Điều tra một số cây thuốc và bài thuốc của người dân bản địa thuộc xã lăng huyện tây giang, tỉnh quảng nam và đề xuất biện pháp bảo tồn

32 3.6 Thống kê các loài cây thuốc được người Cơ tu sử dụng theo nhóm 3.7 Nguồn cây thuốc dùng để chữa bệnh của người Cơ tu.. Thực tế việc sử dụng các dược thảo này đã ngày càng gia tăn

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA SINH - MÔI TRƯỜNG

- -

NGUYỄN THỊ MY

ĐIỀU TRA MỘT SỐ CÂY THUỐC VÀ BÀI THUỐC CỦA NGƯỜI DÂN BẢN ĐỊA THUỘC XÃ LĂNG HUYỆN TÂY GIANG, TỈNH QUẢNG NAM VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP BẢO TỒN

Đà Nẵng – 2015

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA SINH - MÔI TRƯỜNG

- -

NGUYỄN THỊ MY

ĐIỀU TRA MỘT SỐ CÂY THUỐC VÀ BÀI THUỐC CỦA NGƯỜI DÂN BẢN ĐỊA THUỘC XÃ LĂNG HUYỆN TÂY GIANG, TỈNH QUẢNG NAM VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP BẢO TỒN

Chuyên Ngành : Sư Phạm Sinh Học

Người hướng dẫn : ThS Nguyễn Huy Bình

Đà Nẵng – 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả trong khóa luận là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Đà Nẵng, tháng 04 năm 2015

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị My

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Sinh – Môi trường đã tận tình giảng dạy, truyền đạt cho tôi những kiến thức, kinh nghiệm quý giá trong suốt 4 năm học qua

Đặc biệt để hoàn thành luận văn này, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến thầy, ThS Nguyễn Huy Bình, người đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong quá trình làm Khóa luận Tốt nghiệp

Đồng thời, tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của các cô, chú, anh (chị), các thầy lang trong cộng đồng người Cơ tu tại xã Lăng huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam đã cung cấp thông tin giúp tôi hoàn thành đề tài một cách thuận lợi nhất

Sau cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu của đề tài 2

2.1 Mục tiêu tổng quát 2

2.2 Mục tiêu cụ thể 2

3 Ý nghĩa khoa học của đề tài 2

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ SỬ DỤNG CÂY THUỐC 3

1.1.1 Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới 3

1.1.2 Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở Việt Nam 5

1.2 ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU 7

1.2.1 Điều kiện tự nhiên 7

1.2.2 Điều kiện kinh tế, xã hội 9

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 11

2.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 11

2.2 ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU 11

2.3 THỜI GIAN NGHIÊN CỨU 11

2.4 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 11

2.5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 11

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BIỆN LUẬN 14

3.1 Kết quả điều tra thành phần loài cây thuốc, bài thuốc do Đồng bào Cơ tu sử dụng ở phía Tây Nam huyện Tây Giang 14

3.2 Phân tích sự đa dạng của cây thuốc do Đồng bào Cơ tu sử dụng tại phía Tây Nam huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam 30

3.2.1 Đa dạng về các bậc phân loại (họ, chi, loài) của cây thuốc 30

3.2.2 Đa dạng về số lượng loài cây thuốc trong các họ 31

3.2.3 Đa dạng về sự phân bố các loài cây thuốc theo sinh cảnh 32

3.2.4 Đa dạng về các loại bệnh được chữa trị bằng các loài cây thuốc 33

3.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến nguồn tài nguyên cây thuốc 34

3.3.1 Kết quả điều tra về nguồn cây thuốc dùng để chữa bệnh của người Cơ

tu 34

3.3.2 Kết quả điều tra về mục đích sử dụng cây thuốc của người Cơ tu 35

3.3.3Kết quả điều tra về thái độ của người Cơ tu đối với tài nguyên cây thuốc 36

3.3.4 Một số nguyên nhân khác 36

3.4 Đề xuất biện pháp bảo tồn và phát triền nguồn tài nguyên cây thuốc 37

3.4.1 Khai thác hợp lý 37

3.4.2 Tư liệu hóa các bài thuốc dân tộc 37

3.4.3 Công tác bảo tồn 38

MỘT SỐ BÀI THUỐC TRUYỀN THỐNG CỦA ĐỒNG BÀO NGƯỜI CƠTU 39

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 43

KẾT LUẬN 43

KIẾN NGHỊ 43

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 45

DANH MỤC CÁC BẢNG

Số hiệu

3.1 Danh lục các loài cây thuốc do Đồng bào Cơ tu sử dụng tại xã

3.2 Thống kê số lượng họ, chi , loài cây thuốc do người Cơ tu sử

3.3 Thống kê số lượng họ, chi, loài cây thuốc của ngành Hạt kín 30

3.5 Sự phân bố các loài cây thuốc theo sinh cảnh 32

3.6 Thống kê các loài cây thuốc được người Cơ tu sử dụng theo nhóm

3.7 Nguồn cây thuốc dùng để chữa bệnh của người Cơ tu 34 3.8 Mục đích sử dụng tài nguyên cây thuốc của người Cơ tu 35 3.9 Thái độ của người Cơ tu đối với tài nguyên cây thuốc 36

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam ta được thiên nhiên ưu đãi với những cánh rừng nguyên sinh bạc ngàn chạy dọc khắp đất nước, chúng ta có hệ thực vật rất đa dạng và phong phú, ước đoán

hệ thực vật Việt Nam có khoảng 12.000 loài, trong số này tài nguyên cây thuốc chiếm đến 30%

Ngày nay khoa học – kĩ thuật phát triển, ngành tổng hợp hữu cơ đạt trình độ cao, sản xuất ra nhiều loại thuốc Tây y chữa bệnh tốt Tuy nhiên, thuốc Tây y còn bộc lộ nhiều khuyết điểm như: gây tác dụng phụ, gây biến chứng Xu hướng thời đại mới con người thích quay về với thiên nhiên, sản xuất và sử dụng nguồn thuốc quí giá mà thiên nhiên ban tặng vừa chữa bệnh hiệu quả, không gây tác dụng phụ, vừa kinh tế Nhiều bài thuốc gia truyền đã thất truyền Nhiều lương y lưu giữ những bài thuốc quí hiện tuổi đã cao hoặc đã mất Vì vậy điều tra thu thập các bài thuốc dân gian nhất là trong cộng đồng người dân tộc là hết sức cần thiết và cấp bách

Và đối với các người dân khu vực miền núi thì cho đến nay cũng vậy, họ vẫn c n

c th i quen khai thác cây thuốc nam c s n trong tự nhiên mang về dùng cũng như săn lùng các cây dược liệu c giá trị kinh tế cao nh m phục vụ cho mục đích thương mại Điều đ làm cho nguy cơ cạn kiệt nguồn tài nguyên ngày càng nhanh ch ng, thậm chí một số loài c giá trị cao, qu hiếm đang c nguy cơ tuyệt chủng

Lăng là xã miền núi, biên giới n m phía Tây của huyện Tây Giang, n m trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm, gió mùa thuộc khu vực Đông Trường Sơn, cách trung tâm hành chính huyện 5km, địa hình núi cao hiểm trở, điều kiện kinh tế - xã hội, mạng lưới giao thông đi lại còn nhiều kh khăn, cơ sở hạ tầng chưa đầu tư, xây dựng đồng bộ Địa hình, khí hậu rất phù hợp để các loài thực động vật sinh sôi và phát triển, nhờ vậy

mà vẫn còn một số cánh rừng c n nguyên sinh, chưa bị khai thác, hệ sinh thái phong phú Mặt khác, người đồng bào dân tộc Cơ tu ở đây c nguồn tri thức bản địa về các loại cây thuốc, bài thuốc vô cùng phong phú, bởi họ sống nhờ những thứ thiên nhiên bạn tặng

Nhưng điều quan trọng là những bài thuốc này thường chỉ truyền miệng nhau và nếu những người trưởng làng mất đi thì lượng kiến thức đ cũng mai một theo Tuy

nhiên, nếu x t về tính khoa học thì nguồn kiến thức này vẫn chưa được công nhận nhưng đôi khi sự kiểm nghiệm trên thực tế đã vượt ngoài sức mong đợi

Chính những lý do trên, tôi thực hiện đề tài Điều tra một số cây thuốc và bài thuốc của người dân bản địa thuộc xã Lăng, huyện Tây iang, tỉnh Quảng Nam và đề xuất biện pháp bảo tồn Nh m điều tra, thu thập tài nguyên cây thuốc, bài thuốc tại khu vực này để những kinh nghiệm qu giá đ không bị mai một dần, mà còn tìm ra phương thuốc trị bệnh cho mọi người Đồng thời, đưa ra một số biện pháp sử dụng và khái thác hợp lí nguồn tài nguyên qu giá này trước khi nguồn tài nguyên qu giá này cạn kiệt

2 Mục tiêu của đề tài

2 Tìm ra một số bài thuốc, cây thuốc qu hiếm hiện c ở khu vực nghiên cứu

3 Đề xuất nghiên cứu các bài thuốc qu và biện pháp bảo tồn

3 Ý nghĩa khoa học của đề tài

Bổ sung thêm nguồn tài liệu khoa học, nh m phục vụ cho việc bảo vệ và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc tại xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam Đồng thời, cung cấp tư liệu cho các công trình nghiên cứu tiếp theo

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ SỬ DỤNG CÂY THUỐC

1.1.1 Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới

Ngày nay khoa học – kĩ thuật phát triển, ngành tổng hợp hữu cơ đạt trình độ cao, sản xuất ra nhiều loại thuốc Tây y chữa bệnh tốt Tuy nhiên, thuốc Tây y còn bộc lộ nhiều khuyết điểm như: gây tác dụng phụ, gây biến chứng Xu hướng thời đại mới, con người muốn quay về với thiên nhiên Vậy nên, y học cổ truyền chủ yếu là thuốc từ cây cỏ, đặc biệt là các loại thuốc dược thảo được các quốc gia chú trọng Thực tế việc

sử dụng các dược thảo này đã ngày càng gia tăng tại các nước phát triển và đang phát triển trong hơn hai thập kỷ qua, cứu sống được nhiều người qua khỏi nhiều căn bệnh trầm trọng mà đôi khi cả Tây y cũng b tay, chưa c thuốc chữa khỏi hoàn toàn Theo Ban Thư k Công ước về đa dạng sinh học, doanh số toàn cầu của các sản phẩm dược thảo ước tính tổng cộng c đến 80 tỷ USD vào năm 2002 [10] Đối với những nước vốn có nền y học cổ truyền như Trung Quốc, Ấn Độ và các nước thuộc khu vực Đông Nam Á vẫn thường xuyên có những kế hoạch điều tra và tái điều tra với các quy mô, phạm vi và mục tiêu khác nhau Thường tập trung ở các đơn vị tỉnh hoặc cho một hướng tác dụng điều trị nào đ như điều tra cây thuốc có tác dụng chữa sốt rét, tim mạch, viêm gan, rắn cắn những căn bệnh từ bình thường trong đời sống h ng ngày đến bệnh nan y, kh chữa

Và đối với các loại dược thảo cũng vậy, nên y học cổ truyền ngày càng phát triển thì những thảo dược đ cũng càng ngày càng c vai tr quan trọng trong đời sống của những người dân Con người đã dần lần m , khám phá ra những loài thuốc qu hiếm, đến những phương thuốc độc đáo nhưng hiệu quả, chữa bệnh và cứu sống một lượng không nhỏ người sử dụng Theo thống kê, thế giới ngày nay c hơn 35.000 loài thực vật được dùng làm thuốc Khoảng 2500 cây thuốc được buôn bán trên thế giới Có ít nhất 2000 cây thuốc được sử dụng ở châu Âu [15], nhiều nhất ở Đức 1543 Ở Châu Á

có 1700 loài ở Ấn Độ [11], 5000 loài ở Trung Quốc [14] Trong đ , c đến 90% thảo dược thu hái hoang dại Tuy nhiên cái gì cũng c hai mặt của n , một khi được phổ biến, c vai tr qu giá thì n càng dễ dàng bị mất đi Do đ i hỏi phát triển nhanh hơn

sự gia tăng sản lượng, các nguồn cây thuốc tự nhiên bị tàn phá đến mức không thể cưỡng lại được, ước tính c đến 50% đã bị thu hái cạn kiệt [15] May thay, những vấn

đề này đã được cộng đồng thế giới quan tâm 1993 WHO (Tổ chức Y tế thế giới), IUCN (Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế ) và WWF (Quỹ hoang dã thế giới) ban hành các hướng dẫn cho việc bảo vệ và sự khai thác cây thuốc được cân b ng với sự cam kết của các tổ chức Nhiều công trình nghiên cứu về các loại cây thuốc, phương thuốc qu giá đã được triền khai và bảo tồn Bên cạnh đ ,

từ những kinh nghiệm dân gian các nhà khoa học đã đúc kết thành nhiều thuốc sách c

giá trị cho hậu thế Một trong những tập sách c giá trị của thời đại là n th o c ng

m c do L Thời Trân soạn và hoàn thành năm 1578 [11] Đây được coi là bộ sách

hoàn chỉnh nhất của Đông Y với tổng cộng 52 quyển, tập hợp 1892 chủng loại cây, con, vật thuốc khác nhau

Hiện nay, vấn đề về cây thuốc đang được quan tâm, quốc gia nào cũng c chương trình điều tra và tái điều tra nguồn tài nguyên dược liệu trong kế hoạch bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học của đất nước mình Đối với những nước vốn có nền y học cổ truyền vẫn đang c những kế hoạch điều tra và nghiên cứu với các cấp độ, quy mô, phạm vi và mục tiêu khác nhau Thường tập trung ở các khu vực khác nhau và với những nội dung về công dụng của những loại thuốc n i riêng Nghiên cứu cây thuốc

có lịch sử rất lâu đời và chữa bệnh b ng cây cỏ đang dần trở thành xu hướng của thế giới Nhận thức rõ giá trị chữa bệnh của các cây thuốc chính là hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học chứa trong nguyên liệu, vì vậy nghiên cứu cây thuốc theo các nhóm hợp chất được tiến hành và đã thu được kết quả tốt Tuy nhiên, hướng nghiên cứu này

đ i hỏi kinh phí lớn, trang bị hiện đại và đội ngũ chuyên gia c trình độ cao Do vây đây là các nghiên cứu được triển khai tại các nước phát triển và một số các nước đang phát triển Nhưng đến thời điểm hiện nay, do các hoạt động mưu cầu của cuốc sống con người đã và đang gây sức ép lên sự sinh tồn của các loài cây thuốc trên thế giới Nhiều loài cây thuốc quý hiếm đã bị khai thác bừa bãi nên đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng hoặc đã bị tuyệt chủng Theo P Raven (1987) và Ole Harmann (1988), trong vòng hơn 100 năm trở lại đây, có khoảng 1.000 loài thực vật đã bị tuyệt chủng,

có tới 60.000 loài gặp rủi ro hay sự tồn tại của chúng bị đe doạ vào thế kỷ tới [1] Thấy được tầm quan trọng của việc phải bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc,

và đáp ứng lời kêu gọi của các tổ chức trên, rất nhiều nước trong đ c các nước đang phát triển với những điều kiện kinh tế xã hội gần tương đồng với nước ta cũng đã xây

dựng những Vườn bảo tồn cây thuốc (VBTCT) là các quốc gia như: uatemala, Nepal, Trung Quốc và Ần Độ , Ai Cập Việc kết hợp y học hiện đại với kinh nghiệm y học cổ truyển để chữa bệnh cổ truyền đã trở nên cực kì cần thiết nên vấn đề khai thác kết hợp với bào tồn cây thuốc trên th giới là hết sức quan trong, nhất là các cây thuốc

qu hiếm đang c nguy cơ bị tuyệt chủng

1.1.2 Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở Việt Nam

Việt Nam chúng ta là một quốc gia có nguồn cây thuốc dồi dào và từ lâu đã c một truyền thống sử dụng dược liệu từ nguồn gốc tự nhiên từ lâu đời Ở Việt Nam, hệ thống các cây thuốc thường rất phát triển ở những vùng rừng núi nơi c các khu hệ sinh thái vô cùng phong phú, đa dạng Các kiến thức của người dân về cách sử dụng và bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học không đơn thuần c nghĩa về khoa học mà còn là tài sản văn h a qu giá của quốc gia và thế giới Song theo thời gian, cùng với sự tiến

bộ của khoa học kỹ thuật, sự phát triển nhanh chóng của kinh tế xã hội, vai trò của cộng đồng các dân tộc thiểu số trong việc bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học đã bị đánh giá không đầy đủ, người dân đã chạy theo lợi nhuận trước mắt mà đánh mất tương lai sau này, gây nên các kết quả tồi tệ trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học Kết quả ghi nhận được cho đến năm 2005 trong cả nước có tất cả 3.948 loài cây thuốc thuộc 1.572 chi và 307 họ thực vật vượt qua con số 3.200 loài được ghi nhận trong Tự điển cây thuốc Việt Nam [3] X t ở riêng nước ta, cho đến nay, cộng đồng người Cơ tu đã sưu tầm được nhiều loại cây thuốc khác nhau, trong đ c nhiều cây thuốc qu mà chỉ xuất hiện ở một số địa điểm, khu vực nhất định Với số lượng khá lớn như thế, việc sản xuất và kinh doanh cây thuốc của bà con người dân mang lại nguồn thu nhập ổn định, nhất là từ khi một số sản phẩm chế biến và sản xuất từ cây thuốc nam được tiêu thụ phổ biến trên thị trường Và đối với cộng đồng người Cơ tu ở vùng Tây iang cũng vậy, họ đã biết ứng dụng các loài thuốc trong tự nhiên, đem về trồng tại vườn để chữa các bệnh thường ngày mà không cần dùng tới thuốc Tây Người dân đã bắt đầu chủ động tiếp cận với thuốc Nam, nhiều nơi c n lấy n làm nguồn thu nhập chính Hơn 20 năm qua với những thay đổi lớn về điều kiện kinh tế –

xã hội như: chia tách tỉnh, tốc độ công nghiệp hóa của cả nước, diện tích rừng tự nhiên

bị thu hẹp do nạn khai thác gỗ bừa bãi, phá rừng làm nương rẫy, trồng cây công nghiệp (Cà phê, Cao su) hoặc xây dựng các công trình dân sự Ngoài ra, một nguyên nhân

quan trọng khác đã làm cho nguồn cây thuốc ở nước ta nhanh chóng cạn kiệt là việc phát động khai thác cây thuốc ồ ạt mà không tổ chức bảo vệ tái sinh tự nhiên Điều đ

đã ảnh hưởng đến sự phân bố tự nhiên, thành phần các loài cây thuốc giảm mạnh, trữ lượng các cây thuốc ngày càng cạn kiệt, nhiều loài cây thuốc quí c nguy cơ tuyệt chủng do không được bảo tồn và khai thác hợp l Con người chỉ nhìn thấy cái lợi trước mắt mà bỏ qua hậu quả sau này Và không biết số lượng cây thuốc đ đến những năm sau này s c n lại bao nhiêu

Việc sưu tầm cây thuốc và bài thuốc cổ truyền hiện nay đã được nhiều nhà khoa học chú ý và chuyên tâm nghiên cứu như S - TS Đỗ Tất Lợi, TS Võ Văn Chi đã c rất nhiều công trình được công bố trong và ngoài nước [8], [9] Liên quan đến vấn đề cây thuốc, cũng đã c nhiều tác giả cho xuất bản những cuốn sách c giá trị vô cùng

lớn Năm 1960, Phạm Hoàng Hộ và Nguyễn Văn Dương đã cho xuất bản bộ Cây cỏ

Việt Nam [5] Tuy chưa giới thiệu được hệ thực vật Việt Nam, nhưng phần nào cũng

đưa ra được công dụng làm thuốc của nhiều loài thực vật Hay tập thể các nhà khoa

học Viện Dược liệu đã xuất bản cuốn “D ợc điển Việt Nam tập I, II đã tổng kết

các công trình nghiên cứu về cây thuốc trong những năm qua [7] Viện dược liệu, Bộ y

tế cùng với hệ thống trạm nghiên cứu dược liệu, điều tra ở 2795 xã, phường, thuộc 35 huyện, đã c những đ ng g p đáng kể trong công tác điều tra sưu tầm nguồn tài

nguyên cây thuốc trong y học cổ truyền dân gian Trần khắc Bảo (1994) “Phát triển

cây d ợc liệu ở Lào Cai và Hà Giang đã đề cập đến các vấn đề về chế biến bảo quản

và phát triển cây thuốc ở địa bàn nghiên cứu Gần đây, theo thông báo kết luận của Ban Bí thư tại văn bản số 143-TB TW ngày 27/3/2008 Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng đã c kiến chỉ đạo: Bộ Y tế chủ trì, phối hợp với các Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường và các địa phương liên quan tổ chức tổng kết, đánh giá kết quả toàn diện 20 năm thực

hiện Đề án Bảo tồn gen và giống cây thuốc Căn cứ kết quả và bài học kinh nghiệm

rút ra sau khi thực hiện Đề án nói trên, xây dựng Đề án Thành lập Vườn quốc gia bảo tồn và phát triền cây thuốc Việt Nam Từ những chủ trương của Đảng và Nhà nước

về bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên dược liệu của nước ta trong quá trình hội nhập quốc tế Hiện nay Viện Dược liệu đang đề xuất với Bộ Y tế thí điểm xây dựng một Vườn quốc gia cây thuốc tại tỉnh Hòa Bình với diện tích 200 ha cách Hà Nội

73 km Từ đ c thể mở rộng ra 2 vườn nữa ở miền Trung và miềm Nam Vì vậy đây

là cơ hội cho mỗi vùng miền tham gia tổ chức xây dựng vùng chuyên canh dược liệu, vườn bảo tồn cây, con làm thuốc của bản địa với quy mô to nhỏ khác nhau trong hệ thống vườn cây thuốc quốc gia của cả nước

Để kế thừa và phát triển nguồn tri thức y học cổ truyền của nhân dân vùng dân tộc Cơ

Tu, huyên Tây iang, các cây thuốc nam cần được đánh giá 1 cách khoa học và bào tồn để c thể tận dụng nhiều trong cuộc sống h ng ngày Đánh giá tác động qua lại giữa đời sống cộng đồng dân cư và các giải pháp bảo tồn cây thuốc tại đây Nghiên cứu, đánh giá nh m các loài cây thuốc người dân địa phương sử dụng và hình thức khai thác, mức độ ảnh hưởng của hoạt động này tới hiệu quả bảo tồn

1.2 ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU

1.2.1 Điều kiện tự nhiên

a Vị trí địa lý và phạm vi hành chính

Hình 2.1 S đồ địa lý xã Lăng, huyện Tây Giang – Qu ng Nam

Lăng là xã miền núi, biên giới n m về phía Tây của huyện Tây iang, c chiều dài đường biên giới với nước bạn Lào 3,5 km và cách khu vực trung tâm hành chính huyện 5 km; địa hình đồi núi cao, hiểm trở, điều kiện giao thông đi lại c n kh khăn Tổng diện tích tự nhiên toàn xã là 22 339,29 ha, dân số 1.943 người, chia thành

07 đơn vị hành chính thôn:

Ranh giới hành chính xã được xác định như sau:

Phía đông giáp với xã Dang, huyện Tây iang

Phía Tây giáp với xã Tr hy, huyện Tây iang

Phía Nam giáp với huyện Nam iang

Phía Bắc giáp với xã Tiêng và nước CHDCND Lào

b Địa hình và địa thể

Xã c địa hình phức tạp, hiểm trở, chia cắt bởi các khe, suối, đất đại phân bố manh mún, nên kh khăn trong việc sản xuất nông nghiệp Địa hình c xu hướng thấp dần từ Tây sang Đông: c 3 dạng địa hình chính:

- Địa hình núi cao: chiếm 70% diện tích toàn xã, phân bố phức tạp, khu vực phía Tây giáp Lào và xã Tr hy nhiều núi cao, hiểm trở, độ cao trung bình từ 800m đến 1.500m dạng địa hình này thích hợp cho phát triển các loại cây lâm nghiệp

- Địa hình đồi núi thấp: phân bố tập trung ở khu vực phía Đông và gần trung tâm xã, độ cao trung bình từ 300m đến 700m, chiếm 20% diện tích đất tự nhiên của xã, thích hợp cho việc phát triển cây công nghiệp, cây dược liệu,

- Địa hình g đồi và đất b ng: chiếm 5% diện tích đất tự nhiên của xã, phân bố

ở trung tâm xã và rải rác ven sông Vương, các triền đồi, khe suối nhỏ, phù hợp cho trồng cây công nghiệp và phân bố dân cư

c Địa chất và thổ nhƣỡng

Nh m đất đỏ vàng ở khu vực trung du, miền núi thích hợp với cây rừng, cây công nghiệp dài ngày, cây đặc sản, cây dược liệu Ngoài ra nơi đât c n c các cánh rừng nguyên sinh chưa khai thác, Ngoài gỗ (sản lượng khai thác số lượng lớn ), c n c các loại lâm sản quí như trầm, quế, sâm, trẩu, song mây, thuốc qu Môi trường sống ở núi rừng nơi đa dạng động thực vật trú ngụ, nơi c nhiều rừng thiêng

d Khí hậu

Xã Lăng n m trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm, gi mùa thuộc khu vực Đông Trường Sơn Năm c 2 mùa rõ rệt: màu nắng từ tháng 2 đến tháng 8, mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 2 năm sau; mùa nắng chịu ảnh hưởng của gi mùa Tây Nam, khô

n ng từ Lào thổi vào; mùa mưa xuất hiện gi mùa Đông Bắc, mang không khí lạnh Nhiệt độ trung bình năm: 22 độ

Nhiệt độ cao nhất: 38 độ

Nhiệt độ thấp nhất:08 độ

- Lượng mưa trung bình năm: 2.100mm – 2.500mm, tập trung tháng 10 và tháng

11

- Độ ẩm trung bình hàng năm: 85%

- C 3 hướng gi chính: gi Tây-Nam, Đông-Nam, Đông-Bắc

Nhìn chung, điều kiện khí hậu thích hợp cho sự sống của các loài động vật, thực vật, quần thể hệ sinh thái, Tuy nhiên, mưa nắng tập trung theo mùa nên dễ dẫn đến hiện tượng thiếu nước vào mùa nắng, mùa mưa thừa nước gây x a m n, ngập úng, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân

nên thường gây lũ cục bộ vào mùa mưa

1.2.2 Điều kiện kinh tế, xã hội

a Tình hình dân cƣ và sự phân bố dân cƣ

Xã Lăng thuộc huyện Tây iang c tổng số dân cư khoảng 1.943 người Trong

đ , người dân tộc Cơ Tu cư trú lâu đời nhất; ngoài ra, c một số người dân di cư từ phía đồng băng lên sinh sống Do địa hình chủ yếu là núi cao nên dân số phân bố không đều

b Cơ sở hạ tầng

Các khu dân cư phân bố không đều, chủ yếu tập trung tại trung tâm xã, các thôn

và n m rải rác trên tuyến đường giao thông chính ĐH1.T , trục đường liên xã, thôn;

do đời sống dân cư c n nhiều kh khăn nên nhà ở xây dựng thiếu quy hoạch, không thiết kế, xây theo truyền thống của địa phương với vách ván, cây xanh không đảm bảo, không đúng quy định Tuy nhiên, trường học được đầu tư khá chu đáo, các trường tiểu học, mầm non đã c hệ thống tường rào, cổng ngõ, công trình vệ sinh, sân bê tông, được xây dựng khá kiên cố

c Các hoạt động kinh tế

Nh m từng bước cải thiện được cuộc sống sớm x a đ i giảm nghèo cho người dân Huyện Tây iang n i chung và xã Lăng n i riêng, Ủy ban huyện đã từng bước chuyển đổi cơ cấu cây trồng, đưa vào trồng thử nghiệm những cây dược liệu quý: ba kích, thảo quả, táo mèo bước đầu mang lại kết quả và đang là hướng đi mới đem lại hiệu quả kinh tế cho người dân

Hiện nay, tại xã Lăng c khoảng 20 ha đã được trồng thử nghiệm với 20.000 cây Được biết, giá mỗi ký ba kích từ 200 - 300 nghìn đồng Mỗi cây có thể cho từ 3 - 4kg Theo đánh giá các ngành chuyên môn trong tương lai cây ba kích s trở thành thương hiệu của Tây iang, đáp ứng nhu cầu tiêu thụ tại địa phương cũng như một số vùng lân cận Thời gian qua, ngành nông nghiệp huyện luôn tích cực chuyển giao kỹ thuật trồng và chăm s c mới cho bà con và bước đầu người dân đã triển khai đạt hiệu quả Nếu phát triển tốt, đây s là các loại cây giúp đồng bào miền núi x a đ i giảm nghèo Hiện nay, bên cạnh hoạt động kinh tế được đầy mạnh thì Văn h a dân tộc CơTu Tây iang được khôi phục và bảo tồn Đây cũng là một trong những điểm nổi bật của Tây Giang

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, NỘI DUNG VÀ

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Tất cả các loài thực vật bậc cao có mạch mà người đồng bào dân tộc xã Lăng, huyện Tây Giang sử dụng làm thuốc chữa bệnh, bồi bổ sức khỏe

2.2 ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU

Khu vực xã Lăng huyện Tây Giang và các vùng lân cận

2.3 THỜI GIAN NGHIÊN CỨU

- Tổng quan và viết đề cương nghiên cứu: Tháng 10 năm 2013

- Khảo sát thực địa: Từ tháng 11/2013 chia làm 4 đợt

Đợt 1: Từ ngày 02/11/2013 – 07/11/2013

Đợt 2: Từ ngày 30/12/2013 – 4/01/2014

Đợt 3: Từ ngày 11/08/2014 – 17/08/2014

Đợt 4: Từ ngày 16/04/2015 – 20/04/2015

2.4 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

1 Điều tra, phát hiện kinh nghiệm sử dụng cây thuốc, bài thuốc dân gian của người dân bản địa tại xã Lăng

2 Tìm ra một số bài thuốc, cây thuốc qu hiếm hiện c ở khu vực nghiên cứu

3 Lập danh mục các loài cây thuốc, bài thuốc được phát hiện tại khu vực nghiên cứu

4 Đề xuất nghiên cứu các bài thuốc qu và biện pháp bảo tồn

2.5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

a Phương pháp phỏng vấn:

Đối tượng để chọn phỏng vấn: là những người già, người lớn tuổi có kinh nghiệm trong sử dụng cây thuốc những người đi rừng nhiều nh m biết trước sự có mặt cúa các loài cây thuốc trong khu vực, thu được những thông tin cần thiết về thành phân loài, mức dộ phong phú, sự phân bố tự nhiên cũng như kinh nghiệm sử dụng các loài cây thuốc của đồng bào dân tộc

b Phương pháp thu mẫu ngoài thực địa

Khảo sát tổng thể để xác định các khu vực nghiện cứu và tiến hành thu mẫu theo khu vực, các khu vực nghiên cứu gồm:

+ Khu vực 1: Trung tâm xã Lăng, huyện Tây Giang

+ Khu vực 2: Khu vực rừng

+ Khu vực 3: Các vùng lân cận xã Lăng

Dụng cụ thu mẫu: cặp thực địa, sổ ghi chép, bút chì mềm, nhãn ghi số hiệu, kéo cắt tay, máy ảnh

Nguyên tắc thu mẫu:

+ Mỗi mẫu phải c đầy đủ các bộ phận nhất là cành có lá, cùng hoa quả hay các

cây đối với loài cây thảo

+ Các mẫu thu trên cùng một cây thì đánh cùng số hiệu

+ Ghi chép ngay những điểm dễ nhận biết ngoài thiên nhiên, nhất là đặc điểm dễ

mất khi khô ( màu sắc hoa, quả ) Đồng thời ghi ch p nơi phân bố của cây

Đặt mẫu vào giữa một tờ báo rồi xếp vào các cặp gỗ mang về phòng thì nghiệm

xử lý

c Phương pháp xử lý và bảo quản mẫu

Mẫu mang về cần được xử lý ngay: cắt tỉa lại, để vào một tờ báo khác sao cho có thể nhìn thấy tất cả các bộ phận, đặc điểm có ở trên mẫu cây

Xếp khoảng 10 - 15 mẫu lại với nhau, buộc lại đồng thời dùng vật nặng ép xuống Phơi nắng các bó mẫu, thay báo 3 – 4 lần/ngày cho đến khi khô, nếu nắng yếu thì dùng than hoặc điện để sấy mẫu

Để bảo quản mẫu được lâu, sau khi mẫu khô s được xử lý b ng cồn 900 và đồng sunphat để ngăn ngừa nấm mốc Đổ cồn 900

vào một chậu men rộng, hòa tan CuSO4vào cho đến khi dụng dịch bão hòa Cho mẫu cây vào ngâm trong thời gian 5 -10 phút rồi đem sấy lại cho đến khi khô

Lên tiêu b n: Mẫu được đính trên giấy Croqui cỡ 29 x 41 cm, chú ý cách sắp xếp mẫu

sao cho c dáng đẹp một cách tự nhiên và có dán nhã ở một g c phía bên dưới về bên tay phải

d Phương pháp giám định tên cây

Danh lục thự vật được xếp vào từng chi, họ theo cách sắp xếp của Brummitt,

+ Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1993) trong tập Cây cỏ Việt Nam gồm 6 tập

Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của Đỗ Tất Lợi (2006)

Những cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam của Đỗ Huy Bích và cộng sự (2002)

f Phương pháp xử lý số liệu

Sử dụng phần mềm Excel xử lý số liệu phỏng vấn

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BIỆN LUẬN 3.1 Kết quả điều tra thành phần loài cây thuốc, bài thuốc do Đồng bào Cơ tu sử dụng ở phía Tây Nam huyện Tây Giang

Qua quá trình điều tra, nghiên cứu và xử lý số liệu, chúng tôi đã thống kê được 72 loài thuộc 69 chi, 43 họ (Bảng 3.1)

Danh lục các loài cây thuốc được sắp xếp vào từng chi, họ và dựa theo cách sắp xếp của Brummitt (1922), còn trật tự các loài trong phạm vi từng chi, các chi trong từng họ được sắp xếp theo thứ tự a, b, c Các kí hiệu ghi trong các cột được chú thích ở cuối bảng

Tổng các loài thống kê được thuộc 2 ngành thực vật bậc cao có mạch:

- Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta)

- Ngành hạt kín (Angiospermatophyta)

Mỗi loài được ghi đầy đủ tên khoa học, tên Việt Nam, tên địa phương, bộ phận sử dụng, công dụng, tình trạng nguy cấp và nơi phân bố của chúng

B ng 3.1 Danh l c các loài cây thuốc do Đồng bào C tu sử d ng tại xã Lăng huyện Tây Giang

NAM

TÊN ĐỊA PHƯƠNG

Bổ gan thận Chữa đau lưng, đau khớp Cầm máu

Bổ thận, làm mạnh gân xương, cầm máu giảm đau, trị đau xương, đau lưng, mỏi gối, chữa dập xương, ỉa chảy k o dài, chảy máu răng

3 Aglaomorpha coronans (Mett.)Cop Tổ phượng Tổ chim R Thân Làm thuốc bổ, chữa đau

xương

C

ANGIOSPERMATOPHYTA

NGÀNH HẠT KÍN

Chữa sỏi thận, viêm tái, đau nhức, trị ho, sổ mũi

6 Scoparia dulcis L Cam thảo nam Cam thảo đất R,B Cả cây Cảm cúm, sốt, nóng nhiều,

ho, lở ngứa, mụn nhọt

5 Apiaceae Họ hoa tán

không tiêu

8 Centella asiatica Urb Rau má Rau má V Cả cây

Sốt cao, ho ra máu, thanh nhiệt, chảy máu cam

Phần thân trên mặt đất

Điều kinh Chữa đau bụng, nôn mửa, sốt rét

12 Chromolaena odorata L Cây cộng sản Cây cộng sản R Lá

Dụng lá của cây cộng sản để chữa cầm máu, trị đau bụng

13

mặt đất

Chứng ho ra máu, nôn ra máu, đại tiện và tiểu tiện ra máu, chảy máu cam, chảy máu dưới da, băng huyết rong huyết, râu tóc sớm bạc, răng lợi sưng đau

Chữa mụn nhọt, mẩn ngứa, đau đầu do phong hàn, chân tay

co rút, đau khớp do phong thấp

Ligularia hodgsonii Hook Cỏ móng ngựa Ta cơi R Rễ Giảm đau, trừ ho, tiêu đờm,

15 chấn thương, kiết lỵ

hóa, xông trị cảm lạnh

17 Morinda officinalis How Ba Kích Dậy ruột gà R Rễ Tăng sức đề kháng, bổ máu,

huyết áp thấp, đau dạ dày

19 Ramulus Uncaria rhynchophylla

(Miq) Jack

Cành c phần đốt c

m c câu

Thanh nhiệt, bình can, trấn kinh, cao huyết áp Chữa trẻ em hàn nhiệt kinh giản, người lớn đầu nhức mắt hoa Hiện nay câu

đ ng được dùng làm thuốc trấn kinh, trấn tĩnh, bệnh cao huyết

áp, mắt hoa, trẻ con kinh giật,

kh c đêm, phụ nữ xích bạch đới

hạt

Dễ tiêu, nhuận tràng làm thuốc điều kinh, trị băng huyết,

bạch đới, ho cảm, hen, thũng, đau gân, đái đường, chữa lỵ, chữa nhức mỏi, đau lưng, chữa sốt và làm thuốc bổ

21 Gardenia jasminoides Ellis Dành dành Dành dành R, S Quả Thanh nhiệt, lời tiểu, cầm

23 Cajanus indicus Spreng Đậu chiều Đậu săng R,V,B Lá, hạt, rễ Chữa ho, cảm sốt, mụn nhọt

và sởi trẻ em, giải độc

được nấm t c

12 Euphorbiaceae Họ Thầu Dầu

27 Euphorbia antiquorum L

Xương rồng ông

Xương rồng

Thân, lá, nhựa, nhị hoa

ể chữa đau răng đinh nhọt, viêm mủ da, hắc lào, mụn c c

28

Sauropus androgynus (L) Merr Cây rau ng t Bù ng t B,V Lá

Thanh nhiệt, trị cảm nhiệt gây

ho suyễn, trị táo bón, giảm cân,

hỗ trợ điều trị đái tháo đường hoặc trị chảy máu cam

29 Phyllanthus urinaria L Ch đẻ Ch đẻ B, R Cả cây Phong thấp, cao huyết áp

ra máu, kiết lỵ

32 Cortex Acanthopanacis Radicis Ngũ gia bì Axong apan R Rễ, thân

Mạnh gân cốt, ăn không ngon, ngủ không yên, tăng cường trí nhớ, chữa bệnh phụ nữ

Trị vết thương, vết loét, vết bỏng, bệnh khô mắt, quáng gà, chữa các chứng bệnh ung thũng, mụn nhọt độc, tràng nhạt, eczema, viêm da thần kinh, trĩ, phụ nữ sưng vú

16 Amaranthaceae Họ dền

34 Amaranthus tricolor L Dền đỏ Dền tía V Cả cây iải nhiệt, sốt phát ban, đau

mắt, huyết áp cao, nhức đầu,

ch ng mặt

35 Amarathus spinosus L Rau dền gai Rau dền gai V Cả cây Lợi tiểu, giải nhiệt, mụn nhọt

17 Melastomataceae Họ Mua

Thông tiểu, tiêu thủng, sưng

lá lách Lá mua được dùng trị tiêu chảy

18 Lauraceae Họ long não

37 Litsea glutinosa (Lour.) Bời lời nhớt Bồ lời B,R Vỏ rễ, than Viêm ruột, tiêu chảy

19 Piperraceae Họ hồ tiêu

38 Peperomia pellucida L Rau càng cua Càng cua V,S Cả cây Sốt r t, đau đầu, đau bụng

20 Basellaceae Họ mồng tơi

40 Basella rubra L Rau mồng tơi Mùng tơi V Thân, lá Chữa táo b n, đua mắt, giải

độc,

21 Saururaceae Họ Lá Giấp

41 Houttuynia cordata Thunb Diếp cá Diếp cá V Cả cây bệnh trĩ, sỏi thận, mụn nhọt,

trẻ em sốt cao, viêm phổi do sởi

Phòng ngừa và kìm hãm sự phát triển của xơ gan, ung thư gan, làm tăng miễn dịch, giải độc rượu, giải nhiệt

Giải khát, kích thích tiêu hóa, giúp ăn ngon miệng, chống đầy bụng, ngăn ngừa các bệnh viêm nhiễm đường hô hấp và tiêu

h a

25 Cupressaceae Họ Hoàng

đàn

46 Platycladus orientalis L Trắc bách diệp Nhay nhây R Cành, lá Mát huyết, cầm máu, chữa

ho, sốt và lợi tiểu

26 Menispermaceae Họ Tiết dê

nguyệt, giải nhiệt,

27 Polygonaceae Họ Rau răm

48 Rumex wallichii Meissn Chút chít Chút chít R, B Rễ củ Thanh nhiệt, lương huyết,

nhuận trường, sát trùng

28 Passifloraceae Họ Lạc tiên

49 Passiflora foetida L Lạc tiên Ple jơnớc R, V, B Cả cây Mất ngủ, suy nhược, an thần,

giải nhiệt, mát gan

29 Primulaceae Họ Anh thảo

Chữa phong thấp, đau xương, đau ngực, viêm họng, viêm amiđan, viêm bạch hạch, ho, nôn ra máu