ không lưu tâm mới là điều bấtbình thường Cũng vì cảm thông cho nỗi niềm của Mỵ Nương và ThuỷTinh, như một sự bù đắp “một ngày đẹp trời” xuất hiện vào mỗi năm chohai người gặp nhau Trong truyện này tác giả để cho nhân vật tự bộc lộ vàgiãi bày suy nghĩ Lời nói của nhân vật là lời của những con người hiện đại

có cái tôi lớn, phát ngôn để tự bào chữa cho mình Câu chuyện khiến độcgiả động lòng cho Mỵ Nương và Thuỷ Tinh Mỗi người có một lí lẽ riêng.Tuy là phần hậu truyện nhưng lại có mối liên hệ khớp với truyện cổ chúng

ta thường nghe Đây vừa là cái nhìn mới mẻ của nhà văn, cũng là sự đánhgiá của con người hiện đại về những chuyện đã thuộc về lịch sử Cách lậtngược vấn đề như vậy chính là một nét đặc sắc trong các sáng tác văn họcngày nay Phần hậu truyện khiến người ta phải suy ngẫm khi nhân vật bộc

lộ những nỗi niềm không hài lòng hay tự bạch về những việc làm trong quákhứ, tác giả cũng lồng vào đó cách đánh giá của người đương thời vềnhững yếu tố đã định hình Các nhân vật đều đối thoại hoặc độc thoại bằngngôn ngữ hiện đại, với tư duy hiện đại

Trong truyện Nhân sứ, đoạn ba thầy trò Đường Tăng tiễn Sa Tăng xuống núi có viết Như hơi ấm đã quần bám, đã đi theo từng bước chân người họ Sa xuống dần, xuống dần, tít tắp tận dưới kia - nơi đám bụi vẩn hồng hồng vừa khỏa lấp, vừa thâu nhận thêm một hạt bụi người… [36,

tr.20] Thế ra, Hòa Vang đã suy tư về kiếp người theo lẽ ấy Mỗi kiếpngười như một hạt bụi, vậy thôi Nghĩa là nhỏ nhoi lắm, vô danh lắm so với

cõi vô cùng, nhưng cũng lại không hẳn vô danh và nhỏ nhoi trong cõingười - cõi bụi Hữu hạn và vô hạn Hiểu được như thế, mỗi người tự biếtđiều chỉnh bản thân mình sao cho đạt tới cái đẹp và cái tốt ở đời Lớn laonhư thánh thần giữa cõi Trời cao rộng, thì cũng vẫn chỉ là hạt bụi Sơn Tinh,Thủy Tinh, Mỵ Nương… đều là hạt bụi cả Nhưng tại sao lại là những hạtbụi người “bay ngược”? Hạt bụi nào chẳng bay xuôi theo chiều gió Chỉnhững hạt bụi có tâm mới có “năng lực” bay ngược, bay ngược để về vớicõi Đẹp và cõi Thiện Dĩ nhiên, hành trình bay ngược bao giờ cũng nhọcnhằn Vì thế, hành trình về với cái đẹp và cái thiện được hiểu là một quátrình giác ngộ, là sự thử thách, để rồi khi đạt được, cái thiện cái đẹp mớibền vững và có khả năng lan tỏa, phát sáng Đó cũng chính là lí do nhà vănquay về đối thoại với dân gian về những chuyện ngày xưa, làm cho nhânvật của cổ tích trở nên gần gũi, mang những nét tính cách của con ngườihiện đại.

2.1.2 Viết tiếp những gì “huyền thoại đã không kể hết”

Huyền thoại đã trở thành những câu chuyện ăn sâu vào tiềm thứcnhư “thời thơ ấu của loài người” Người ta thường cho rằng huyền thoại làbất di bất dịch, không thể thay đổi Như nhắc đến Đường Tăng, có lẽ aicũng sẽ tôn kính cho rằng đó là người tu hành thành chính quả, một hìnhmẫu lí tưởng không thể bắt bẻ được Nhưng dưới ngòi bút của Hòa Vang,người ta sẽ thấy những “mặt khác” Đó là cái nhìn đa chiều, một trào lưu

nở rộ trong văn chương đương đại Việt Nam Và người đọc hẳn sẽ ngạc

nhiên và thừa nhận cách lí giải của nhà văn Hòa Vang Khi nhắc đến Tây

Du Kí, người đời nghĩ ngay đến bốn thầy trò Đường Tăng, đồng thời nhân

vật ít được chú ý nhất trong bộ tứ ấy là Sa Ngộ Tĩnh Thế nhưng, tác giả đã

sáng tạo với tình huống đảo ngược, Sa Tăng trong truyện ngắn Nhân Sứ lại

là nhân vật nổi bật nhất “Người ta thường chỉ nói đến thiên sứ - tức là sứgiả của nhà trời gửi đến Hay nói đến sứ giả - là đại diện ngoại giao của

nước này đến nước kia Vậy thì tại sao Hòa Vang lại viết về Nhân sứ, một

thứ sứ giả tại chỗ của con người ở ngay chính mặt đất cát bụi này? Không,cái Hòa Vang muốn gửi đến ở đây là một Nhân sứ - chính là Nhân chứng ởgiữa cuộc đời” [1] Sa Ngộ Tĩnh khi đã trở thành Đấu Chiến Thắng Phậtbỗng nhớ da diết những ngày còn đi lấy kinh ở hạ giới, vượt qua biết baotai họa mà nên Rồi đến Hội tuyển Nhân Sứ - một sứ giả, một đại diện của

con người nơi Tây Thiên, cho thấy những khuất lấp của Tây Du Kí Đường Tăng được con người nhìn nhận lại Miệng ông ấy luôn bảo: Thật thà là căn cốt của người tu hành, nhưng chính ông ấy lại mở đầu việc thâu nạp đồ đệ bằng cách lừa Tôn Ngộ Không mặc vào bộ quần áo trấn yểm và đội mũ Kim cô Khi mắc nạn mấy quả nhân sâm, ông ấy đã đe Tôn Ngộ Không:

“Nếu không tìm được cách thoát thì ta lại niệm chú” Người nhân hậu tử tế

ai lại lấy cái đau đớn lăn lộn của đồ đệ làm sức ép bắt bí cốt hòng thoát cái thân mình [36, tr.15] Đường Tăng là một hình tượng chuẩn mực mà người

đời luôn kính cẩn, nhưng Hòa Vang đã đưa ra những chi tiết cho thấy ngay

cả Phật cũng có khuyết điểm và sai lầm

Văn học Việt Nam đương đại đã chạm đến những vấn đề tâm linh

tế nhị, dám nhìn lại thần thánh với những ưu, nhược rất con người Hòatrong dòng chảy đó, Hòa Vang viết tiếp về huyền thoại hết sức thú vị, buộc

độc giả suy ngẫm nhiều Truyện Nhân sứ của tác giả Hoà Vang gồm có ba

truyện, mỗi truyện cũng nói về một chủ đề, nhưng đều toát lên một chủ đềchung, tìm ra một nhân sứ - một nhân chứng của cuộc đời, tìm ra lẽ sốngchân chính, nó ở ngay trong cuộc sống trong mỗi người, chỉ có điều phảisáng suốt, tĩnh tâm mới nhận ra được Nhân Sứ không phải Đường Tăng,

càng không phải là Tôn Ngộ Không bởi trước sau Ngài vẫn chỉ là một con khỉ, không thể gọi là Một Con Người [36, tr.16] Tĩnh Đàn Sứ Giả Trư Bát

Giới cũng khéo biết mình không phải Nhân Sứ nên rút lui Chỉ còn lại SaTăng - nhân vật “nhạt nhẽo” nhất trong bốn thầy trò Tây Du Kí Nhưng nhà

văn đê có câch lí giải xâc đâng: Nhạt Nhẽo lă thuộc tính thứ nhất của Con Người [36, tr.18] còn chuyện Sa Tăng gồng gânh suốt đường lấy kinh vì vai hằn lín mọi vết bầm vết chai của câc sức nặng, lă đm bản của của Nhạt Nhẽo Gồng Gânh suốt đời lă thuộc tính thứ hai của Con Người [36, tr.18].

Người đọc như thấy được tính chất mới mẻ về Sa Tăng, thì ra ngay cả khinhđn vật năy đê từng ăn thịt người, đó vẫn lă một thuộc tính của con người

Đó lă khi Người bị hêm văo cảnh cùng cực đói khât Ở cảnh ấy thì đê có biết bao nhiíu kẻ đồng hănh ăn thịt nhau, chồng ăn thịt vợ, mẹ ăn thịt con

[36, tr.18] Dâm viết lại những huyền thoại bất di bất dịch, Hòa Vangkhông những cho người đọc thấy những mặt khuất lấp của thần thânh mẵng còn lăm sâng tỏ thế giới người hiện đại với những đa đoan, hỗn loạn.Nhđn vật thần thânh chúng ta xem lă mờ nhạt nhất hóa ra lại có những tínhcâch đâng trđn trọng, gần với người hơn Nguyện từ bỏ cuộc sống an lạc

chốn Tđy Thiín, Sa Ngộ Tĩnh trở về với bản chất người của mình lăm một người thường chăi lưới trín sóng nước, chiều chiều thổi một ống tiíu, nhấp một ngụm rượu, nướng con câ nhỏ, vă đợi một người đăn bă thương mình, lấy vợ, sinh con [36, tr.19] Ước mơ của Sa Tăng rất người vă thật đẹp Thế

lă một kết thúc mới được hình thănh dưới ngòi bút Hòa Vang Sa Ngộ Tĩnh

bỏ mọi phĩp thuật trở thănh một con người sống ở hạ giới Nhđn vật năy trở

thănh trung tđm, sống động hơn bao giờ hết trong truyện ngắn Nhđn Sứ.

Nếu huyền thoại chỉ dừng lại cho chúng ta thấy những phần tốt đẹpcủa câc nhđn vật thần thânh thì Hòa Vang đê đưa thím một thế giới đachiều của xê hội loăi người hiện đại văo đó Dưới ngòi bút tâc giả, nhữngnhđn vật được xem lă “phản diện”, lă “nhạt nhẽo” nhất lại trở nín hấp dẫn,gần gũi với con người hơn bao giờ hết Họ cũng có những hỉ, nộ, âi, ố;những nhược điểm như con người, thần thânh trong huyền thoại bỗng chốckhiến người đọc động lòng như Thủy Tinh đâng thương hơn đâng trâch, SaTăng đđu hoăn toăn mờ nhạt Bởi “huyền thoại đê không kể hết” về nỗi

khổ tâm của thần thánh để nhà văn Hòa Vang kể tiếp những câu chuyện đóđầy hấp dẫn, mở ra nhiều “khoảng trắng” khiến người đọc phải suy ngẫm.

2.1.3 Sự khúc xạ huyền thoại nguyên thủy

Những gì thuộc về nguyên thủy hay truyền thuyết thường có tính

ổn định, mang màu sắc hư ảo Đối với Hòa Vang, mỗi huyền thoại đượcnhìn lại trong thời hiện đại mang nhiều dáng dấp mới mẻ Điều thú vị làgiữa lúc người đọc đang “bay lên” trong thế giới huyền thoại này, tác giảlại bất ngờ bắt họ “hạ cánh” xuống hiện tại bằng những đoạn “trữ tìnhngoại đề” mang đậm dấu ấn cá nhân tác giả và lấy hệ quy chiếu là cái “bâygiờ” chứ không phải không phải là cái “ngày xửa ngày xưa” Vì vậy, huyềnthoại qua lăng kính của Hòa Vang đã có sự khúc xạ để trở nên kì ảo hơn,đồng thời lại gần gũi với con người và có tính “gợi mở” cao

Rồng là một loài vật thần thoại thường xuất hiện trong truyện cổphương Đông và phương Tây Trong cả phương Tây lẫn phươngĐông, hình ảnh loài rồng đều được miêu tả là một loài linh vật huyền thoại

có sức mạnh phi thường, huyền bí “Rồng hiện ra với chúng ta chủ yếu nhưmột người canh giữ nghiêm khắc hay như một biểu tượng của cái ác vànhững xu hướng quỉ dữ Nó quả là người canh giữ các kho báu giấu kín, vàvới tư cách đó là đối thủ phải đánh bại thì mới vào được kho” [3, tr.780].Con Rồng được xem là con vật đẹp nhất, biểu tượng cho sức mạnh và sựtàn bạo nhưng thật ra lại không có thật Nó đồng thời là con vật khiếnngười đời ngưỡng mộ lại vừa khiếp sợ bởi “được coi là biểu tượng quỉ dữđồng nhất với rắn”

Hòa Vang đã lí giải về hành trình Rồng xuất hiện thật hợp lí Trong

truyện Huyền thoại Rồng, người đọc thấy được tình đoàn kết của muôn loài

khi chúng thống nhất mỗi con vật sẽ dâng phần đẹp nhất, rực rỡ nhất của

mình để tạo thành Rồng Từng chúng ta phải biết hi sinh phần đẹp nhất, mạnh nhất, quý giá nhất của mỗi loài và góp tất cả lại, làm liền tất cả

lại…[36, tr.62] Cách lí giải về hành trình “sáng tạo” nên con Rồng làm

người đọc nghĩ đến quá trình vẻ đẹp và môi trường sinh tồn đa dạng củacon vật này Nó có thể sống trên trời, trên mặt đất hay dưới nước Và nếuchú ý, độc giả phải thừa nhận nhà văn thật tinh tế khi phát hiện mỗi bộphận của Rồng là phần đẹp nhất của một số loài khác Chính vì vậy, conRồng tạo thành đẹp lộng lẫy và chan hòa Nếu ở phương Đông quan niệmcon Rồng khá hiền hòa thì phương Tây coi Rồng là biểu tượng của cái ác

Tác giả khéo léo kết hợp cả Đông - Tây vào trong Huyền thoại Rồng Thời

thơ ấu Rồng hiền lành bao nhiêu thì khi lớn lên, Rồng bỗng thay đổi tính

nết gây chuyện rắc rối, làm nhiều tai họa giáng xuống cho muôn loài Nó bay về, đùng đùng, ào ào, to lớn, hung dữ dị thường Gió dữ xô dúi dụi mây đen cuốn theo, đè ép từng tảng vào nhau, ép vỡ tung ra thành nước, xối dập như thác, chớp giật, lốc xoáy mù mịt [36, tr.66] “Trong thực tế, đấy

chỉ là những dáng vẻ khác nhau của một biểu tượng duy nhất, là biểu tượngcủa bản nguyên tích cực và sáng tạo: sức mạnh thần thánh; nhiệt huyết tinhthần” [3, tr.781]

Dưới góc nhìn văn hóa, con Rồng tuy hung dữ nhưng là biểu tượngcho khởi nguyên của sự sống “Nó khạc ra các nguồn nước khởi nguyên”,

“nó là làn mây trải ra trên đầu chúng ta và sẽ tuôn xuống những làn sóngnước đem lại màu mỡ của nó”, “máu nó màu đỏ và vàng, là những màunguyên thủy của Trời và Đất”, “là sức mạnh thần thánh, sáng tạo, xếp đặt,rồng đương nhiên là biểu tượng của đế vương”, “rồng được gắn với sét (nókhạc ra lửa) và với sự phì nhiêu (nó mang mưa đến) Như vậy, nó tượngtrưng cho các chức năng của vua chúa và các nhịp điệu của cuộc sống,những chức năng và nhịp điệu đảm bảo trật tự và phồn vinh” [3, tr.781].Như vậy, con Rồng là biểu tượng đa dạng Từ lâu, Rồng đứng đầu trongcác con vật Người ta quen nhắc đến nó là nói đến sức mạnh, lòng gan dạhay khởi nguyên cho nhiều truyền thuyết Thế nhưng, Hòa Vang đã cấp cho

con Rồng một trái tim con người, để nó không chỉ có sức mạnh mà còn có

tình cảm nồng ấm

Rồng là biểu tượng cho một bản thể tự do, nhưng khi bị nhốt lạiRồng trở thành “biểu tượng của những sức mạnh giấu kín và được kiềmchế” [3, tr.782] Nhốt được sức mạnh phi thường của Rồng chỉ có thể làtình thương yêu chân thành, là trái tim của con người Như vậy, dù viết về

ai, động vật hay con người, Hòa Vang luôn đề cao tình cảm và trái tim conngười Con người là cốt lõi trong sáng tác văn học, là cảm hứng cho nhà

văn chắp bút Trong Huyền thoại Rồng, con Rồng được hiệp sĩ Người trao

tặng trái tim và trở nên thân thiết với mọi thế hệ và muôn loài Tưởng nhưcon Rồng là không có thật, nhưng chính Hòa Vang đã làm nó sống dậy và

tạo nên “cái khác” so với Rồng trong huyền thoại Nó đã biết bay lên vì niềm vui chung của muôn loài, nép xuống đậu lại chia lo lắng những lúc khó khăn, hút nước ở nơi úng đem tưới vào nơi khô hạn, chẳng bao giờ quên mảnh đất mẹ đã sinh ra mình Nó còn biết hòa vào từng đám chơi vui

“Rồng rắn lên mây” của các em nhỏ… Và chính vì vậy, nó được mọi người rước đi, tưng bừng, nhấp nhô múa lượn giữa tiếng trống, tiếng pháo, tiếng reo náo nức trong những ngày hội vui Kì thực, đó là đám rước Trái tim CON NGƯỜI [36, tr.71] Con người ở trang viết của Hòa Vang hiện lên

“như nó vốn có” Thế nhưng dù họ có thật xấu xa, tác giả vẫn có cái nhìncảm thông và có cách lí giải cho nỗi oan của họ Tình yêu thương con

người được đặt lên hàng đầu dưới ngòi bút Hòa Vang Và Huyền thoại Rồng đã được khúc xạ dưới lăng kính của một nhà văn luôn đề cao tình

người với trái tim nhân hậu

Trong Sự tích những ngày đẹp trời, Hòa Vang đã “viết lại”, chính

xác hơn là “viết tiếp” câu chuyện cổ Sơn Tinh Thủy Tinh vốn dĩ rất quenthuộc với tư duy folklore Thay vì nhìn Thủy Tinh bằng con mắt “ác cảm”của tác giả dân gian (coi Thủy Tinh là kẻ bại trận xấu xa, là kẻ “ghen cuồng,