Yếu tố huyền thoại trong truyện cổ tích thần kì

Yếu tố huyền thoại trong truyện cổ tích thần kỳ là một đề tài rộng mở cho người nghiên cứu tìm tòi và phát hiện ra những nét độc đáo, mới lạ, làm phong phú thêm những công trình nghiên c

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

-

PHAN THỊ THÙY TRANG

YẾU TỐ HUYỀN THOẠI TRONG TRUYỆN

CỔ TÍCH THẦN KÌ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGHÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

Đà Nẵng, tháng 5 năm 2015

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các nội dung và kết quả nghiên cứu có trong bài là hoàn toàn trung thực và chưa từng được ai công bố ở bất kỳ khóa luận nào khác

Đà Nẵng, tháng 5 năm 2015 Sinh viên

Phan Thị Thùy Trang

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến thầy giáo: PGS.TS Lê Đức Luận, người đã nhiệt tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi cũng xin cảm ơn các thầy cô trong khoa Ngữ Văn đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi có thể hoàn thành tốt quá trình nghiên cứu đề tài này

Cảm ơn người thân, bạn bè đã quan tâm, giúp đỡ và động viên tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài

Đà Nẵng, tháng 5 năm 2015 Sinh viên

Phan Thị Thùy Trang

MỞ ĐẦU

1.Lí do chọn đề tài

Việt Nam là một đất nước nhỏ bé, phải chịu nhiều ách áp bức, đô hộ từ các tập đoàn phong kiến phương Bắc cho đến bọn thực dân, đế quốc phương tây Trải qua hàng ngàn năm lịch sử oai hùng, đất nước ta vẫn gìn giữ được những nét đẹp văn hóa từ bao đời nay Trong vô vàn những nét đẹp văn hóa mà ông cha ta đã cố công gìn giữ, chúng ta không thể không nhắc tới kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, đây là một trong những nét đẹp của tinh hoa văn hóa dân tộc được tích góp từ những thăng trầm, biến thiên của lịch sử Kho tàng truyện cổ tích của dân tộc như

là một minh chứng sống giúp con cháu thế hệ sau hiểu rõ hơn về những giá trị tinh thần quý báu của những thế hệ đi trước Dù cuộc sống ngày càng đổi thay và lịch

sử có nhiều thay đổi mạnh mẽ thì những giá trị của truyện cổ tích vẫn không bị phai mòn theo năm tháng mà ngược lại nó lại càng được tôn vinh thêm, khẳng định thêm và mãi trường tồn theo năm tháng Truyện cổ tích là nơi để nhân dân gửi gắm những suy nghĩ, chiêm nghiệm của họ về cuộc sống, về nhân sinh Ở đó, những triết lí ở hiền lành gặp lành, ác giả ác báo, hay người tốt sẽ luôn có kết cục tốt đẹp, người xấu thì sẽ bị quả báo,… được đề cao mạnh mẽ, nó như là một kim chỉ nam xuyên suốt toàn bộ nội dung làm cho truyện cổ tích thấm đượm giá trị nhân văn cao cả

Văn học dân gian ra đời khi nền khoa học kĩ thuật còn chưa được thai nghén, cũng là khi mà những hiện tượng thiên nhiên hay những hiện tượng trong đời sống chưa được lí giải tường minh, cho nên văn học dân gian vẫn còn mang màu sắc duy tâm đậm nét, có nghĩa là họ giải thích những hiện tượng đó thông qua những thế lực siêu nhiên mà họ tin là có thực Vì thế, chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp

trong truyện cổ tích những hình ảnh của thần tiên có phép thần thông biến hóa hay những con vật, con người mang trong mình sức mạnh siêu nhiên… Những câu chuyện mang đầy màu sắc thần kỳ, huyền ảo, huyền thoại đều được gọi chung là truyện cổ tích thần kỳ Truyện cổ tích thần kỳ chính là một bộ phận của truyện cổ tích Truyện cổ tích thần kỳ mang những đặc điểm riêng biệt khác xa so với những loại truyện cổ tích khác trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam Một đặc điểm dễ nhận thấy nhất của truyện cổ tích thần kỳ đó chính là truyện cổ tích luôn có yếu tố huyền thoại, thần kỳ Những yếu tố huyền thoại, huyễn hoặc có trong truyện cổ tích thần kỳ sẽ là một minh chứng rõ ràng nhất cho sức sáng tạo tuyệt vời của các tác giả dân gian

Yếu tố huyền thoại trong truyện cổ tích thần kỳ là một đề tài rộng mở cho người nghiên cứu tìm tòi và phát hiện ra những nét độc đáo, mới lạ, làm phong phú thêm những công trình nghiên cứu về văn học dân gian Việc nghiên cứu về yếu tố huyền thoại sẽ là dịp để chúng ta hiểu rõ hơn những đặc trưng thi pháp truyện cổ tích thần kỳ

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Văn học dân gian được xem là một trong những là cội nguồn của mọi nền văn học Được ra đời từ rất sớm, trải qua bao thăng trầm của lịch sử, văn học dân gian Việt Nam cho đến nay vẫn lưu giữ được những tinh hoa văn hóa dân tộc, đóng một vai trò hết sức to lớn trong sự phát triển chung của bộ mặt nền văn học

Do đó, cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về văn học dân gian ở nhiều khía cạnh khác nhau

Tác giả Chu Xuân Diên đã có nhiều công trình nghiên cứu về văn học dân

gian như: Văn học dân gian Việt Nam, Truyện cổ tích dưới mắt các nhà khoa học,

Mấy vấn đề văn hóa văn học dân gian Việt Nam… Theo đó, ông cho rằng truyện

cổ tích chủ yếu phản ảnh nhận thức của nhân dân về cuộc sống trong xã hội đương thời, với những xung đột khó tránh khỏi, đồng thời nói lên những quan điểm đạo đức, ước mơ về cuộc sống tốt đẹp hơn của nhân dân

Tác giả Đinh Gia Khánh cũng đã nghiên cứu về văn học dân gian với chuyên

luận Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám đã mở

ra một hướng tìm hiểu mới về văn học dân gian thông qua truyện cổ tích, ngoài ra chuyên luận đã đề cập đến các vấn đề của truyện cổ tích như thi pháp, tâm lí sáng tác và lưu truyền truyện cổ tích trong dân gian

Các nhà nghiên cứu về văn học dân gian Việt Nam cũng đã cố công sưu tầm, biên soạn nên các tuyển tập, các tác phẩm về truyện cổ tích Trong số đó phải kể

đến tác giả Nguyễn Đổng Chi với công trình Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam

Tác giả đã phân truyện cổ tích thành ba dạng: truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ

tích thế sự và truyện cổ tích lịch sử Hay cuốn Tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam

tập 2 – quyển 1 và tập 2 – quyển 2 của Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn

Quốc Gia – Viện Văn học đã sưu tầm hàng trăm mẩu truyện cổ tích dân gian của nhiều dân tộc trên đất nước Việt Nam

Việc nghiên cứu văn học dân gian ở nước ta thật sự nở rộ từ năm 1960 khi các nhà xuất bản lần lượt cho ra đời các bộ giáo trình văn học dân gian Bộ giáo

trình Lịch sử văn học Việt Nam – Văn học dân gian, Đinh Gia Khánh và Chu

Xuân Diên làm rõ đặc điểm của thể loại truyện cổ tích thông qua việc so sánh truyện cổ tích với thần thoại Với những đặc điểm này có thể giúp người nghiên cứu nhận diện thể loại truyện cổ tích một cách chuẩn xác hơn

Về truyện cổ tích thần kỳ, cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu như trong

bài viết Nhận diện truyện cổ tích thần kỳ người Việt của PGS.TS Lê Đức Luận

đăng trên tạp chí Khoa học và Công nghệ - Đại học Đà Nẵng số 4(27)2008 Tác

giả cho rằng cổ tích thần kỳ chỉ là một tiểu loại trong loại cổ tích có yếu tố kỳ ảo Nhưng hiện nay, chúng vẫn được xếp chung cùng một đặc trưng thi pháp và phần lớn các nhà nghiên cứu về Folklore Việt Nam đều cho loại truyện cổ tích thần kỳ nằm trong truyện cổ tích Bài viết đã đề xuất rằng trong loại cổ tích kỳ ảo có các tiểu loại sau: cổ tích hoang đường, cổ tích thần kỳ và cổ tích hóa thân và mỗi nhóm

có thi pháp riêng Trong cuốn Yếu tố thần kì trong truyền thuyết và truyện cổ tích

người Việt ở Nam Trung Bộ, tác giả Nguyễn Định đã chỉ ra ba cách phân loại

truyện cổ tích khá nổi bật trong giới Folklore

Cũng trong cuốn Sơ bộ tìm hiểu những vấn đế của truyện cổ tích qua truyện

Tấm Cám, tác giả Đinh Gia Khánh đã khẳng định vai trò của lực lượng thần kì

trong truyện cổ tích như sau: “yếu tố kì diệu siêu nhiên chính là một thủ pháp nghệ thuật gắn với nội dung lãng mạn của truyện Tác giả dân gian cũng như thính giả dân gian để cho trí tưởng tượng bay bổng theo những sự kiện kỳ diệu ở trong truyện không phải vì thực tâm tin – ít ra thì cũng không hoàn toàn tin rằng những

sự kiện đó là có thật nhưng chủ yếu là vì những sự kiện đó cần thiết cho việc giải quyết những vấn đề mà trong thực tế xã hội cũ chưa cho phép giải quyết hoàn toàn như ý muốn, như ước vọng của nhân dân Yếu tố kỳ diệu trong truyện cổ tích xét cho kĩ không phải chủ yếu là sản phẩm của đầu óc mê tín mà là phương tiện cẩn thiết để cho tác giả dân gian có thể đưa sự phát triển tình tiết theo ý muốn của mình”

Trong cuốn Thi pháp của huyền thoại của tác giả E.M.Melentinsky đã bàn về

mối quan hệ giữa huyền thoại và truyện cổ tích thần kỳ “Truyện cổ tích thoát thai

từ huyền thoại, đó là một điều chắc chắn Nhiều huyền thoại totem và đặc biệt là các giai thoại huyền thoại về những kẻ láu lỉnh được phản ánh rộng rãi trong các truyện cổ tích về loài vật Nguồn gốc huyền thoại rõ ràng là ở trong các cốt truyện

truyện cổ tích thần kỳ hết sức phổ biến kể về cuộc hôn nhân với sinh vật “thú tổ”

kỳ diệu, tạm thời từ bỏ lốt thú; người vợ kỳ diệu (ở các biến thể về sau là người chồng) tặng người yêu của mình quà săn được…”

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Yếu tố huyền thoại trong truyện cổ tích thần kì

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu yếu tố huyền thoại khảo sát trong cuốn Kho tàng truyện cổ tích

Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội và cuốn Tổng tập văn học dân gian người Việt (2004), Tập 6, Truyện cổ tích thần kỳ, Nxb KHXH,

Hà Nội

4 Phương pháp nghiên cứu

-Phương pháp khảo sát, thống kê

-Phương pháp so sánh, đối chiếu

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KỲ VÀ QUAN

NIỆM VỀ YẾU TỐ HUYỀN THOẠI

1.1 Khái quát chung về truyện cổ tích và cổ tích thần kỳ

1.1.1 Khái niệm và phân loại truyện cổ tích

1.1.1.1 Khái niệm truyện cổ tích

Được hình thành từ cuối thời kì nguyên thủy, trải qua bao thăng trầm biến thiên của lịch sử, truyện cổ tích vẫn tồn tại và phát triển cho đến ngày nay Trước cách mạng tháng Tám, tên gọi truyện cổ tích được hiểu theo một nghĩa rất rộng, bao hàm toàn bộ kho tàng truyện cổ dân gian gồm thần thoại, truyền thuyết, ngụ ngôn, truyện cười Một số nhà nghiên cứu đã hiểu nôm na rằng: cổ tức là cũ, tích

là dấu vết để lại, cổ tích là những chuyện từ xưa còn lưu truyền lại cho nên truyện

cổ tích còn được gọi là truyện cổ hay là truyện đời xưa Nhà nghiên cứu cổ tích Nguyễn Đổng Chi viết: “Khi nói đến mấy tiếng truyện cổ tích hay truyện đời xưa chúng ta đều sẵn có quan niệm rằng đấy là một danh từ chung bao gồm hết thảy các loại truyện do quần chúng vô danh sáng tác và lưu truyền qua các thời đại Cũng vì thế xác định nội dung của từng loại truyện cổ tích này khác nhau để đi đến phân loại truyện cổ tích vẫn là công việc hứng thú và luôn luôn có ý nghĩa…”

Vì vậy, khi nhắc tới cụm từ truyện cổ tích thì có nghĩa là nó bao gồm nhiều loại truyện khác nhau về đề tài, về đặc điểm nghệ thuật…

Ngày nay, nhờ sự phát triển của khoa nghiên cứu văn học dân gian, dựa vào đặc trưng riêng của từng nhóm truyện khác nhau, các nhà Folklore đã chia truyện

kể dân gian thành năm thể loại (thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện

cười, truyện ngụ ngôn) Truyện cổ tích là loại hình văn học có lịch sử lâu đời, được hình thành và tồn tại song song với quá trình phát triển của loài người Trải qua nhiều thời kì khác nhau của xã hội, truyện cổ tích đã có mối quan hệ cực kì mật thiết với các loại truyện kể dân gian khác, hiện tượng cổ tích hóa thần thoại, cổ tích hóa truyền thuyết, cổ tích hóa ngụ ngôn và ngược lại đều hết sức phổ biến Đây chính là nguyên nhân khiến cho nhiều truyện kể dân gian Việt Nam rất khó xếp loại một cách rạch ròi Nếu không hiểu rõ nguyên nhân trên cũng nhưng không tìm hiểu kĩ càng thì sẽ khiến chúng ta đơn giản hóa khái niệm và có cách hiểu không đúng về truyện cổ tích Mặc dù đã có nhiều nhà nghiên cứu đưa ra định nghĩa và đặc điểm về thể loại truyện cổ tích nhưng hiện tại các nhà nghiên cứu văn học vẫn chưa có sự thống nhất chung về khái niệm truyện cổ tích Định nghĩa truyện cổ tích xuất hiện khá nhiều trong các công trình nghiên cứu điển hình như:

Lý luận văn học, Phương Lựu; Từ điển văn học, Đỗ Đức Hiểu; 150 thuật ngữ văn học, Lại Nguyên Ân… Trong số đó phải kể đến cuốn Từ điển thuật ngữ văn học

của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, các tác giả đã đưa ra định nghĩa

về truyện cổ tích như sau: “Truyện cổ tích là một thể loại truyện dân gian nảy sinh

từ xã hội nguyên thủy nhưng chủ yếu phát triển trong xã hội có giai cấp với chức năng chủ yếu là phản ánh và lí giải những vấn đề xã hội, những vấn đề khác nhau của con người trong cuộc sống muôn màu muôn vẻ khi đã có chế độ tư hữu tài sản, có gia đình riêng (chủ yếu là gia đình phụ quyền), có mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh xã hội quyết liệt” [9, tr.368] Nhà nghiên cứu cổ tích Nguyễn Đổng Chi thì cho rằng: “Truyện cổ tích là truyện được xây dựng nên bằng trí tưởng tượng nghệ thuật, đặc biệt là những điều tưởng tượng về thế giới thần kỳ, những câu chuyện không quan hệ với những điều kiện của đời sống thực làm thỏa mãn người

nghe thuộc mọi tầng lớp xã hội ngay cả dù cho họ tin hay không tin vào những điều được nghe kể” [3, tr.32]

Định nghĩa về truyện cổ tích cũng đã được in khá nhiều trong các giáo trình

của nhiều trường đại học Theo Nguyễn Bích Hà trong Giáo trình văn học dân

gian, của Nxb Đại học Sư phạm thì “Truyện cổ tích là những truyện kể có yếu tố

hoang đường kì ảo Nó ra đời từ sớm nhưng đặc biệt nở rộ trong xã hội có sự phân hóa giàu nghèo, xấu tốt Qua những số phận khác nhau của nhân vật, truyện trình bày kinh nghiệm sống, quan niệm đạo đức, lý tưởng và mơ ước của nhân dân lao

động về một xã hội công bằng, dân chủ, hạnh phúc” [8, tr.75] Trong Mấy vấn đề

về phương pháp giảng dạy nghiên cứu văn học dân gian, Hoàng Tiến Tựu đã đưa

ra định nghĩa về truyện cổ tích như sau: “Truyện cổ tích là một loại truyện kể dân gian ra đời từ thời kỳ cổ đại, gắn liền với quá trình tan rã của chế độ công xã nguyên thủy, hình thành của gia đình phụ quyền và phân hóa giai cấp trong xã hội;

nó hướng vào những vấn đề cơ bản, những hiện tượng có tính phổ biến trong đời sống nhân dân, đặc biệt là những xung đột có tính chất riêng tư giữa người trong phạm vi gia đình xã hội Nó dùng một thứ tưởng tượng và hư cấu kết hợp với các thủ pháp nghệ thuật đặc thù khác để phản ánh đời sống và mơ ước của nhân dân, đáp ứng nhu cầu nhận thức thẩm mỹ, giáo dục và giải trí của nhân dân trong những thời kỳ, những hoàn cảnh lịch sử khác nhau của xã hội có giai cấp” [22, tr.42] Thực sự, để tìm ra một “tiếng nói” chung, một khái niệm chuẩn xác nhất về truyện cổ tích là một điều cực kì khó Nhưng chúng ta có thể hiểu rằng, truyện cổ tích là một loại hình truyện kể dân gian được xây dựng dựa trên sự tưởng tượng

và hư cấu của quần chúng nhân dân, nó hướng vào những số phận, những vấn đề

cơ bản, những mâu thuẫn có tính chất phổ biến của xã hội có giai cấp Truyện cổ

tích phản ánh đời sống và khát vọng của nhân dân lao động cũng như đáp ứng được nhu cầu nhận thức và thị hiếu của nhân dân

1.1.1.2 Phân loại

Nguyễn Đổng Chi trong công trình Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam cho

rằng: “Nếu cần phải chia thì theo ý chúng tôi, nên chia ra làm ba loại sau đây: truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ tích thế sự, truyện cổ tích lịch sử” Trái với ý kiến

trên, Hoàng Tiến Tựu trong cuốn giáo trình Văn học dân gian Việt Nam chia

truyện cổ tích thành ba bộ phận chính là: truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ tích sinh hoạt và truyện cổ tích loài vật Cùng chung ý kiến với giáo sư Hoàng Tiến Tựu là

các tác giả Lê Chí Quế, Nguyễn Quang Nhơn, Nguyễn Hùng Vĩ trong cuốn Giáo

trình văn học dân gian

Trong Lịch sử văn học Việt Nam của Đinh Gia Khánh và Chu Xuân Diên lại

chia truyện cổ tích thành hai loại: cổ tích thế sự và cổ tích lịch sử Cũng chia truyện

cổ tích thành hai loại, nhưng Đỗ Bình Trị trong cuốn Nghiên cứu tiến trình lịch sử

văn học Việt Nam lại chia thành: truyện cổ tích thần kỳ và cổ tích sinh hoạt

Nguyễn Định trong cuốn Yếu tố thần kỳ trong truyền thuyết và truyện cổ tích người

Việt ỏ Nam Trung bộ đã chỉ ra 3 cách phân loại trọng cổ tích khá phổ biến trong

giới nghiên cứu văn học dân gian Việt Nam như sau: “Cách thứ nhất chia truyện

cổ tích thành hai tiểu loại: 1 Truyện cổ tích thế sự, 2 Truyện cổ tích lịch sử; Cách thứ hai chia truyện cổ tích thành 3 tiểu loại: 1.Truyện cổ tích thần kỳ (hoang đường), 2 Truyện cổ tích thế sự ( sinh hoạt), 3 Truyện cổ tích lịch sử; Cách thứ

ba chia truyện cổ tích thành ba tiểu loại: 1.Truyện cổ tích loài vật (truyện cổ tích động vật), 2 Truyện cổ tích thần kì, 3 Truyện cổ tích sinh hoạt (cổ tích thế sự, cổ tích thế tục, cổ tích hiện thực)”

Trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy phần lớn các nhà nghiên cứu đều tán thành chia truyện cổ tích thành 3 tiểu loại chính: truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ tích sinh hoạt và truyện cổ tích loài vật

Truyện cổ tích thần kỳ là loại truyện tiêu biểu và quan trọng nhất của thể loại truyện cổ tích Ở loại truyện này luôn xuất hiện hai thế giới tồn tại song song, một thế giới hiện thực và một thế giới kỳ ảo Yếu tố thần kỳ đóng vai trò then chốt trong truyện cổ tích thần kỳ, nó tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của cốt truyện

Ở loại truyện này nhân vật chính vẫn là con người trong thực tại, nhưng các lực lượng thần kỳ, siêu nhiên có một vai trò rất quan trọng Hầu như mọi xung đột trong thực tại giữa người với người đều bế tắc, không thể giải quyết nổi nếu thiếu yếu tố thần kỳ Trong truyện cổ tích thần kỳ, các nhân vật thường bao gồm ba loại chính : nhân vật chính diện hay phe thiện (như Thạch Sanh, công chúa, hoàng tử, Chử Đồng Tử, Sọ Dừa, vợ Sọ Dừa…), nhân vật phản diện hay phe ác (như Lí Thông, Cám, mẹ Cám…) và các nhân vật thần kỳ hoặc vật báu có tác dụng kỳ diệu (như Tiên, Bụt, Rắn thần, Chim thần, Đàn thần, Cung thần, Niêu cơm thần, Chiếc gậy thần…)

Truyện cổ tích sinh hoạt (hay cổ tích thế sự) là những truyện cổ tích không

có hoặc rất ít yếu tố thần kỳ Ở đây các mâu thuẫn, xung đột xã hội giữa người với người được giải quyết một cách hiện thực, không cần đến những yếu tố siêu nhiên

Vì vậy, yếu tố thần kỳ nếu có trong loại truyện này thì cũng chỉ giữ một vai trò rất

nhỏ khiến câu chuyện trở nên li kì hấp dẫn mà thôi (ví dụ truyện Sự tích chim hít

cô, Sự tích con muỗi,…)

Truyện cổ tích loài vật là những truyện kể dân gian hướng về sinh hoạt của

xã hội loài vật, lấy các loài vật làm đối tượng phản ánh, tường thuật và lí giải Truyện cổ tích loài vật thường lấy những con vật gần gũi với con người để làm

nhân vật trung tâm như : con trâu, con khỉ, con chó, con sáo, con hổ… Truyện cổ tích loài vật là sự nhân cách hóa các con vật bắt nguồn từ quan niệm cổ xưa trong thần thoại vừa là một biện pháp nghệ thuật phản ánh và nhận thức của con người trong xã hội đương thời Do đó, truyện cổ tích loài vật vừa có nội dung sinh vật học, vừa mang ý nghĩa sâu sắc Ở Việt Nam, do những truyện cổ tích loài vật không được sưu tầm ghi chép sớm nên tính chất cổ xưa, hồn nhiên chất phác của chúng không còn nguyên vẹn Trong nền Folklore học nước ta hiện nay sự phân biệt còn chưa rõ ràng Đặc biệt truyện cổ tích loài vật của ta có số lượng không đáng kể cho nên tiểu loại này hầu như không mấy khi được nhắc tới trong nghành Folklore học Việt Nam

Tuy nhiên trong bài viết Nhận diện truyện cổ tích thần kỳ người Việt đăng

trên tạp chí Khoa học Công nghệ Đại học Đà Nẵng, tác giả Lê Đức Luận đã chỉ ra những bất cập trong việc phân loại truyện cổ tích như trên Bởi lẽ theo tác giả, việc nghiên cứu truyện cổ tích thần kỳ chưa được phân giới rõ rệt, hay nói cách khác, theo cách phân chia truyện cổ tích thành ba loại như trên, thì tất cả những truyện

cổ tích có yếu tố kỳ ảo đều được xếp vào loại cổ tích thần kỳ Để phân giới loại truyện cổ tích có yếu tố kỳ ảo, tác giả đã đưa ra 5 tiêu chí, dựa trên 5 tiêu chí đó, tác giả đã chỉ ra 3 tiểu loại truyện có yếu tố kỳ ảo Tiểu loại thứ nhất tác giả gọi tên là cổ tích hoang đường, tiểu loại này nói về ma quỷ, tiên thoại, phật thoại, đây

là nhóm truyện thể hiện đề tài tín ngưỡng, tôn giáo Tiểu loại thứ hai là cổ tích thần kỳ, nhóm truyện này thể hiện lý tưởng xã hội của nhân dân “ở hiền gặp lành” Đây là nhóm truyện mà nhân vật chính là những người bình dân bất hạnh Tiểu loại thứ ba là cổ tích hóa thân, đây là nhóm truyện thể hiện những vấn đề nhân sinh, thường bắt đầu bằng cụm từ “sự tích” Từ những kiến giải trên, tác giả đi đến kết luận cho rằng loại truyện cổ tích kỳ ảo có ba tiểu loại là: cổ tích hoang đường,

cổ tích thần kỳ, cổ tích hóa thân Với việc xếp loại truyện cổ tích thần kỳ thuộc vào cổ tích kỳ ảo, tác giả đã đi đến khẳng định: “Như vậy, truyện cổ tích có các loại: cổ tích kỳ ảo, cổ tích sinh hoạt hay cổ tích hiện thực và cổ tích động vật” [14, tr.70] Việc phát hiện ra những bất cập trong cách phân loại truyện cổ tích thần kỳ như trước nay của tác giả đã giúp giới nghiên cứu văn học dân gian có cái nhìn mới về việc phân loại truyện cổ tích

1.1.2 Đặc trưng của truyện cổ tích thần kì

Trong nghiên cứu về văn học dân gian, có nhiều tác giả đã cho rằng truyện cổ tích tuy không có cùng nguồn gốc với thần thoại nhưng nó lại

kế thừa nhiều chức năng, truyền thống của thần thoại, trong cuốn Văn hoá

dân gian mấy vấn đề phương pháp luận và nghiên cứu thể loại, tác giả

Chu Xuân Diên đã viết rằng “Truyện cổ tích tuy không phải có nguồn gốc trực tiếp từ thần thoại, nhưng kế thừa trực tiếp nhiều truyền thống

quan trọng của thần thoại” Trong nhiều truyền thống quan trọng của thần thoại

mà truyện cổ tích kế thừa có yếu tố thần kỳ và yếu tố thần kỳ chủ yếu xuất hiện

trong tiểu loại truyện cổ tích thần kỳ “Truyện cổ tích là truyện hư cấu có chủ tâm và mang tính nghệ thuật” [23, tr.132] Chức năng và đặc điểm nghệ thuật

ấy của truyện cổ tích biểu hiện khá rõ trong truyện cổ tích thần kỳ Mang chức năng nhận thức con người, nhận thức những quan hệ giữa con người với con

người nên truyện cổ tích thần kỳ “hướng về đời sống xã hội, lấy con người

(chủ yếu là những người lao động nghèo khổ, lương thiện) làm nhân vật trung tâm” [21, tr.63] Nếu như các tác giả dân gian dùng lịch sử rồi huyền ảo nó

để thành thần thoại thì truyện cổ tích lại lại lấy thực tế xã hội, những điều gắn bó gần gũi với con người, dưới óc sáng tạo, hư cấu kết hợp với những thủ pháp nghệ thuật đặc thù để tạo nên một tác phẩm truyện cổ tích thần kỳ Truyện cổ tích thần

kỳ chính là thế giới nghệ thuật mang đậm màu sắc huyền thoại trên cái cốt lõi hiện

thực xã hội

Yếu tố thần kỳ chính là nét đặc trưng không thể thiếu của truyện cổ tích thần

kỳ, góp phần quan trọng tạo nên một thế giới cổ tích lấp lánh, mang vẻ đẹp kỳ diệu

và sức hấp dẫn kỳ lạ đối với con người Yếu tố thần kỳ này có cội nguồn từ trong tín ngưỡng nhân dân thời nguyên thủy, trong truyện cổ tích thần kỳ các tác giả dân gian mượn yếu tố thần kỳ để làm phương tiện hỗ trợ cho ước mơ của con người, qua đó truyền đến cho con người một bài học giáo huấn nào đấy Như chúng ta đã biết, những hình tượng quái đản, hoang đường mang đậm tính siêu nhiên, huyễn hoặc là nét đặc trưng sáng tác phổ biến của một thời kỳ tối cổ trong lịch sử Văn minh loài người còn đang ở mức sơ khai, chưa phát triển, lại bị muôn nghìn nỗi khủng khiếp của thiên nhiên vây bọc, họ chưa thể có cách nào để chống lại thiên nhiên, ngự trị thiên nhiên và thiên nhiên được nhận thức "như là một lực lượng xa

lạ, vạn năng, ngoài tầm hiểu biết của con người" Trí tưởng tượng của dân gian pha trộn với mê tín, hoang tưởng, đã gắn cho nhiều hiện tượng thiên nhiên những quy mô kỳ vĩ, những hình trạng quái lạ, và những hành vi phóng đại của nhân cách tạo nên một thế giới khác biệt, xa lạ với thế giới con người đang sống, nhưng cũng chi phối thế giới đó một cách thần bí Thông qua cái tâm lý vừa hoảng

sợ trước thiên nhiên, lại vừa bị thiên nhiên trói buộc và quyến rũ, dần dần, trong cuộc đấu tranh sinh tồn, con người ngày một nhích ra khỏi sự phụ thuộc vào tự nhiên, có ý thức rõ hơn về sự tồn tại của mình thì những sản phẩm của trí tưởng tượng của họ càng gần với thực tế mặc dầu thói quen ảo hóa vẫn gắn liền với sự sáng tạo truyện kể Càng bước vào xã hội văn minh thì thuộc tính xã hội của nhân vật càng rõ hơn, tuy chưa phải thuộc tính tự nhiên đã mất hẳn đi Nhân vật chính

và phụ của truyện cổ tích đã bớt vẻ kỳ quái dã man và đượm tính người hơn trước

- nó đã có thuộc tính xã hội Khi hình thái xã hội nguyên thủy tan rã, những mâu thuẫn trong gia đình, trong thị tộc, trong công xã giữa các nhóm người, giữa các dân tộc, các quốc gia ngày một trở nên phiền phức, chồng chéo, thì yếu tố hoang đường được lòng vào truyện cổ tích để tăng thêm sức kích thích, thỏa mãn ảo giác của con người trước một thế giới mà nó ước mơ chinh phục nhưng vẫn đầy bất ngờ và hiểm họa đối với nó Yếu tố thần kỳ chính là điểm gỡ bỏ hết những nút thắt

mâu thuẫn, xung đột có trong truyện cổ tích thần kỳ, như trong truyện Người thợ

đúc và anh học nghề hay truyện Bốn cô gái muốn lấy chồng hoàng tử, thì ở nhiều

truyện khác “yếu tố này chỉ còn là nét điểm xuyết cho bức tranh thế sự thêm hấp

dẫn (Sự tích đá Bà-rầu, Sự tích đá Vọng-phu); hoặc làm đường viền cho nhân vật

lịch sử thêm nổi bật (truyện Huyền Quang), làm chất xúc tác cho một nhóm địa

danh lịch sử vốn còn rời rạc trở thành câu chuyện dính kết chặt chẽ với nhau” [9, tr.368 - 369]

1.2 Khái quát về yếu tố huyền thoại

1.2.1 Khái niệm huyền thoại

Huyền thoại được coi là chất liệu nghệ thuật không thể thiếu trong truyện kể dân gian đặc biệt là loại hình truyện cổ tích thần kỳ Khái niệm “huyền thoại” trong văn học có biên độ nội hàm khái niệm co dãn khá rộng nên việc trả lời cho câu hỏi “huyền thoại là gì” vẫn còn là một vấn đề gây nhiều tranh luận Có những tác phẩm chỉ cần xuất hiện một ít yếu tố kỳ lạ, hoang đường cũng đã tạo nên những

ý kiến trái chiều về việc phân loại xem tác phẩm đó thuộc loại truyện kinh dị, truyện huyền thoại hay truyện viễn tưởng… Để tránh việc nhầm lẫn trong việc phân loại truyện một cách cụ thể chúng ta cần phải hiểu rõ thế nào là “huyền thoại”

Huyền thoại là một thuật ngữ xuất hiện từ xa xưa và nội dung của nó thay đổi không ngừng Thuật ngữ này vốn bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp là muthos, sau được gọi là mythe hay mythologie trong tiếng Pháp Khái niệm “huyền thoại” đã được xuất hiện trong nhiều công trình nghiên cứu khác nhau trong và ngoài nước: Trong

cuốn Yếu tố kì ảo trong cuốn Harry Potter của J.K.Rolling đã phân tích rằng “từ

“mythologie” (thần thoại) vốn được cấu thành từ sự kết hợp của “mytho” (hoang đường, kì ảo) và “logie” (cái lý tính, minh xác, rõ ràng) Nó cũng có ý nghĩa tương

tự với từ Fantastique, là sự kết hợp giữa những cái không mang tính chân thực, chỉ tuân theo quy luật của trí tưởng tượng như cái kỳ quặc, quái dị, siêu nhiên, huyễn hoặc, hư ảo… (supernormal) và những cái bình thường (normal)” [1, tr.11] Trong

cuốn Từ điển thuật ngữ văn học các tác giả đã đồng nhất huyền thoại với thần

thoại “đó là toàn bộ những truyện hoang đường, tưởng tượng về các vị thần hoặc những con người, những loài vật mang tính chất thần kì, siêu nhiên do con người thời nguyên thủy sáng tạo ra để phản ánh và lí giải các hiện tượng trong thế giới

tự nhiên và xã hội theo quan niệm vạn vật có linh hồn (hay thế giới quan thần linh) của họ” [9, tr.298 – 299] Trong khoa học về huyền thoại, huyền thoại thường được định nghĩa là những truyện kể thiêng liêng, giải thích thế giới và con người

đã hình thành và có được dạng tồn tại hiện nay như thế nào Huyền thoại theo nghĩa đó thường được hiểu là “những truyện về các vị thần, các nhân vật được sùng bái hoặc có quan hệ nguồn gốc với các vị thần, về các thế hệ xuất hiện trong thời gian ban đầu (thời gian khởi nguyên), tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc tạo lập thế giới cũng như việc tạo lập nên những nhân tố của nó – thiên nhiên

và văn hoá” [7; tr.74] Huyền thoại được ra đời và phát triển sớm nhất trong lịch

sử truyện dân gian các dân tộc, khi mà con người chưa tìm thấy ánh sáng của văn minh khoa học kĩ thuật cho nên huyền thoại chính là thành quả của trí tưởng tượng

con người để nhằm lí giải những hiện tượng đời sống xung quanh “Có những cách giải thích, định nghĩa khá đơn giản, nôm na và ngắn gọn về huyền thoại như: huyền thoại kể “một sự kiện chưa từng bao giờ xảy ra để nói về một điều tồn tại từ xa xưa” (sử gia La Mã cổ đại Salluste); kể “một sự kiện đã xảy ra trong thời khai thiên lập địa” (Mircea Eliade); huyền thoại là “truyện hoang đường từ xa xưa, qua

đó thể hiện một cách tượng trưng quan niệm về thế giới” (Từ điển Encarta), là

“truyện hoang đường truyền từ đời nọ qua đời kia, trái với truyền thuyết có tầm hạn hẹp (nó gắn với một địa điểm chẳng hạn), huyền thoại có khuynh hướng mang

ý nghĩa phổ quát (vũ trụ, siêu hình hoặc nhân loại) hay huyền thoại là một câu chuyện hoang đường tự kể ra” [19, tr 23]… Như vậy, xung quanh khái niệm

“huyền thoại” thì đã có nhiều cách lí giải khác nhau

Thực sự, đã có quá nhiều ý kiến, quan điểm được đưa ra nhằm làm rõ huyền thoại là gì Qua việc tìm hiểu những công trình nghiên cứu về huyền thoại, tôi cũng xin đưa ra quan điểm của mình về huyền thoại để làm cơ sở cho việc triển khai đề tài Tôi cho rằng huyền thoại là một sản phẩm của trí tưởng tượng con người, được tạo ra (chiếm lĩnh hiện thực) bằng cách đưa những yếu tố hoang đường kì ảo vào tác phẩm làm cho ranh giới giữa cái cụ thể và cái mơ hồ không còn được tách biệt rõ ràng

Thực ra yếu tố huyền thoại đã xuất hiện từ rất sớm trong dòng chảy của văn học nhân loại Nó bắt nguồn từ truyền thống Folklore kết tinh từ ngàn đời và mở đầu bằng các loại truyện kì ảo như cổ đại như: thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích… Trong loại truyện cổ tích thì tiểu loại truyện cổ tích thần kỳ là tiểu loại mang đậm yếu tố huyền thoại nhất Tính hoang đường, huyễn hoặc được thể hiện rõ qua nhân vật, sự việc, các tình tiết… trong truyện cổ tích thần kỳ Các nhân vật mang yếu tố huyền thoại thường là thần linh như Tiên, Bụt, Phật… Có những cái tên

nhân vật gắn với hiện tượng tự nhiên mà con người không thể giải thích được như: thần Mưa, thần Sấm, thần Gió… Chúng ta có thế hiểu rằng trong truyện cổ tích thần kỳ luôn có một thế giới khác tồn tại song song với thế giới thực của con người,

đó là thế giới nằm trong trí tưởng tượng, biểu trưng cho yếu tố huyền thoại trong truyện cổ tích thần kỳ Thế giới hoang đường kỳ ảo kia không những là sự lí giải cho những hiện tương xung quanh cuộc sống loài người mà đó còn là niềm tin của con người vào những chân lí đạo đức “ở hiền gặp lành”, “gieo gió gặt bão”…

Trong cuốn Yếu tố kì ảo trong Harry Potter của J.K.Rowlling của Nguyễn Hoàng

Tuệ Anh đã viết rằng “Đặc trưng của cái kì ảo giai đoạn này chính là thường “diễn

ra trong một thế giới ở đó sự say đắm là tất nhiên và kì dị là một nguyên tắc” (Roger Caillois) và nó có nhiệm vụ tái tạo lại các sự vật, hiện tượng lịch sử bằng những huyền thoại đầy tính ẩn dụ và biểu trưng Như vậy, văn học kỳ ảo cổ đại gắn liền với niềm tin chất phác, ngây thơ tuyệt đối của con người vào các thế lực siêu nhiên Nó thể hiện ở nhu cầu, khát vọng nhận thức, cải tạo, chinh phục thế giới ở mức độ sơ khai, đơn giản” [1, tr.11-12] Có thể nói rằng, chính những yếu

tố huyền thoại có trong truyện cổ tích thần kỳ là sợi dây kết nối giữa con người với thế giới siêu nhiên, giữa hiện thực cuộc sống với thế giới tâm linh

1.2.2 Các loại yếu tố huyền thoại truyện cổ tích

Với tài năng cũng như trí tưởng tượng siêu việt của con người, các tác giả dân gian đã sáng tạo nên một kho tàng truyện cổ tích thần kỳ rất đỗi phong phú và

đa dạng Vì vậy, đọc tác phẩm, ta như lạc vào một thế giới của sự lạ lùng, huyễn hoặc, đầy kì bí, hấp dẫn, đa nghĩa của muôn hình vạn trạng các yếu tố huyền thoại

và yếu tố đó được thể hiện dưới hai hình thức sau: các yếu tố liên quan tới thần linh và yếu tố biến hóa

Yếu tố liên quan tới thần linh là những yếu tố không có thực trong thực tế như Thần Linh, Bụt, Phật, Tiên, Ma Quỷ, Diêm Vương… Loại yếu tố này rất đa dạng và phong phú, có thể chia thành ba bộ phận dựa trên tính chất của nhân vật: đầu tiên là những yếu tố huyền thoại liên quan tới thần linh chuyên đi cứu giúp người tốt, lương thiện, trừng trị kẻ ác như là Tiên, Bụt, Phật, Thần Thứ hai là những yếu tố thần linh thường xuyên đi gây hại, gây khó khăn cho con người như

là Ma Quỷ, các loại Yêu Tinh (Trăn Tinh, Mãng Xà, Hồ Tinh,…) Cuối cùng là yếu tố huyền thoại mang tính chất trung gian trong câu chuyện như Chim thần

trong truyện Cây khế hay bầy khỉ trong truyện Hà rầm hà rạc, các yếu tố này chỉ

là yếu tố trung lập, không nghiêng hẳn về phía ác hay phái thiện

Yếu tố biến hóa có nghĩa là sự biến hóa từ người thành các con vật, đồ vật

hay cây cối như trong truyện Trầu cau, người anh, người em và người chị dâu vì

đi tìm nhau đến sức cùng lực kiệt mà từ con người biến thành các cây cối, đồ vật, người em thì biến thành tảng đá, người anh thì biến thành cây cau, người chị dâu

thì biến thành cây trầu Trong truyện Tấm Cám cũng có yếu tố biến hóa này, mụ

dì ghẻ cùng Cám năm lần bảy lượt hãm hại Tấm, ở lần hãm hại thứ nhất, Tấm chết biến thành con chim vàng anh, đến lần thứ hai thì Tấm biến thành cây xoan đào,

kế đến thì Tấm biến thành khung cửi và cuối cùng Tấm biến thành cây thị Yếu tố biến hóa làm cho truyện cổ tích thần kỳ mang đậm tính chất huyễn hoặc, kỳ ảo, tạo sự hấp dẫn, ly kỳ đối với bạn đọc

1.2.3 Vai trò của yếu tố huyền thoại trong truyện cổ tích thần kỳ

Thế giới trong truyện cổ tích là thế giới cổ tích, vậy thì thế giới cổ tích khác với thế giới hiện thực ở điểm nào? Thế giới cổ tích được hình thành trên chất nền hiện thực, được hư cấu qua đầu óc sáng tạo của con người Đỗ Bình Trị đã viết về

vai trò ấy của yếu tố huyền thoại như sau: “Thế giới cổ tích là một sáng tạo độc đáo của trí tưởng tượng dân gian Thế giới ấy có mối quan hệ như thế nào với thực tại? Ta đều biết trong mỗi truyện cổ tích đều có những yếu tố của thực tế Điều này hết sức hiển nhiên không chỉ với truyện cổ tích sinh hoạt mà ngay cả với truyện cổ tích thần kỳ và truyện cổ tích về loài vật Nhưng những yếu tố của thực

tế ấy đã được trí tưởng tượng dân gian cải biến thành một thứ vật liệu, đem nhào nặn trong một chất phụ gia đặc biệt gọi là hư cấu (hay hư cấu kỳ ảo), để xây dựng nên một thế giới khác với thế giới thực tại mà ta gọi bằng thế giới cổ tích” [20, tr.7] Thế giới cổ tích không bao giờ có thật, thế giới đó chỉ do trí tưởng tượng của con người vẽ ra mà thôi

Yếu tố huyền thoại có vai trò to lớn, không thể thiếu trong sự phát triển tình tiết, giải quyết xung đột, mâu thuẫn của truyện Với chức năng nhận thức con người, nhận thức xã hội, hướng con người tới những hành vi, những mối quan hệ tốt đẹp, yếu tố huyền thoại đã góp phần không nhỏ giúp cho truyện cổ tích làm tròn được chức năng trên Sự can thiệp của lực lượng huyền thoại vào việc giải quyết xong đột trong truyện cổ tích thần kỳ góp phần tạo nên đặc điểm cấu tạo cốt

truyện cổ tích thần kỳ Khảo sát các truyện cổ tích thần kỳ tiêu biểu sau: Tấm Cám,

Cây khế, Thạch Sach, Sọ Dừa, Lấy vợ cóc, Cây tre trăm đốt, Ai mua hành tôi, ta

sẽ thấy: “xung đột trong truyện cổ tích thần kỳ luôn luôn được giải quyết nhờ sự can thiệp của các lực lượng thần kỳ Nhân vật chính ít nhiều có tính chất thụ động” [20, tr.14]

Như chúng ta đã biết, yếu tố huyền thoại có nguồn gốc từ thế giới quan thần linh của người sáng tác, nó mang sứ mệnh lớn lao về ước mơ được sống trong một thế giới công bằng, cái tốt luôn chiến thắng cái xấu, cái thiện đánh bại cái ác của

con người Yếu tố huyền thoại còn giữ thêm vai trò phát triển cốt truyện Bằng lí thuyết hình thái học của Prop, khảo sát đặc điểm cấu tạo cốt truyện cổ tích thần kỳ Việt, một số nhà nghiên cứu văn học dân gian Việt Nam đã đưa ra những nhận định sau: theo Trần Đức Ngôn thì “sự tiếp nhận vật thần kỳ, Prop chia thành chín nhóm, trong tài liệu cố tích Việt chỉ có năm nhóm, còn bốn nhóm không xuất hiện Tài liệu cổ tích thần kỳ Việt cũng cho thấy những biệt loại không có trong bảng

kê của Prop” [18, tr.21 - 23] Trong công trình Cổ tích thần kỳ người Việt, đặc

điểm cấu tạo cốt truyện, Tăng Kim Ngân viết: “Tài liệu của Prop được ông khái

quát thành chín nhóm Tài liệu nghiên cứu của chúng tôi cho thấy sự xuất hiện của tám nhóm với tần số ba mươi chín lần… Ngoài tám nhóm trùng hợp với những nhóm khái quát của Prop, tài liệu của chúng tôi còn thấy xuất hiện một nhóm loại khác không có trong tài liệu của Prop Chúng tôi gọi đó là nhóm biệt loại và kí hiệu Z v” [17, tr.105 - 106] Chỗ gặp nhau của hai nhà nghiên cứu là bằng lí thuyết hình thái học truyện cổ tích của Prop, khảo sát yếu tố thần kỳ trong cấu tạo cốt truyện cổ tích thần kỳ Việt, đã tìm ra một cách cụ thể nét tương đồng và dị biệt về cấu tạo cốt truyện giữa truyện cổ tích thần kỳ Việt và truyện cổ tích thần kỳ thế giới Điều đó đã giúp chúng ta có cơ sở thực sự khoa học để đi tới nhận định: yếu

tố thần kỳ trong truyện cổ tích thần kỳ là một trong những yếu tố quan trọng biểu hiện cái riêng của truyện cổ tích từng dân tộc trong cái chung của truyện cổ tích toàn thế giới Điểm chung của vai trò phát triển cốt truyện của yếu tố huyền thoại của mọi truyện cổ tích thần kỳ là ở chỗ nếu không có yếu tố huyền thoại thì cốt truyện kết thúc sớm hơn hiện có và không giống như hiện có Thí dụ không có Bụt

xuất hiện và bày cho nhặt bống về nuôi thì truyện Tấm Cám không thể tiếp tục phát triển được, không có cung thần xuất hiện thì truyện Thạch Sanh sẽ không thể

có kết cục phát triển như hiện có… Tuy nhiên do yêu cầu của cốt truyện, hay nói

cách khác do ý đồ sáng tạo của tác giả dân gian khác nhau nên vai trò của yếu tố

kỳ diệu trong truyện cổ tích thần kỳ không phải ở mọi truyện đều giống nhau Có thể thấy rõ rằng cổ tích thần kỳ có hai kiểu kết thúc khác nhau cho nên yếu tố huyền thoại được sử dụng trong hai quan hệ khác nhau với cốt truyện

Cách kết thúc có hậu: Đây là cách “kết thúc lãng mạn” theo mong muốn của nhân dân lao động nói chung, mong muốn của tác giả cổ tích nói riêng Với cách kết thúc này cái xấu bị trừng phạt, cái tốt được bảo vệ, kẻ ác bị tiêu diệt, người lương thiên được hưởng hạnh phúc Điều này hoàn toàn trái ngược với thực tiễn

xã hội xưa, khi cổ tích ra đời Sự trái ngược của xã hội bấy giờ là ở chỗ đã biến cái hiển nhiên thành cái không tồn tại để cuối cùng nhân dân lao động đã phải tái tạo lại thành cái khả nhiên trong cổ tích Bởi lý do đó khi thể hiện cái khả nhiên tạo ra kết thúc có hậu trong cổ tích thần kỳ tác giả dân gian đã phải sử dụng tối đa vai trò của yếu tố huyền thoại Bởi thế ở loại cổ tích này mọi xung đột xã hội được giải quyết nhờ yếu tố thần kỳ và trong địa hạt của cái thần kỳ

Cũng phải nói thêm rằng truyện cổ tích sinh hoạt cũng có kết thúc có hậu như

cổ tích thần kỳ chỉ có điều để thực hiện được cốt truyện kiểu này tác giả dân gian

đã thay thế yếu tố kỳ diệu bằng yếu tố ngẫu nhiên, bằng trí tuệ nhân vật trung tâm chính diện và thông thường là bằng sự kết hợp cả hai yếu tố này

Cách kết thúc không có hậu (hay còn gọi là kết thúc bi kịch): với cách kết thúc này tác giả dân gian hầu như trung thành với hiện thực khách quan, bởi vậy loại truyện này có tác dụng tố cáo xã hội rất lớn Ở bộ phận truyện này nhân vật thiện sau khi đã thể hiện đầy đủ những phẩm chất tốt đẹp của mình lại không được hưởng hạnh phúc xứng đáng thỏa đáng mà phải nhận cái chết rất thảm thương để lại sự thương tiếc vô hạn hoặc sự cảm phục sâu sắc của người nghe cổ tích Do kết thúc gần với hiện thực khách quan nên ở loại truyện này tác giả dân gian không

sử dụng nhiều vai trò của yếu tố huyền thoại như loại truyện kết thúc có hậu Loại truyện cổ tích này ít có trong văn học dân gian nhiều nước châu Âu và vì thế các nhà Folklore học Xô viết không xếp bộ phận này vào cổ tích thần kỳ Khi so sánh với hệ thống 31 chức năng nhân vật của truyện cổ tích thần kỳ mà V.Ia Prop đúc kết từ dữ liệu cổ tích một số nước châu Âu với cổ tích thần kỳ người Việt Trần Đức Ngôn và Tăng Kim Ngân đã tìm ra chức năng thứ 32 – chức năng sự biến hình như là đặc điểm riêng biệt của cổ tích thần kỳ Việt Nam

Vai trò của yếu tố huyền thoại đối với nhân vật, thời gian và không gian Nếu như văn học viết luôn luôn quan tâm tới tính cách nhân vật, các nhà văn luôn cố gắng cá thể hóa nhân vật của mình thì trong truyện cổ tích, đặc biệt là truyện cổ tích thần kỳ nhân vật, không gian và thời gian mang màu sắc phiếm chỉ Nói nhân vật, không gian và thời gian trong truyện cổ tích thần kỳ có tính phiếm chỉ là vì sự chung chung, không rõ ràng - mơ hồ của chúng: Ngày xửa, ngày xưa, ở làng nọ,

có một ; Ngày xửa, ngày xưa có một anh chàng nọ….; Ngày xửa, ngày xưa ở một xóm nọ… Phiếm chỉ - mơ hồ là đặc điểm của nhân vật, không gian và thời gian trong thế giới cổ tích của truyện cổ tích thần kỳ, và để có nhân vật, không gian

và thời gian như thế trong truyện cổ tích thần kỳ thì không thể không có vai trò của yếu tố huyền thoại Nguồn gốc và sức mạnh thần thánh của Thạch Sanh, sự

không chết và hoá kiếp liên tiếp của Tấm, trút bỏ cái vỏ xấu xí để thành cô gái

xinh đẹp truyệt trần của nàng Cóc, thành chàng trai khôi ngô tuấn tú của Sọ Dừa, Ngọc Hoàng, Tiên, Bụt, Long Vương, Diêm Vương, Hà Bá, Chim thần, Gậy thần, Cõi trời - Cõi tiên, Cõi đất - Âm phủ, Cõi nước - Thuỷ cung,… đó là những yếu

tố huyền thoại tiêu biểu, ta thường gặp trong truyện cổ tích thần kỳ Việt Nhân vật, không gian, thời gian của hiện thực sẽ hóa thành nhân vật, không gian, thời gian trong thế giới cổ tích thần kỳ thông qua sự hiện diện của yếu tố huyền thoại Nếu

cả người kể lẫn người nghe đều tin là thực đối với chuyện được kể trong thần thoại, truyền thuyết là chuyện đáng tin, chủ yếu đối với người nghe thì ở truyện cổ tích, việc tin hay không tin diễn ra khác hẳn “Một trong những đặc điểm của truyện cổ tích là những chuyện không thể và không bao giờ có thể xảy ra được, lại được kể bằng một phong cách, một giọng kể, điệu bộ, nét mặt làm như tất cả những điều được kể lại mặc dù có tính chất khác thường lại dường như có thể xảy ra thật trong thực tế, tuy rằng cả người kể lẫn người nghe đều không tin vào câu chuyện” [23, tr.133]

Truyện cổ tích nói chung và truyện cổ tích thần kỳ nói riêng không bao giờ mạo nhận là hiện thực Truyện cổ tích có mang yếu tố hư cấu, huyễn hoặc thì không bao giờ có thực trong đời sống Trong truyện cổ tích Nga, kết thúc truyện thường có câu: Truyện thế là hết, không thể nói dóc hơn được nữa Trong ngôn ngữ hiện đại, từ "truyện cổ tích" đồng nghĩa với từ "chuyện bịa

đặt" [23, tr.132] Truyện không thật, truyện bịa đặt, truyện nói dóc, nhưng

vì sao truyện cổ tích thần kỳ vẫn có ma lực hết sức mãnh liệt làm say đắm bao nhiêu tâm hồn, bao nhiêu thế hệ ở mọi dân tộc, chỉ riêng điều đó cũng đã đủ để nói lên sự tồn tại rất đỗi diệu kỳ của nó Có nhiều nguyên nhân làm cho truyện

cổ tích thần kỳ có sự tồn tại kỳ diệu, trong đó không thể không có nguyên nhân

từ yếu tố thần kỳ và nguyên nhân từ yếu tố thần kỳ mới là chủ yếu Yếu tố thần

kỳ trong truyện cổ tích thần kỳ là yếu tố có vai trò biến thực tế cuộc sống

thành thế giới cổ tích Người nghe say mê thế giới cổ tích, trước hết là họ

say mê chính cái thần kỳ trong thế giới cổ tích Mặt khác, yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích thần kỳ có vai trò giải quyết các xung đột của truyện Xung đột giữa người tốt và kẻ xấu, giữa người thật thà, lương thiện và kẻ tham lam, độc ác là xung đột có tính phổ biến trong truyện cổ tích thần kỳ Nhờ sự trợ thủ của

lực lượng thần kỳ, xung đột được giải quyết bao giờ cũng theo hướng người tốt, thật thà, lương thiện chiến thắng, hạnh phúc; kẻ xấu, tham lam, độc ác thất bại,

bị trừng trị đích đáng Trong thực tế cuộc sống con người, nhất là cuộc sống dưới chế độ xã hội có quá nhiều phi lí, bất công (truyện cổ tích Việt Nam và nhiều nước khác được hình thành từ khá sớm, nhưng chủ yếu phát triển hoàn thiện dưới chế độ phong kiến), thì làm sao những người hiền lành, lương thiện, lại có thể chiến thắng và đạt được hạnh phúc một cách dễ dàng như thế! Sự chiến thắng

và hạnh phúc của nhân vật hiền lành, lương thiện trong truyện cổ tích thần kỳ gần như chỉ là biểu hiện của niềm tin vào triết lí ở hiền gặp lành và ước mơ công lí của nhân dân mà thôi Xã hội càng bạo tàn, bất công, phi lí càng làm cho những con người bất hạnh, đau khổ nung nấu mãnh liệt niềm tin; ước mơ thêm thiết tha, cháy bỏng Niềm tin và ước mơ ấy của họ như được sẻ chia, thông cảm

trong truyện cổ tích thần kỳ Vì thế, cho dù là truyện không thật, truyện bịa

đặt, đã bao đời, truyện cổ tích thần kỳ vẫn được nhân loại gìn giữ, lưu truyền Nếu tìm hiểu sâu hơn về bản chất xã hội, yếu tố huyền thoại trong truyện cổ tích thần kỳ được chia làm ba tuyến: thiện/ác/trung gian Ba tuyến này đều có những quan hệ nhất định với nhân vật trung tâm (Dĩ nhiên việc phân tuyến này mang tính tương đối)

Yếu tố kỳ diệu tuyến thiện (Bụt, Phật, Ngọc Hoàng, Thần giữ đền…) : yếu

tố kỳ diệu là nhân tố hỗ trợ để tháo gỡ những bế tắc trong cuộc đời Bụt bày cho Tấm nuôi bống, bày cho nàng nhặt xương bống chôn xuống gậm giường, sai chim

nhặt giúp thóc gạo (truyện Tấm Cám), Bụt bày cho cô gái đi ở lặn xuống giếng ngửi hoa, bày cho nướng gạch để quanh nhà chống lại bầy khỉ (truyện Sự tích con

khỉ), chim sẻ cho anh lọ nước thần (truyện Ai mua hành tôi hay là lọ nước thần),

Bụt cho anh trai cày câu thần chú (truyện Cây tre trăm đốt), … Rõ ràng nếu không

có yếu tố kỳ diệu thì nhân vật trung tâm không vượt qua được những bế tắc vốn

có thực trong cuộc đời họ Người lao động xưa bị bao nhiêu thế lực chống lại, chưa đủ khả năng chiến đấu lại kẻ thù, họ đã ước mơ có lực lượng thần kỳ cứu giúp Dĩ nhiên lực lượng thần kỳ này chỉ xuất hiện khi nhận vật trung tâm tuyến thiện thực sự bế tắc Vai trò của yếu tố thần kỳ trong trường hợp đó chỉ là lực lượng hỗ trợ Bản thân lao động và hành vi đạo đức của nhân vật thiện trung tâm

đã xứng đáng để họ được hưởng hạnh phúc trong cuộc đời Nhưng vì cuộc đời của

họ đầy bất công ngang trái mà tự họ không vượt qua nổi nên cần có sự hỗ trợ của lực lượng thần kỳ Với nhân vật trung tâm thuộc tuyến ác (mụ dì ghẻ, Lý Thông, đứa con bất hiếu…) : yếu tố huyền thoại thuộc tuyến thiện (bụt, ngọc hoàng) là công lý, là người đứng ra trừng phạt kẻ ác khi cần thiết Lý Thông bị trừng phạt

đánh chết biến thành con bọ hung (truyện Thạch Sanh), Phật dìm chết cả làng Nam Mẫu khi họ xua đuổi một người ăn mày (truyện Sự tích hồ Ba bể), Ngọc Hoàng đánh chết đứa con bất hiếu (truyện Đứa con trời đánh hay là truyện tiếc gà chôn

mẹ) Rõ ràng đối với nhân vật trung tâm thuộc tuyến ác, yếu tố thần kỳ tuyến thiện

là công lý, là lưới trời không dung tha cho tội ác Trong khi con người bất lực trước những tội ác xã hội thì lực lượng thần kỳ là điều kiện không thể thiếu được

để tác giả dân gian thực hiện công lý trong tác phẩm nghệ thuật

Yếu tố kỳ diệu tuyến ác (Quỷ ăn thịt người, Đại Bàng, Trăn Tinh,…) : trong thực tế loại nhận vật này trong truyện cổ tích người việt không nhiều như trong cổ tích các nước phương tây Tuy nhiên chức năng của chúng giống nhau ở chỗ nó luôn luôn là sự thách thức đối với nhân vật trung tâm tuyến thiện Trước khi để nhân vật trung tâm tuyến thiện dành chiến thắng hoặc được hưởng hạnh phúc cuối cùng, tác giả dân gian đã đưa họ trải qua rất nhiều thử thách gian nan trong đó có

việc chiến thắng các lực lượng thần kỳ tuyến ác để họ thể hiện đầy đủ tài năng và những đức tính tốt đẹp của mình Có thể đặt câu hỏi rằng vậy thì yếu tố kỳ diệu tuyến ác có liên quan gì tới nhân vật trung tâm tuyến ác hay không? Thực ra tuy cùng tuyến cùng bản chất xã hội nhưng trong cổ tích chúng không có mối liên hệ

gì Tuy nhiên nếu xét vai trò của nó trong truyện thì yếu tố kỳ diệu tuyến ác cũng tham gia nhấn mạnh thêm sự ghê tởm của cái ác

Qua việc tìm hiểu, nghiên cứu về vai trò của yếu tố huyền thoại trong truyện

cổ tích thần kỳ ta có thể thấy rằng, yếu tố huyền thoại chính là một yếu tố hiển nhiên phải xuất hiện trong truyện cổ tích thần kỳ Nó chính là nét đặc trưng không thể thiếu làm nên sức hút mãnh liệt cũng như sức sống trường tồn qua hàng ngàn năm lịch sử của truyện cổ tích nói chung và truyện cổ tích thần kỳ nói riêng

Tiểu kết:

Trong chương này, chúng tôi đã đi khái quát về truyện cổ tích, truyện cổ tích thần kỳ và yếu tố huyền thoại Trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy cho đến hiện nay, trong giới Folkore vẫn chưa có cái nhìn thống nhất hoàn toàn về cách phân loại truyện cổ tích Để tiện cho việc tìm hiểu yếu tố huyền thoại trong truyện cổ tích thần kỳ, chúng tôi cũng đi tìm hiểu đặc trưng của truyện cổ tích thần

kỳ để thấy được tại sao yếu tố huyền thoại lại là nét đặc trưng nổi bật nhất của truyện cổ tích thần kỳ Bên cạnh đó, trong chương này, chúng tôi cũng đã làm rõ khái niệm yếu tố huyền thoại, các loại yếu tố huyền thoại và vai trò của chúng trong truyện cổ tích thần kỳ để làm tiền đề, làm nền tảng cơ bản tìm hiểu, nghiên cứu sâu hơn yếu tố huyền thoại trong truyện cổ tích thần kỳ được thể hiện như thế nào ở chương 2 và chương 3

CHƯƠNG 2

YẾU TỐ HUYỀN THOẠI TRONG VIỆC XÂY DỰNG NHÂN VẬT THẦN KỲ

2.1 Khái niệm nhân vật và những hình thức thể hiện nhân vật

2.1.1 Khái niệm nhân vật và các dạng nhân vật thần kỳ

2.1.1.1 Khái niệm nhân vật

Văn học là một loại hình nghệ thuật ngôn từ lấy hình tượng nghệ thuật làm đặc trưng cơ bản để phản ánh hiện thực Hình tượng trong văn học chủ yếu là hình tượng con người, cụ thể là nhân vật trong văn học Vì văn học lấy ngôn từ làm chất liệu nên nhân vật của văn học là nhân vật của tưởng tượng, liên tưởng “Nhân vật trong tác phẩm văn học là những con người hay những sự vật mang cốt cách của con người được xây dựng bằng các phương tiện của nghệ thuật ngôn từ” [13,

tr 42] Trong văn học, vai trò của nhân vật được xác định là then chốt của cốt truyện, giữ vị trí trung tâm trong việc thể hiện đề tài, chủ đề và tư tưởng tác phẩm Nhân vật không chỉ là hình thức cơ bản thể hiện quan niệm nghệ thuật nhà văn mà còn là hình thức cơ bản để khái quát những những quy luật của đời sống

Nhân vật đóng một vai trò hết sức quan trọng trong văn học “Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha), cũng có thể không có tên riêng như thằng bán tơ, một mụ nào trong Truyện Kiều Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả,

mà chỉ một hiện tượng nào đó nổi bật trong tác phẩm…” [9, tr.235] Nhân vật trong văn học là một phạm trù nghệ thuật mang tính ước lệ, do đó không thể đồng nhất nó với con người có thật trong cuộc sống

Xét về bản chất, nhân vật văn học là sự khái quát hóa tính cách con người trong xã hội thực tại được tái hiện trong tác phẩm văn học Tuy nhiên, cuộc sống

xã hội của con người vô cùng phong phú nên khi tái hiện trong tác phẩm văn học những tính cách đó một mặt đạt tính khái quát cao, mặt khác có phần cực đoan hơn cả những hiện tượng trong thực tại, bởi vậy, việc biểu hiện tính cách đó ra tác phẩm văn chương vô cùng đa dạng Nếu trong thực tế cuộc sống nhân vật là những hình hài cụ thể thì khi chuyển vào trong tác phẩm văn học nó có thể có hình hài cũng có thể không có hình hài Xét về chức năng, mọi loại nhân vật là các dạng phát ngôn của tác giả về một mặt của cuộc sống Khi khái quát những vấn đề xã hội, những tính cách xã hội, các tác giả thể hiện tư tưởng của mình Bởi vậy, mỗi kiểu loại nhân vật trong tác phẩm là một phát ngôn của tác giả

Nhân vật trong văn học thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn Nhân vật trong truyện cổ tích không có sức mạnh ma thuật vốn có như nhân vật trong thần thoại Nhân vật có sức mạnh đặc biệt nhờ sự bảo trợ của các yếu tố thần kỳ Về sau các sức mạnh thần kỳ đó dường như đã bị loại khỏi nhân vật và ở mức độ nhất định chúng hoạt động thay cho nhân vật Truyện cổ tích muốn khái quát những quy luật chung của cuộc sống nên nhân vật cũng cần phải mang tính khái quát cao Bởi vậy, nhân vật thường không có tên họ và mang tính cách chung của một loại người Chàng trai mồ côi, nghèo khó tượng trưng cho những người cùng khổ Cô gái xấu xí, tật nguyền tượng trưng cho những người bất hạnh Lão nhà giàu keo kiệt tượng trưng cho kẻ xấu mụ phù thủy tượng trưng cho kẻ ác, chàng tráng sĩ tượng trưng cho những vị cứu đời, cô công chúa xinh đẹp tượng trưng cho cái đẹp của con người… Mỗi nhân vật đảm nhiệm một chức năng và đóng vai trò như một tình tiết trong cốt truyện Cái mà người ta quan tâm

là nhân vật đó giữ chức năng gì, đại diện cho loại người nào chứ không phải nhân