Câu đặc biệt trong tuyển tập truyện ngắn hay các tác giả nữ

Sau một quá trình làm việc nghiêm túc và hết mình, đề tài khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Ngôn ngữ học Câu đặc biệt trong tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ của tôi đã thu hoạch

KHOA NGỮ VĂN -

LÊ THỊ THANH

CÂU ĐẶC BIỆT TRONG TUYỂN TẬP

TRUYỆN NGẮN HAY CÁC TÁC GIẢ NỮ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Đà Nẵng, tháng 5/2015

KHOA NGỮ VĂN -

CÂU ĐẶC BIỆT TRONG TUYỂN TẬP

TRUYỆN NGẮN HAY CÁC TÁC GIẢ NỮ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Người hướng dẫn:

ThS Trịnh Quỳnh Đông Nghi

Người thực hiện:

LÊ THỊ THANH (Khóa 2011 - 2015)

Đà Nẵng, tháng 5/2015

Sau một quá trình làm việc nghiêm túc và hết mình, đề tài khóa luận tốt

nghiệp chuyên ngành Ngôn ngữ học Câu đặc biệt trong tuyển tập Truyện ngắn

hay các tác giả nữ của tôi đã thu hoạch được những kết quả nhất định

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, bạn bè trong khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng đã quan tâm, động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình làm việc

Đặc biệt, tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn sâu sắc tới cô giáo - Thạc sĩ Trịnh Quỳnh Đông Nghi, người đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo và quan tâm thường xuyên và động viên tinh thần, giúp đỡ mọi mặt để đề tài khóa luận này được hoàn thành

Tôi mong muốn khóa luận tốt nghiệp này sẽ đóng góp một phần nào đó trong quá trình nghiên cứu giảng dạy và học tập về câu đặc biệt trong tác phẩm văn học ở các cấp học phổ thông

Tuy nhiên, do hạn chế nhiều mặt, khóa luận này chắc chắn không thể tránh khỏi những sai sót nhất định Tôi mong muốn nhận được sự quan tâm và đóng góp ý kiến của tất cả những ai tâm huyết với đề tài

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Bố cục của đề tài 4

Chương Một NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 5

1 1 Câu tiếng Việt 5

1 1 1 Khái niệm 5

1 1 2 Phân loại câu 6

1 2 Câu đặc biệt 8

1 2 1 Các quan niệm về câu đặc biệt 8

1 2 2 Quan niệm của tác giả luận văn 13

1 3 Vài nét về tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ (Nhiều tác giả, 2009, NXB văn học) 14

Chương Hai KHẢO SÁT CÂU ĐẶC BIỆT TRONG TUYỂN TẬP TRUYỆN NGẮN HAY CÁC TÁC GIẢ NỮ 17

2.1 Câu đặc biệt danh từ 18

2.1.1 Câu đặc biệt danh từ miêu tả sự tồn tại hiển hiện, sự xuất hiện của vật, hiện tượng, nêu hoàn cảnh không gian, thời gian, xác nhận sự hiện diện của một cảm xúc 19

2.1.2 Câu đặc biệt danh từ dùng làm lời gọi 24

2.2 Câu đặc biệt vị từ 27

2.3 Câu đặc biệt thán từ 31

2.4 Câu đặc biệt từ loại khác 34

Chương Ba: VAI TRÒ CỦA CÂU ĐẶC BIỆT TRONG TUYỂN TẬP TRUYỆN NGẮN HAY CÁC TÁC GIẢ NỮ 38

3 1 Vai trò của câu đặc biệt đối với nội dung của tập truyện ngắn 38

3.2 Vai trò của câu đặc biệt trong việc thể hiện nghệ thuật 45

KẾT LUẬN 52

TÀI LIỆU THAM KHẢO 53

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngôn ngữ là một vấn đề rộng và được các nhà nghiên cứu quan tâm từ rất sớm Từ xa xưa người ta đã để ý đến lời ăn tiếng nói trong ứng xử hằng ngày cũng như ý thức gọt giũa ngôn từ trong văn chương nghệ thuật Câu là một vấn

đề được các nhà nghiên cứu quan tâm từ rất sớm theo những định hướng khác nhau Đặc biệt là những năm gần đây, dưới ánh sáng của ngữ pháp chức năng, câu được mở rộng biên độ nhìn nhận Trong đó, câu đặc biệt là một vấn đề thú vị tuy nhiên chưa được nghiên cứu một cách thấu đáo

Tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ (Nhiều tác giả, 2009, NXB văn

học), bao gồm 19 truyện ngắn của 19 tác giả nữ Nội dung xoay quanh cuộc sống gia đình, tình yêu, bạn bè Tiếp cận các truyện ngắn này dưới góc độ của câu đặc biệt là một thể nghiệm của chúng tôi để nhìn nhận các truyện ngắn hậu hiện đại từ lí thuyết ngôn ngữ học

Mặt khác, khi đề cập về câu đặc biệt trong các tác phẩm văn học từ trước tới nay cũng rất ít công trình nghiên cứu, đào sâu vào vấn đề Vì vậy chúng tôi quyết

định chọn tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ để khảo sát về câu đặc biệt

Chúng tôi hi vọng khóa luận sẽ cho thấy được vai trò, giá trị nghệ thuật của câu đặc biệt đối với tác phẩm văn học Ngoài ra việc nghiên cứu vấn đề này cũng bổ sung và đào luyện hơn những lí thuyết về câu, một đối tượng nghiên cứu quan trọng của ngôn ngữ nói chung và việc dạy học các bộ môn ngôn ngữ trong nhà trường nói riêng

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Về câu đặc biệt đã được các nhà Việt ngữ nghiên cứu rất nhiều, song vẫn chưa có sự thống nhất trong cách lí giải:

Nhóm tác giả Lê Cận, Phan Thiều, Diệp Quang Ban, Hoàng Văn Thung

trong cuốn giáo trình Ngữ pháp tiếng Việt tập 2 (1983), nghiên cứu câu theo hoàn

cảnh và mục đích nhất định

Trong cuốn Tiếng Việt - sơ thảo ngữ pháp chức năng (2006), tác giả Cao

Xuân Hạo chia câu đặc biệt thành các kiểu: thán từ, hô ngữ và ứng ngữ, các tiêu

đề Ở đây nhà nghiên cứu cho rằng: trước khi kết luận đâu là một câu đặc biệt đâu là một câu bình thường thì cần đặt những câu đó trong một văn cảnh hoặc nếu không có ngôn bản thì phải tưởng tượng ra tất cả những ngôn bản có thể có

để tìm ra ý nghĩa và giá trị dụng pháp thực của nó

Trong giáo trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Lương (2009) trong Câu tiếng

Việt nghiên cứu câu ở 3 bình diện: ngữ pháp - ngữ nghĩa - ngữ dụng Phân loại

câu theo cấu tạo ngữ pháp, dựa vào số lượng kết cấu chủ - vị nòng cốt chia câu thành 4 loại chính: câu đơn, câu ghép, câu phức thành phần và câu đặc biệt Trong câu đặc biệt thì lại phân chia một cách tỉ mỉ: câu đơn đặc biệt dùng để xác định thời gian, nơi chốn, địa điểm; câu đơn đặc biệt dùng để thông báo, kể, miêu

tả về sự tồn tại, hiện diện của sự vật, sự vật hiện tượng; câu đơn đặc biệt dùng để biểu lộ cảm xúc và câu đơn đặc biệt dùng để gọi đáp, cuối cùng là câu đặc biệt dùng để phủ định - khẳng định

Trong cuốn giáo trình Ngữ Pháp tiếng Việt (2000) của Diệp Quang Ban, ông

bàn về câu đặc biệt ở các khía cạnh như: Cấu tạo, ý nghĩa và cách dùng của câu đặc biệt, đặc tính cú pháp ý nghĩa các yếu tố ngôn ngữ tham gia cấu tạo câu đơn đặc biệt

Nghiên cứu về câu, trong cuốn Ngữ pháp Việt Nam - phần câu (2009) Diệp

Quang Ban phân biệt kĩ về câu dưới bậc và câu tỉnh lược, ông không đề cập về hiện tượng câu đặc biệt

Trong cuốn Ngữ pháp tiếng Việt tập 2, (2012) Diệp Quang Ban chia câu đặc

biệt thành hai kiểu lớn: câu đặc biệt danh từ và câu đặc biệt vị từ

Câu đặc biệt trong tác phẩm văn học thường được đề cập trong phần nghệ thuật tác phẩm, tuy nhiên chưa được nghiên cứu một cách riêng biệt trong một công trình

Nói về tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ, cho đến nay chưa có một

bài nghiên cứu chuyên sâu hoàn chỉnh nào về giá trị nội dung hay nghệ thuật của

tác phẩm Khai thác câu đặc biệt trong tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ

là một hướng nghiên cứu mới nhằm mục đích nhìn nhận các tác phẩm văn học hiện đại dưới góc độ ngôn ngữ học

Điểm qua những ý kiến đánh giá, tìm hiểu về câu đặc biệt và Truyện ngắn

hay các tác giả nữ nói chung của các nhà nghiên cứu có thể thấy rằng câu đặc

biệt trong Truyện ngắn hay các tác giả nữ chưa được đề trong công trình nghiên

cứu nào Từ những kết quả nghiên cứu trên làm cơ sở cho chúng tôi thực hiện tốt

hơn đề tài: Câu đặc biệt trong tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là Câu đặc biệt trong Truyện ngắn hay các

tác giả nữ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là tuyển tậpTruyện ngắn hay các tác giả nữ

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thiện đề tài này tôi sử dụng các phương pháp sau:

Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại

Phương pháp phân tích tổng hợp

5 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung chia làm 3 chương:

Chương Một: Những vấn đề lí luận liên quan đến đề tài

Chương Hai: Khảo sát câu đặc biệt trong tuyển tập Truyện ngắn hay các tác

giả nữ

Chương Ba: Vai trò của câu đặc biệt trong tuyển tập Truyện ngắn hay các tác

giả n

Chương Một NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1 1 Câu tiếng Việt

1 1 1 Khái niệm

Mặc dù được quan tâm từ rất lâu của giới nghiên cứu, nhưng những vấn đề liên quan về câu tiếng Việt vẫn chưa được giải quyết một cách triệt để, còn có nhiều ý kiến không thống nhất giữa các nhà nghiên cứu

Các tác giả của Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam trong Ngữ pháp tiếng Việt

định nghĩa: "Câu là đơn vị dùng từ, hay đúng hơn dùng ngữ mà cấu tạo nên trong quá trình tư duy, thông báo; nó có nghĩa hoàn chỉnh, có cấu tạo ngữ pháp,

và có tính chất độc lập" [15, tr.167]

Trong cuốn giáo trình Ngữ pháp tiếng Việt, tập 2 (1998), Diệp Quang Ban

định nghĩa: "Câu là đơn vị của nghiên cứu ngôn ngữ có cấu tạo ngữ pháp (bên trong và bên ngoài) tự lập và ngữ điệu kết thúc, mang một ý nghĩa tương đối trọn vẹn hay thái độ, sự đánh giá của người nói, hoặc có thể kèm theo thái độ, sự đánh giá của người nói, giúp hình thành và biểu hiện, truyền đạt tư tưởng, tình cảm Câu đồng thời là đơn vị thông báo nhỏ nhất bằng ngôn ngữ" [3, tr.107]

Trong Ngữ pháp Việt Nam (2009)Diệp Quang Ban lại nói một cách ngắn gọn

hơn: "Câu (câu đơn) là đơn vị lớn nhất của mặt cấu trúc trong tổ chức ngữ pháp

của một ngôn ngữ, được làm thành từ một khúc đoạn ngôn ngữ tập trung chung quanh một vị tố, và được dùng để diễn đạt một sự thể"

Theo Nguyễn Thị Lương trong giáo trình Câu tiếng Việt (2009) thì "Câu là

đơn vị ngôn ngữ không có sẵn, dùng để biểu thị sự tình, được tạo nên từ các đơn

vị nhỏ hơn theo những quy tắc ngữ pháp nhất định, có dấu hiệu hình thức riêng,

được sử dụng trong giao tiếp nhằm thực hiện một hành động nói".[12, tr 17]

1 1 2 Phân loại câu

Sự phân loại câu của các nhà nghiên cứu về ngôn ngữ hiện nay khá phức tạp

và dựa vào những tiêu chí khác nhau như cấu trúc câu, mục đích nói; các nhà nghiên cứu đã đưa ra cách phân loại riêng tùy thuộc vào những kiến giải riêng khác nhau

Trong cuốn giáo trình Câu tiếng Việt và nội dung dạy - học câu ở trường phổ

thông, Nguyễn Thị Thìn phân loại câu theo hai căn cứ:

- Thứ nhất: Phân loại câu theo cấu trúc cú pháp cơ bản: bao gồm câu đơn và câu ghép:

+ Câu đơn chia làm: câu đơn bình thường và câu đơn đặc biệt;

+ Câu ghép chia làm: câu ghép đẳng lập và câu ghép chính phụ

- Thứ hai: Phân loại câu theo mục đích sử dụng, bao gồm:

+ Câu trần thuật

+ Câu nghi vấn

+ Câu cầu khiến

+ Câu cảm thán

Nguyễn Thị Lương trong cuốn giáo trình Câu tiếng Việt (2009), phân loại câu

theo cấu tạo cú pháp, dựa vào số lượng kết cấu chủ - vị nòng cốt, chia câu thành bốn loại chính: câu đơn, câu ghép, câu phức và câu đặc biệt

Trong cuốn Ngữ pháp tiếng Việt, tập 2 (1998) Diệp Quang Ban phân thành

ba loại câu: câu đơn, câu phức và câu ghép

- Câu đơn gồm: câu đơn hai thành phần và câu đơn đặc biệt

+ "Câu đơn hai thành phần là câu đơn có một cụm chủ - vị duy nhất làm thành nòng cốt câu"

Ví dụ:

1) Tôi / đi học

2) Cái áo thun / rất đẹp

+ "Câu đơn đặc biệt là kiến trúc có một trung tâm cú pháp chính (có thể có thêm trung tâm cú pháp phụ), không chứa hay không hàm ẩn một trung tâm cú

pháp thứ hai có quan hệ với nó như là quan hệ giữa chủ ngữ với vị ngữ" [3,

tr.152]

Ví dụ:

1) Cục đá (câu đặc biệt danh từ) 2) Té ghế (câu đặc biệt vị từ) 3) A! (câu đặc biệt thán từ)

- "Câu phức thành phần là câu gồm hai cụm chủ - vị trở lên, trong đó chỉ có một cụm làm nòng cốt câu, những cụm chủ - vị còn lại đều bị bao hàm trong nòng cốt câu"

Ví dụ:

1) Thúy làm bài tốt /là không phải bàn cãi

Cụm chủ vị Thúy làm bài tốt: Thúy là chủ ngữ và làm bài tốt là vị ngữ, nằm

- "Câu ghép là câu có tổ chức đặc thù từ hai cụm chủ - vị hoặc hai dạng câu

đơn đặc biệt (cái tương tự câu đơn đặc biệt nằm trong một cấu tạo ngôn ngữ lớn hơn chính nó) trở lên, không bao hàm lẫn nhau, có quan hệ ý nghĩa với nhau và được biểu thị theo những cách nhất định"

Ví dụ:

1) Mặc dù cô giáo / đã ra bài tập về nhà nhưng Hùng / vẫn không làm (Có hai cụm chủ vị không bao hàm nhau)

2) Mây / bay, gió / thổi, trời / đổ mưa

(Đây là dạng câu ghép chuỗi, có ba cụm chủ vị)

+ Câu ghép được chia thành hai loại lớn: câu ghép có từ liên kết (chia làm câu ghép đẳng lập, câu ghép chính phụ và câu ghép qua lại) và câu ghép không

có từ liên kết (câu ghép chuỗi)

Sự phân loại câu của mỗi nhà nghiên cứu là khác nhau, chúng tôi chọn cách phân loại câu của Diệp Quang Ban làm cơ sở nghiên cứu trong quá trình thực hiện đề tài khóa luận của mình

1 2 Câu đặc biệt

1 2 1 Các quan niệm về câu đặc biệt

Cũng như các khái niệm và sự phân loại câu thì câu đặc biệt cũng có nhiều

Ví dụ:

1) Có bóng người!

1) Quá trưa rồi! Ai nấy đều ra về

2) Sông Tô Lịch Buổi chiều

Theo Nguyễn Thị Thìn: "Câu đơn đặc biệt là câu chỉ có một nòng cốt câu,

nòng cốt câu chỉ có một thành phần chính, không phân biệt chủ ngữ - vị ngữ"

Ở đây tác giả phân chia câu đặc biệt thành các loại:

- Câu đặc biệt danh từ: nòng cốt câu do danh từ, ngữ danh từ hoặc đại từ đảm nhiệm

Ví dụ:

- Câu đặc biệt tình thái: là câu do tình thái từ, quán ngữ tình thái hoặc tổ hợp

từ chuyên dùng để biểu thị một loại hành vi ngôn ngữ nhất định tạo thành

Ví dụ:

1) Nga ơi

2) Ôi! Đau quá!

Quan niệm câu đặc biệt của Nguyễn Thị Lương: "Câu đặc biệt là câu không cấu tạo theo mô hình chủ ngữ - vị ngữ, mà chỉ được tạo thành bởi một từ hoặc một cụm từ chính phụ hay cụm từ đẳng lập nhưng vẫn là một cấu trúc cú pháp độc lập, có chức năng biểu đạt một hành động ngôn ngữ như những câu bình thường"

Tác giả chia câu đơn đặc biệt thành các kiểu câu đặc biệt sau:

- Câu đơn đặc biệt dùng để xác định thời gian, nơi chốn, địa điểm (được cấu

tạo bởi danh từ hoặc cụm danh từ, cụm động từ)

+ Danh từ hoặc cụm danh từ:

Ví dụ:

1) Ga xép Một giờ đêm Không một bóng người

2) Mùa xuân, ngày 79 Kiến ở đông quá

1) Dưới bóng tre của ngàn xưa, thấp thoáng mái chùa cổ kính

2) Trong những lũy tre thưa lao xao tiếng dân ở lán về Mặt ruộng lố nhố từng đám người đang tập hợp

[12, tr.110]

- Câu đơn đặc biệt dùng để bộc lộ cảm xúc

Ví dụ:

1) Haha! Một lưỡi gươm!

2) Cha mẹ trời đất! Những nghe đã phát ngán

[12, tr.112]

3) Mừng quá!

- Câu đơn đặc biệt dùng để gọi đáp

2) Thầy sờ ngà cãi lại:

- Không phải! Nó chần chẫn như cái đòn càn

Thầy sờ tai quả quyết:

- Đâu có! Nó bè bè như cái quạt thóc

Thầy sờ chân khinh khỉnh bác lại:

- Ai bảo! Nó sừng sững như cái cột nhà

[12, tr.115]

Theo quan niệm của Diệp Quang Ban trong cuốn giáo trình Ngữ pháp tiếng

Việt 2000, NXBBGD&ĐT Đại học Huế Trung tâm đào tạo từ xa: "Câu đặc biệt

là câu đơn được làm thành từ một trung tâm cú pháp chính (có thể có thêm trung tâm phụ), không chứa hay không hàm ẩn một trung tâm cú pháp chính thứ hai có quan hệ với trung tâm cú pháp chính nói trên là quan hệ giữa chủ ngữ với vị

ngữ"

Ông phân chia câu đặc biệt theo "bản tính từ loại" của từ - thành tố chính thành:

- Câu đơn đặc biệt - danh từ có trung tâm cú pháp chính là danh từ hay cụm danh từ (chính phụ và đẳng lập)

Ví dụ:

1) Bom tạ

2) Toàn những bản cáo thị toàn những lệnh tản cư

- Câu đơn đặc biệt - vị từ có trung tâm cú pháp chính là động từ, tính từ hay cụm động từ, tính từ (chính phụ và đẳng lập)

Ví dụ:

1) Ngã!

2) Cháy nhà!

3) Ồn ào một hồi lâu

Trên đây là một số quan niệm của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ về câu đặc biệt Tùy vào mỗi nhà nghiên cứu mà họ có những lí giải riêng, không thể khẳng định đâu mới là quan niệm hoàn chỉnh chính xác nhất

1 2 2 Quan niệm của tác giả luận văn

Các quan niệm và cách phân chia câu đặc biệt của các nhà nghiên cứu là khác nhau, tuy nhiên chúng ta thấy có một vài điểm chung như:

Các tác giả trong Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, phân chia câu đặc biệt theo chức năng của câu

Nguyễn Thị Lương có cách chia giống với các tác giả trong UBKHXH, chỉ chia thêm dạng câu đặc biệt phủ định - khẳng định

Tác giả Diệp Quang Ban, Đỗ Thị Kim Liên đều chia câu đặc biệt theo cấu trúc ngữ pháp thành câu đặc biệt danh từ và câu đặc biệt vị từ

Nếu như nghiên cứu câu trong mốiquan hệ với văn bản thì Đỗ Thị Kim Liên

có đề cập khi phân chia câu đặc biệt

cấu trúc câu chính được tách ra khỏi câu chính để nhằm những mục đích nhấn mạnh

Các tác giả trên đều xem câu đặc biệt là một hiện tượng bất thường trong ngôn ngữ Hiện tượng nhiều câu văn "bất thường", "đặc biệt" xuất hiện trong các tác phẩm văn học ngày càng nhiều Đó là một trong những cách thức mà tác giả vận dụng ngôn ngữ vào trong văn học Nó góp phần rất lớn trong quá trình diễn đạt ý tưởng và ý nghĩa cho văn bản được trẹn và hoàn chỉnh nhất Qua đó cho thấy vai trò quan trọng của ngôn ngữ, đặc biệt là câu Với đặc trưng và chức năng của câu đặc biệt thì vấn đề các nhà văn sử dụng để tạo nên tác phẩm là rất cần thiết

Câu đặc biệt có vai trò quan trọng trong giao tiếp hằng ngày và ngày càng được nhiều người sử dụng một cách ưa thích, nó vừa đáp ứng được thông tin cần biểu đạt vừa đáp ứng được về mặt thời gian cũng như ý đồ của người tham gia cuộc thoại Còn trong văn chương nghệ thuật, các nhà văn nhà thơ sử dụng câu đặc biệt như một thủ pháp nghệ thuật trong tác phẩm

Ở đây, để phù hợp với hướng nghiên cứu của đề tài và thuận lợi cho khảo sát, chúng tôi phân loại câu đơn đặc biệt theo bốn nhóm chính, trong đó ba nhóm dựa vào từ loại của thành tố chính là: Câu đặc biệt danh từ, câu đặc biệt vị từ, câu đặc biệt thán từ và nhóm bốn bao gồm các từ loại khác hoặc không xác định rõ từ loại

1 3 Vài nét về tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ (Nhiều tác giả, 2009,

NXB văn học)

Hòa vào dòng chảy của văn học đương đại Việt Nam, các nhà văn nữ dần

khẳng định được chỗ đứng của mình trên văn đàn Họ là những người nghệ sĩ có lòng đam mê viết lách và không ngừng nỗ lực để đem đến cho nền văn học sự phong phú trong các tác phẩm của mình Những cái tên như Y Ban, Nguyễn Ngọc Tư, Thụy Anh, Thùy Linh, Di Li, đang ngày càng trở nên quen thuộc với độc giả cả nước

Tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ bao gồm 19 truyện ngắn của 19

tác giả Mỗi tác phẩm là một cách viết riêng phản ánh từng góc cạnh của cuộc sống, là những cảnh đời, những số phận, cũng có thể là những nỗi niềm tâm trạng của tác giả, xoay quanh những vấn đề về tình yêu, gia đình, xã hội, Đó

là những gì diễn ra trong đời sống hằng ngày của chúng ta, từ bối cảnh nông thôn cho tới thành thị

Trong tuyển tập truyện ngắn này độc giả sẽ tìm thấy được những cá tính sáng tạo, những va chạm của cuộc sống đời thường, những câu chuyện bình dị đến lạ nhưng tất cả đã đóng góp chung vào diện mạo nền văn học đương đại một cái nhìn mới về tư tưởng cũng như ý nghĩa nội dung, lao động sáng tạo nghệ thuật

Cụ thể, trong các truyện ngắn như:

Xã nói của Nguyễn Thị Cẩm, nội dung chủ yếu nói về tình yêu của những đôi

trai gái, tình yêu của người cha bảo vệ đứa con gái mang hình hài của mẹ nó Ông càng giữ chặt bao nhiêu thì đứa con gái tràn đầy nhựa sống của ông lại rời

xa ông bấy nhiêu Cô con gái đến tuổi nồng yêu và đó như là một nhu cầu của tuổi trẻ rạo rực, dù bố cô có cấm thế nào cũng không thể Phải chăng ông bố bảo

vệ đứa con gái như vậy là quá ích kỉ cho bản thân, hay là ông chịu bao nhiêu nỗi đau mà đứa con không thể nào thấu Hai người, hai cha con sống cùng nhau, nhưng tận cùng vẫn không thể nào hiểu cho nhau được

Hay trong truyện ngắn Chiếc phao cứu sinh của Trần Thùy Mai, cả quá trình

tác phẩm xoay quanh ba nhân vật: Trúc Ty, ông Hân và Diêu (một họa sĩ nổi tiếng) Tác phẩm nói lên bản chất của những người ngoài cuộc chỉ biết nhìn bề ngoài, chỉ theo ý kiến chủ quan mà đã vội ảo tưởng mình đúng, mình có thể hơn người này, mình có lòng tốt sẽ giúp cho ai đó thoát khỏi rắc rối bế tắc của cuộc sống Mà không hề nhìn nhận vào bản chất của vấn đề một cách đa diện (Diêu) Chiếc phao cứu sinh mà Trúc Ty vẽ chính là lòng biết ơn với người chồng của mình, có thể nói là người mẹ thứ hai sinh ra nàng một lần nữa Bức tranh đã làm cho một họa sĩ tài năng hiểu nhầm về một con người Và qua truyện ngắn này cho chúng ta thấy, thực chất con người thường ghen tị với những thứ gì họ không

có, hay nói cách khác là họ quá ích kỉ đối với người khác

Mặc dù chưa phải là những tác phẩm tiêu biểu nhất nhưng toàn tập truyện ngắn đã góp phần vào dòng chảy văn học một cách tự nhiên Thiên tính nữ được thể hiện đậm nét trong từng tác phẩm Đặc biệt dưới góc nhìn của chính các tác giả nữ đã đem đến cho bạn đọc cảm nhận sự thú vị mới mẻ trong lối viết và cách phản ánh vấn đề được nói đến

Chương Hai

KHẢO SÁT CÂU ĐẶC BIỆT TRONG TUYỂN TẬP TRUYỆN NGẮN HAY

CÁC TÁC GIẢ NỮ

Khảo sát toàn bộ tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ, chúng tôi thống

kê được 6224 tổng số câu, trong đó có 4404 câu đơn và 423 câu đặc biệt chỉ chiếm tỉ lệ 9,6% trong 19 truyện ngắn

Bảng 2.1: Bảng tính tỉ lệ phần trăm số câu đơn

Số câu Tỉ lệ % Tổng số câu 6224 100%

Câu đơn 4404 70,8%

Bảng 2.2: Bảng tính tỉ lệ phần trăm số câu đặc biệt

Số câu Tỉ lệ % Câu đơn 4404 100%

Câu đặc biệt 423 9,6%

Bảng 2.3 Bảng tính tỉ lệ phần trăm các loại câu đặc biệt

Số câu Tỉ lệ phần trăm (%) Tổng số câu đặc biệt 423 100

Câu đặc biệt danh từ 90 21,2

Xét về mặt cấu trúc pháp, câu đặc biệt thực chất là một câu sai, nó không có đầy

đủ các thành phần như những câu văn bình thường khác Tính trong toàn tuyển tập truyện ngắn tỉ lệ câu đặc biệt chỉ chiếm 9,6%, so với các loại câu khác trong tác phẩm văn chương thì quá ít Nhưng vì nó là một câu "sai", chúng chỉ chứa một trung tâm cú pháp chính nên 9,6% là không nhỏ so với một sáng tạo nghệ thuật Câu đặc biệt khi đi vào văn bản nghệ thuật như là một dụng ý nghệ thuật tác giả gửi gắm vào tác phẩm của mình

Câu đặc biệt được sử dụng nhiều trong ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày, sở

dĩ nói như vậy là vì chúng ta biết được đặc trưng của câu đặc biệt hết sức ngắn gọn và đáp ứng được yêu cầu trong các cuộc giao tiếp có ngữ cảnh giữa cuộc trò chuyện Trong giao tiếp trực tiếp, câu đặc biệt giữ vai trò quan trọng trong việc đáp ứng các yêu cầu về một cuộc trò chuyện giữa các đối tượng, nhanh nhưng vẫn đầy đủ thông tin cần biết và thể hiện được thái độ cảm xúc của từng nhân vật Nhận thấy giá trị của câu đặc biệt mà các nhà văn nhà vận dụng vào trong các tác phẩm văn chương nghệ thuật, nhằm làm tăng nên giá trị biểu đạt cho nội dung

của tác phẩm Chính vì thế, mà các tác giả trong tuyển tập Truyện ngắn hay các

tác giả nữ đã vận dụng kiểu câu đặc biệt để viết thành những truyện ngắn có giá

trị cao

2.1 Câu đặc biệt danh từ

Câu đơn đặc biệt danh từ có trung tâm cú pháp chính là danh từ hay cụm danh từ (chính phụ hay đẳng lập) Ý nghĩa khái quát của câu đặc biệt danh từ là

"Chỉ sự tồn tại hiển hiện của vật, nêu lên vật, hiện tượng đang bày ra trước mắt hay xuất hiện một thời điểm đó" [3, tr 155]

Khảo sát trong toàn bộ tuyển tập truyện ngắn, cho thấy số lượng câu đặc biệt danh từ chiếm không nhiều, chiếm 21,2% rải rác ở hầu hết các truyện ngắn Sự

xuất hiện của câu đặc biệt nhằm làm tăng thêm giá trị cho tác phẩm văn học và

đạt được mục đích thể hiện của tác giả

2.1.1 Câu đặc biệt danh từ miêu tả sự tồn tại hiển hiện, sự xuất hiện của vật, hiện tượng, nêu hoàn cảnh không gian, thời gian, xác nhận sự hiện diện của một cảm xúc

Mục đích của câu đặc biệt dạng này nhằm đưa người đọc vào cương vị người chứng kiến, nhằm làm sống lại những sự vật, cảm xúc ấy

Tác phẩm Cái bóng, miêu tả cô gái đang mơ mộng về một người con trai cô

thầm yêu thì một tiếng gọi làm cô giật mình quay lại với hiện tại

.Còn thì, tôi trở lại là tôi, một cô gái trẻ, tròn trịa, có mái tóc chấm

lưng, rất đáng yêu và làm việc cùng bệnh viện với anh

- Cô Lan!

Tiếng gọi giật giọng làm tôi hoảng cả hồn

"Cô Lan" là một câu đặc biệt danh từ mà tác giả dùng để gọi tên nhân vật tôi Thể hiện sự bất ngờ, sự đánh thức của nhân vật đang trôi miên man trong cảm xúc kí ức của mình để quay về với thực tại Đó là tiếng gọi của một người, tại môi trường công việc của cô Sự có mặt của câu đặc biệt trong đoạn này làm cho

ta cảm thấy được sự hiện diện có mặt của cô gái và chàng trai, đồng thời cảm nhận được mạch cảm xúc của nhân vật kể chuyện

Cũng để nói đến một thời gian trong quá khứ, nhưng Thụy Anh đã dùng cách nói lấp lửng để miêu tả sự hiển hiện của thời gian:

- Anh hỏi này, em làm đây lâu chưa?

- Dạ, lâu rồi ạ Đã ba năm

"Đã ba năm " cách sử dụng câu của tác giả rất dụng ý khi lồng từ "đã" vào Một

mặt thể hiện được hồi ức của cô gái, một mặt thể hiện sự thất vọng khi mà cô

nghe được câu hỏi của người mà cô tương tư trong suốt thời gian dài Tác giả nhấn mạnh thời gian cô làm ở đây ba năm là không hề ít, trong khi cùng làm việc nhưng sự có mặt của cô trong ba năm dường như là không tồn tại

Khi tác giả tái hiện lại sự việc xảy ra trong thời gian sẽ giúp cho người đọc hình dung ra được sự việc đó xảy ra như thế nào, vào thời điểm đó có khác với thời điểm kia không Từ đó độc giả sẽ cảm nhận được tâm lí, trạng thái của nhân vật trong tác phẩm, đôi khi là nhập vai vào nhận vật để hiểu sâu hơn ý nghĩa nội dung tác phẩm

tình yêu thể xác khiến cho anh không thể chờ đợi thêm một phút giây nào, bị bạn gái từ chối, anh tỏ thái độ thất vọng và hơi hờn dỗi buông một câu "Tận sang năm" Trong truyện ngắn, nhà văn còn sử dụng hàng loạt các câu đặc biệt nhấn mạnh đến cuộc trò chuyện giữa người cha và cô con gái Sự nghi ngờ, lo lắng cho đứa con tuổi biết yêu và sự bướng bỉnh của cô gái với người cha thầm lặng

- Đầy thì thôi Đi nhiều thế?

- Mùa này đương nhiều củi

sống hằng ngày: Sớm mai Cô gái tỉnh dậy khi cha đang tưới vạt rau cải cúc bên

kia chân đồi Tác giả không để làm trạng ngữ trong câu mà lại tách thành hai câu,

"Sớm mai" trở thành câu đặc biệt với mục đích dàn trải ý nghĩa cho cả đoạn văn sau đó Đó là một buổi sáng những tưởng như bao buổi sáng khác

Trong tác phẩm Nỗi riêng Thị Mầu, tác giả Hồ Thị Ngọc Hoài sử dụng câu

đặc biệt danh từ để miêu tả sự tồn tại hiển hiện của thời gian, sự vật, hiện tượng

được nhắc tới trong đêm: Rồi một đêm Đang yên lành, mẹ con Mơ đã tắt đèn từ

lâu, bỗng nhiên lại có tiếng đạp cửa dồn dập, lộn xộn, rậm rịch lên một chốc Thế mà đêm nay Nếu như Tiềm không mất ngủ, Trước khi miêu tả một loạt

các tình tiết sự việc xảy ra trong đêm tác giả mở đầu bằng một câu đặc biệt tưởng như không có gì, để tạo sự hồi hộp, chuẩn bị tư thế cho người đọc người nghe, khi đó họ sẽ tưởng tượng ra cảnh tượng Tiềm biết sự thật và hành động trước việc làm của vợ Trong đêm đó, Tiềm nhớ về những ngày hạnh phúc cùng vợ cùng con trai bé bỏng Nhưng kí ức càng tràn về bao nhiêu thì thực tại của Tiềm

đớn đau bấy nhiêu, phải thổn thức, không thể tin nổi mới đêm nào đó Thế mà

đêm nay Chỉ vậy là đủ, không cần phải nói gì hết, tất cả chúng ta, tất cả độc giả

đều hiểu điều gì sẽ xảy ra trong con người Tiềm "điên cuồng" đến chừng nào Miêu tả sự tồn tại của thời gian, không gian nhưng thái độ, cảm xúc và nội

dung ý nghĩa truyền đạt trong truyện ngắn Năm hai ngàn lẻ X Nhiều câu đặc

biệt lần lượt xuất hiện trong một đoạn hội thoại ngắn:

Anh ta bập một hơi thuốc rồi đưa Dân rít tiếp Dân hỏi:

- Bác ở đâu?

- Hà Nội

- Bác tên gì để em gọi cho tiện?

- Tù cần gì nhớ tên nhau Nhưng mày thích gọi tao thế nào cũng được Lương chẳng hạn

(Năm hai ngàn lẻ X )

Rọi vào nội dung tác phẩm ta thấy sự phù hợp của cuộc trò chuyện của những người tù, bản tính ăn nói của kẻ tù sai, khô cằn, không cần những câu nói

đầy đủ chủ ngữ, vị ngữ Ngắn gọn, nhanh chóng và chỉ cần đạt được mục đích giao tiếp giữa các đối tượng Và điều đặc biệt ở đây chính là độc giả được như nhập vai vào từng nhân vật và trò chuyện Dân, một người tù bị oan, mới vào trại gặp những người tù khác và làm quen bằng những câu chào hỏi cộc lốc, trống trải

"Những bức tranh" trong Chiếc phao cứu sinh hiện ra trước mặt Diêu, cũng

là những bức tranh hiện ra trước mắt độc giả, khi đọc độc giả có thể hình dung hay tưởng tượng ra trước mắt mình là một phòng triển lãm toàn tranh và cách bố trí phòng tranh: ánh sáng, âm nhạc, không gian, trông thật hoành tráng và lộng lẫy Diêu, một họa sĩ có tiếng trong ngành nhận định "Những bức tranh" của Trúc

Ty "Đa số là hình vẽ hoa, phụ nữ, tĩnh vật" Và hàng loạt những bức tranh cũng chỉ chừng đó, tuy nhiên Diêu đã dừng bước chân đứng trước bức tranh, bức tranh

vẽ "một cái phao cứu sinh trên mặt biển nổi sóng" Bức tranh này đã làm cho người họa sĩ ảo tưởng về suy nghĩ của mình Diêu nghĩ chính anh là kẻ cứu rỗi đời chị nhưng thực tế không như Diêu nghĩ Quả đó là chiếc phao cứu sinh mà Trúc Ty vẽ để cảm ơn chính người chồng của cô chứ không phải để nhờ một ai

đó cứu cô ra khỏi cuộc sống hiện tại Câu đặc biệt danh từ miêu tả sự tồn tại hiển hiện, sự xuất hiện của vật Được Trần Thùy Mai sử dụng khá nhiều để miêu tả cho độc giả dễ dàng hình dung ra cảnh tượng chất vấn trong lòng người họa sĩ trẻ

"Một thông điệp", "Một lời kêu cứu" và "Một bàn tay " Và càng nghĩ thì

Diêu càng khẳng định mình nghĩ đúng Nội hàm những câu đặc biệt này giúp cho độc giả cảm nhận được sự nghi ngờ và mong muốn của Diêu càng lớn Bạn đọc theo dòng suy nghĩ của Diêu và sau đó sự thật về bức tranh khiến Diêu cảm thấy xấu hổ rồi sau và cuối cùng cảm thấy không thể hiểu chính cái thế giới mà anh đang tồn tại

Hay trong truyện ngắn Ngôi nhà của yêu tinh, miêu tả không khí âm nhạc

trong ngôi nhà của Dương và câu chuyện cổ tích của tuổi thơ Thảo và Dương khi nào cũng du dương tiếng nhạc Bối cảnh luôn tràn đầy âm thanh tiếng đàn của cha Dương của Dương và của nơi âm nhạc thăng hoa, hiện hữu tất cả mọi nơi đó

là "Những bài tập, những cuộc biểu diễn, phòng hòa nhạc" Tác giả sử dụng câu

đặc biệt ở chỗ này rất hợp lí khi miêu tả khung cảnh và những công việc hàng ngày của Dương Đó là công việc hằng ngày và những gì mà Dương phải thu nạp Dương phải tiếp nối ước mơ dang dở của cha mình Ước mơ của anh là gì, ai hiểu Thảo hiểu, nhưng người cha không hiểu Dương bán ước mơ của mình để níu giữ ước mơ cho người cha, một thiên tài âm nhạc Truyện ngắn có thêm phần

ma quái khi mà tác giả lồng ghép câu chuyện cổ tích của đôi bạn trẻ xen kẽ với cuộc sống thầm lặng của Dương

Câu đặc biệt danh từ miêu tả sự tồn tại hiển hiện, sự xuất hiện của vật, hiện

tượng, nêu hoàn cảnh không gian, thời gian, xác nhận sự hiện diện của một cảm xúc nhằm đưa người đọc vào cương vị người chứng kiến, làm sống lại những

sự vật cảm xúc ấy Được các tác giả sử dụng để làm tăng giá trị cho nội dung của tác phẩm cũng như cách để tác giả truyền tải nội dung, xây dựng kết cấu hình thức ngôn từ tác phẩm Đặc điểm của loại câu đặc biệt danh từ là trong bản thân nội dung của câu hiển lên những sự vật sự việc mà nội dung từng từ trong câu thể hiện Qua đó các nhà văn sử dụng câu đặc biệt dạng này nhằm tái hiện lại hiện thực khách quan vào tác phẩm

2.1.2 Câu đặc biệt danh từ dùng làm lời gọi

Câu đặc biệt danh từ dùng để làm lời gọi phổ biến hơn trong đối thoại trực tiếp, nó vừa đáp ứng được yêu cầu của một cuộc trò chuyện giữa những người trò chuyện trong cuộc, tại thời điểm có mặt của người nói và người nghe, không

cần phải những lời mào đầu mà vẫn hiểu và trò chuyện một cách suôn sẻ Vận dụng câu đặc biệt danh từ dùng để làm lời gọi, đem vào trong các tác phẩm của mình, một mặt tác giả làm tăng giá trị nội dung và nghệ thuật, mặt khác làm cho tác phẩm trở nên hấp dẫn, tạo cảm giác gần gũi sinh động với bạn đọc

Câu đặc biệt danh từ dùng để làm lời gọi đáp được các tác giả trong tuyển tập

Truyện ngắn hay các tác giả nữ sử dụng với tần số khá nhiều Danh từ hô gọi

được các tác giả sử dụng trong tuyển tập truyện ngắn dàn trải hầu hết 19 tác phẩm Những câu đặc biệt gọi đáp được dùng trong tác phẩm không chỉ được sử dụng để xưng hô bình thường mà các tác giả sử dụng để thể hiện, tình cảm, tính cách, thái độ của từng nhân vật trong tác phẩm của mình

Những câu đặc biệt danh từ gọi đáp được liệt kê chủ yếu là những lời gọi tên người, lời gọi thân thuộc dành cho nhau, trao cho nhau những thang độ tình cảm,

từ yêu thương trân trọng đến giận hờn, căm ghét "Bà nội Má!" là tiếng gọi có

sự hoảng hốt và lo lắng của người cháu với bà nội, và sự lo lắng, sợ hãi của

người cha với mẹ mình Đọc truyện ngắn Vết chim trời, cảm giác như chúng ta

đang theo chân nhân vật "tôi" trải nghiệm toàn bộ sự việc mà câu chuyện cậu ấy chứng kiến Nhân vật "tôi" vô cùng sâu sắc, là một con người sống nội tâm, nhiều tình cảm, hiểu đời, hiểu chuyện Sau buổi trưa hôm ấy, bà nội không khóc thì kí ức về tuổi thơ của nhân vật tôi cũng sẽ "trôi tuột" đi nhanh chóng Buổi trưa hôm ấy đã làm cho cậu bé phải thốt lên hai tiếng "Bà nội" đầy sợ hãi, và người cha phải kêu lên một tiếng "Má" đầy khổ tâm Nguyễn Ngọc Tư thật tài tình khi vận dụng câu đặc biệt danh từ lời gọi để giải thích cho tất cả mọi chuyện Đằng sau tiếng gọi "Bà nội", đằng sau tiếng gọi "Má" là cả một bầu nỗi niềm của người cha mà chỉ có cậu con trai, nhân vật tôi thấu hiểu

Trong tác phẩm Mẹ trần gian của Trần Thị Ngọc Lan, câu đặc biệt dùng làm

lời gọi số lượng chỉ có một câu duy nhất Nhưng có sức chứa biểu cảm cao, đó là tình cảm của người mẹ dành cho đứa con đẻ sống biết điều nhất trong những đứa con của bà

Khi xe rục rịch chuyển bánh, bà thảng thốt gọi giật giọng:

- Mạnh!

Bà chỉ kịp choàng tấm áo len trắng vào vai con trai

Sau khi thăm đứa con thứ hai, bà quyết định ra về để đến thăm đứa con trai tiếp theo ở Hà Nội Chia tay người con mà bà tin tưởng và thấy an tâm nhất về

nhân cách "Mẹ tin con! Ít ra con cũng là đứa con có linh hồn trong sạch nhất!"

Khi xe chuyển bánh bà gọi "Mạnh!" Tên đứa con trai của mình, bà gọi như điều

gì đó chất chứa trong lòng Lấy cớ đem trả chiếc áo bông, nhưng để nhìn ngắm đứa con trai, để kìm nén tình cảm của mình cho con, bà gọi thật to, thật lớn tên đứa con mình Tác dụng của câu đặc biệt ở đây là thể hiện tình cảm của người

mẹ dành cho đứa con khi chia tay, tiễn biệt Người mẹ già rồi và đứa con cũng đã già, bà không thể nhìn mặt mà khóc như một đứa trẻ như vậy Đành gọi tên để khắc sâu vào trong thâm tâm lần cuối

Trong đoạn hội thoại giữa ông chủ với con mèo nhưng thực chất đó chỉ là lời độc thoại của ông chủ Ông không nghĩ con mèo sẽ biết được tâm trạng của ông

và cũng không bao giờ ông nhận được sự đáp trả

- Phích ơi! Tao buồn lắm! Ở nhà này, tao là người thừa, về hưu, tao trở

thành người thừa

Đó không còn là tiếng gọi thông thường của người chủ gọi vật nuôi để cho ăn hay để làm gì mà là tiếng gọi thân thương và rất mực gần gũi như hai người bạn Câu đặc biệt dùng làm lời gọi thể hiện tình cảm của của các nhân vật và thái

độ với nhau Nó góp phần làm cho nội dung của tác phẩm trở nên sâu sắc và

nhiều cảm xúc hơn

2.2 Câu đặc biệt vị từ

Trong tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ, câu đặc biệt vị từ chiếm số

lượng lớn 60,5 % so với tổng số câu đặc biệt, góp phần vào việc thể hiện nội dung của tác phẩm Cũng như câu đặc biệt danh từ thì câu đặc biệt vị từ được chia ra nhiều loại nhỏ hơn và có ý nghĩa khái quát khác nhau

Câu đặc biệt vị từ có trung tâm cú pháp chính là động từ, tính từ hay cụm động từ, cụm tính từ (đẳng lập và chính phụ)

2.2.1 Câu đặc biệt vị từ chỉ sự tồn tại hiển hiện, sự xuất hiện của sự kiện Câu đặc biệt dạng này là nêu ra sự kiện đang bày ra, vừa xuất hiện trước mắt, đưa người đọc, người nghe đến với sự kiện như người ta đang chứng kiến

Khảo sát toàn tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ cho thấy các tác giả

nữ sử dụng khá nhiều câu đặc biệt trong các tác phẩm của họ

Văn chương nghệ thuật là tấm gương phản ánh hiện thực xã hội Nhưng dù thế nào đi nữa thì hiện thực đó vẫn được nhìn qua lăng kính chủ quan của tác giả

Và để biến tác phẩm của mình có tính khách quan cao thì các tác giả sử dụng mọi kĩ thuật viết làm phương tiện hữu ích chuyển tải nội dung của tác phẩm Các tác giả nữ trong tuyển tập truyện ngắn cũng đã áp dụng và tạo được những thành công nhất định, họ có cách thể hiện nội dung ý nghĩa khác nhau qua sử dụng câu đặc biệt

Trong tác phẩm Giọt máu đắng, tác giả đề cập đến một khía cạnh của gia

đình đó là những thiệt thòi của người phụ nữ Ngoài công việc bếp núc còn có công việc đồng áng, vậy mà bất hạnh lớn nhất của nhân vật chính trong truyện, thím Nả là không sinh được con Điều này đã làm cho không khí gia đình ít nhộn nhịp hơn, quan trọng hơn là nỗi dằn vặt, oán trách bản thân mình của thím Mọi

phương cách cứu chứa để có được một mụn con đối với gia đình thím đều được

áp dụng nhưng không có hiệu quả, cuộc sống càng tẻ nhạt hơn khi tuổi của hai

vợ chồng đã luống già, chú Trực lại là con trai độc đinh trong dòng họ Vì vậy

mà khi o Châu mở đường để kiếm người nối dỗi cho chú Trực thì trong người thìm Nả suy nghĩ rất nhiều

- Ở quê em người ta giải quyết việc này dễ lắm!

- Làm sao, làm sao? Thím gần như nhìn thấy cái phao khi đang giã gạo giữa dòng nước xiết

O Châu đáp gọn:

- Thuê đẻ

Thím Nả đang mừng thì o Châu bộp vào một câu gọn lỏn làm cho Thím chưa kịp định hình, thấy được điều đó o Châu cao hứng và giải thích không cần biết người khác đồng ý hay không Nhưng những điều đó làm cho thím Nả gạt đi, dù sao cũng là quá ác cho người được thuê đẻ kia

Dạng câu đặc biệt chỉ sự tồn tại hiển hiện, sự xuất hiện của sự kiện giúp cho người đọc hình dung và cảm nhận được từng chi tiết sự kiện trong tác phẩm của

từng nhân vật Truyện ngắn Xã nói, miêu tả hành động khiếm nhã của Huấn, như

một lẽ tự nhiên hắn sẽ nhận được sự phản kháng của cô gái và hắn nhận lấy hai

cái tát Huấn hềnh hệch: "Mắt em ướt, đẹp, nhưng mà đĩ" Nói xong, hắn thọc tay

vào cạp quần Ăn hai cái tát Sau Huấn cô quyết yêu một người tử tế hơn Khi

người đọc đọc đến đây thì hiểu được và mường tượng cảnh nhân vật bị hai cái tát đau như trời giáng và vô cùng tức giận

Hay "Cháy!" Trong Mẹ trần gian chỉ cần ngắn gọn đến mức tối giản như vậy

nhưng đã hiển hiện lên trước mắt mọi người một cảnh tượng bị cháy với đám lửa rất lớn, vừa như là lời hô hoán cho mọi nguời xung quanh biết để đến chữa cháy

Trong hoàn cảnh có biến cố thì thông tin tiêu điểm mới là điều quan trọng, một câu ngắn gọn "Cháy!" thôi, chỉ chừng đó là đủ để người nghe tiếp nhận và người nói phơi bày toàn bộ thông tin Tác dụng của câu đặc biệt thể hiện là chỗ đó 2.2.2 Câu đặc biệt vị từ chỉ sự tồn tại khái quát

Khi vị từ là những từ chuyên dụng với ý nghĩ tồn tại như: còn, có , những tính từ chỉ lượng như: nhiều, ít và câu được tạo theo khuôn "vị từ + danh từ" không kèm theo yếu tố ngôn ngữ chỉ vị trí, thì câu mang ý nghĩa tồn tại một cách khái quát, không cụ thể, chỉ nói chung chung về sự tồn tại của vật

Từ những câu đặc biệt vị từ chỉ sự tồn tại khái quát, các tác giả đã lần lượt thể hiện được hết ý muốn nói mà không giả thích nhiều và ý nghĩa nội dung tác phẩm lại tăng cao

Truyện ngắn Xã nói có số lượng câu đặc biệt ở dạng này nhiều hơn so với các

truyện ngắn khác trong tuyển tập Khi miêu tả những hành động của đôi trai gái vụng trộm tập yêu những buổi đầu, Nguyễn Thị Cẩm sử dụng câu đặc biệt liên

tục: Rướn mình Cong chắc là đẹp Cổ không dài, ngửa ra thì Thuần có thể đặt

năm lần môi Tất nhiên dễ bị ho trong lúc hắn mê miết môi răng trên cuống họng Phải tóm tay hắn! Một ngón cái đa vượt biên lúc mình sơ sẩy, kéo nốt bốn anh

em nhà nó sục vào cùng giới hạn Đã bảo là vùng cấm cơ mà! Một tí thôi! Không!

Có gì đâu, chỉ một tí thôi mà Không! Một lần này thôi Không!" Đi theo diễn

biến mạch kể của tác giả chúng ta cảm nhận được hành động và lời nói càng gấp gáp và hổn hển của đôi nam nữ Lời kể được đặt vào nhân vật nữ, cô biết động tác của người yêu là quá ngưỡng cửa cho phép và yêu cầu dừng lại, tuy nhiên nó không được quyết liệt dứt điểm Vì vậy mà lần lượt các ngón tay của "hắn" vẫn

vào vùng cấm Hắn chỉ xin Một tí thôi Có gì đâu, chỉ một tí thôi mà Nhấn

mạnh đến lời xin xỏ của người yêu cô gái, chúng ta biết "tí" ở đây là không thể

biết cụ thể là chừng nào và giới hạn của nó đến đâu và điều đó sẽ dẫn đến như một lẽ đương nhiên là hành vi của hắn sẽ đạt được Điều đặc biệt quan trọng ở đây là tác giả đã dựa vào tâm lí và bản năng dục vọng của con người

Hay trong Năm hai ngàn lẻ X , câu đặc biệt Nhiều thứ lắm Nhiều ở đây

chúng ta không biết là có những thứ gì, rất nhiều thứ cộng lại, đó là tội trạng của

Lương mà y nói: Làm ăn đổ bể Buôn bán hàng quốc cấm Cố ý gây thương tích

suýt cấu thành tội danh giết người Cách của Lương nói, cho ta thấy y không

muốn nhắc lại, chỉ muốn thoáng qua cho xong chuyện, bởi quá khứ tù tội của những kẻ tù thường không tốt đẹp

Khi nói về cô con gái của lão Mãng trong Nước mắt làng chài, tác giả miêu

tả cô là một người ít có bạn bè Sở dĩ như vậy là do tính tình của cha cô, chính ông đã cô lập đứa con gái đến tuổi yêu đương lấy chồng Sự cấm đoán của người cha đã khiến cho cô suốt ngày buồn bã mặc dù áo quần đẹp và nhiều Nhưng niềm vui thì không có "Ít người bầu bạn", nói là ít người bầu bạn nhưng với tính cách của lão Mãng như vậy thì có thể là không có ai chơi với cô chứ không phải

là ít người Đây là cách mà tác giả Phạm Thị Thu Loan sử dụng câu đặc biệt, để nói giảm nói tránh phần nào cho nhân vật và làm cho nội dung tác phẩm phong phú đa chiều hơn

Đối lập với ngôi nhà "tum húm" với "không khí im ắng không có dấu hiệu,

hơi hướm gì của tết" của ả và hắn là Có tiếng nhạc, tiếng cười nói, gọi nhau ồn

ào từ mấy căn nhà có cổng xây tử tế (Giao thừa), ở đây sự có mặt của sự vật hiện

tượng rất rõ ràng, đó là tiếng nhạc, tiếng cười nói, đó là sự ồn ào từ những ngôi nhà Sự ồn ào của đêm giao thừa càng rõ bao nhiêu thì khiến cho người phụ nữ nhấp nhỏm bấy nhiêu, ả lo cho hắn, ả thấy bồn chồn càng lên khi mà những âm thanh của không khí ngày tết càng rõ và kéo theo đó cũng là sự trống trải ùa về

trong ngôi nhà thấp lạnh và tối om Tác giả đã nói lên sự đối lập giữa gia cảnh ngoài xã hội và cụ thể của từng gia đình, những mảnh đời éo le và cơ cực nhưng

họ vẫn có lòng lạc quan và cưu mang những thân phận bất hạnh như đứa trẻ bị

bỏ rơi

2.3 Câu đặc biệt thán từ

Theo như Cao Xuân Hạo thì câu đặc biệt thán từ là những "từ - câu", nó không phản ánh một nhận định, một hành động tư duy ngôn từ Nó vốn là một tiếng kêu tự phát

Trong tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ, số lượng câu đặc biệt thán

từ có 59 câu chiếm 13,9% được các tác giả khai thác trong việc thể hiện cảm xúc, thái độ của nhân vật Vì là câu đặc biệt cảm thán nên chức năng của nó là đem lại màu sắc cảm xúc cho những câu trần thuật bình thường nên thực chất câu cảm thán chỉ là những câu trần thuật có màu sắc trần thuật được đánh dấu

Trong truyện ngắn Năm hai ngàn lẻ X , Lương một người tù lâu năm và có

uy tín với những bạn tù còn lại Lương đã tỏ thái độ với người quản giáo: Đ.mẹ

Trốn được đã ngon Mặc dù căm ghét những người quản giáo nhưng Lương vẫn

không dám nói ra thành tiếng Chỉ rít lên trong miệng với các bạn tù còn bằng

tiếng chửi thề Văng 2 tiếng Đ.mẹ cho thấy anh rất khinh những người quản giáo

Theo một lẽ tự nhiên thì những kẻ tù tội khi bước vào trại giam sẽ ăn năn hối cải tội lỗi của mình gây ra và nể sợ những người đại diện cho công lí, pháp luật Nhưng Lương không vậy mà có vẻ coi thường, qua cách xây dựng nhân vật của tác giả, phần nào cho chúng ta thấy những người cán bộ không làm gương cho những kẻ phạm tội và quyền lực không làm cho người ta khuất phục, cải tạo con người nhưng đã xuất phát từ tâm từ công bằng minh sáng chưa Qua đoạn hội thoại giữa Lương và Dân, một lần nữa tác giả đã bộc lộ lên thái độ và quan điểm

của mình về công quyền nơi chốn trại giam hẻo lánh:

- Mày tính ra tù làm lâm tặc hay sao?

để rồi phải như những kẻ có án khác ngồi tù Còn những kẻ thật sự có tội như người bà con của Dân thì lại nhởn nhơ ngoài vòng pháp luật Vừa gây tội ác vừa hưởng lợi, độc ác bất chấp tình thân để giành giật những thứ vật chất không đáng Còn những người tuyên án, chẳng khác gì có mắt như mù, quyền lực cũng đã bị đồng tiền thâu tóm Thái độ của Lương cũng chính là thái độ của tác giả đối với quyền lực pháp lí: khinh thường và đáng nguyền rủa

Trong tác phẩm Nước mắt làng chài, tác phẩm nói về nỗi bất hạnh của những

phụ nữ làng chài, có chồng cũng như không, chồng đi biển và kiểu gì cũng phải nộp mạng cho biển cả Trong gia đình bà Quy có đến 4 người đàn ông phải ra đi,

bà sinh được một đứa con trai, sợ rồi biển sẽ cướp đi sinh mạng của đứa con trai duy nhất nên bà đã gửi lên huyện học không cho đi theo nghề biển Nhưng duyên phận run rủi thế nào, Phúc lại gặp cô giáo Châu và lại theo về làng chài đi theo nghề truyền thống của dân làng Điều không may này khiến cho bà Quy vô cùng

lo sợ, không chỉ bà Quy thất vọng mà những người chung quanh cũng cảm thấy

e ngại Khi đọc đến đoạn miêu tả Phúc trúng tiếng sét ái tình với cô giáo Châu:

Phúc choáng cả người khi vừa nhìn thấy Châu Vậy là chết! Chết nhoáng

nhoàng, đứ đừ như bị sét đánh Câu nói không chỉ là tỏ thái độ về cái say của

tình yêu, mà khởi đầu tình yêu này còn là bắt đầu cho một sóng gió nơi làng chài không mong muốn Người ta lo ngại cho những chàng trai đi biển, rồi lại bỏ mạng nơi biển rộng mênh mông Chết say theo men tình cũng đồng nghĩa với cái chết của chính mình Như một định luật đã yêu là sẽ chết, cha Phúc cũng vậy, yêu say đắm mẹ anh và cuối cùng cũng ra đi Một gia đình bốn mạng người nộp mạng cho biển

Câu nói nhấn giọng như đang trút đi nỗi căm hờn, như không muốn nhắc lại một chuyện đáng buồn

của động vật, và trong tác phẩm Chuyện nhà chủ, nhân vật kể chuyện không phải

là con người mà được nhìn qua lăng kính của một con mèo Trong truyện ngắn này, câu đặc biệt cảm thán được sử dụng nhiều từ con mèo của nhà chủ Nó như

là một chiếc máy quay thu lại tất cả mọi thứ trong ngôi nhà, thông mình hơn chiếc máy đó là mèo trò vật trò chuyện của ông chủ, là nơi xả giận của bà chủ và

cô chủ Sống trong không khí như vậy đôi lúc mèo ta cũng phải buông tiếng thở dài, và kêu lên mấy tiếng như là không muốn ủng hộ chuyện của nhà chủ Khi thì

mèo Xì không bằng lòng khi ông chủ vẽ tranh ông cụ thân sinh và khen oách

Và trong gia đình không chỉ có tiếng kêu, tiếng đòi ăn của mèo mà xen vào đó là

tiếng than của bà chủ Giời ơi! Sao cái số tôi khổ đủ đường thế này hả giời!!! Bà

chủ suốt ngày đi sớm về tối để lo cái ăn cái mặc cho gia đình, chính vì vậy mà bà

ít có thời gian quan tâm đến gia đình, đến con cái đến tâm trạng của chồng bà Ông chủ thì suốt ngày vẽ vời, không biết đích thị là ai cho đến khi cuối tác phẩm

Mèo mới thốt lên Ối giời! Hóa ra ông vẽ bà chủ! Dù bà chủ như thế nào thì tình

yêu của của ông đối với bà không bao giờ phai nhạt Cuộc sống của con người rơi vào cơ chế thị trường đã làm mất đi những tình cảm thân thuộc gắn bó đối với gia đình, không chỉ chính bản thân con người cũng thấy mệt mỏi mà chính cả những vật nuôi trong nhà cũng cảm thấy ngán ngẩm

Câu đặc biệt thán từ còn được các tác giả nữ sử dụng với mục đích bày tỏ thái độ đối với từng đối tượng hoàn cảnh của tác phẩm của nhân vật Nó biểu hiện giá trị có chiều sâu và chiều rộng cho mỗi tác phẩm văn học Mặc dù cấu trúc câu đặc biệt ngắn nhưng ý biểu đạt lại cao nên sự có mặt của câu đặc biệt trong tác phẩm văn học đem lại nhiều hiệu quả cho nội dung và nghệ thuật cho mỗi tác phẩm văn chương nghệ thuật

2.4 Câu đặc biệt từ loại khác

Mỗi loại câu đặc biệt được đưa vào trong tác phẩm văn học đều mang một ý nghĩa nhất định Nó không chỉ thể hiện toàn vẹn nội dung mà người viết muốn hướng tới cho độc giả mà còn tạo nên sự hứng thú về những tình tiết trong tác phẩm, tránh sự đơn điệu trong cách xây dựng cấu trúc của một cốt truyện Ngoài những câu đặc biệt danh từ, câu đặc biệt vị từ và câu đặc biệt thán từ thì trong

tuyển tập Truyện ngắn hay các tác giả nữ tồn tại một tỉ lệ nhỏ câu đặc biệt khác,

chiếm 4,4 % Những câu đặc biệt này chúng tôi xếp vào các câu đặc biệt từ loại khác

Trong Lộc giả, sau khi hình dung lại những sự việc khi mua xe cho tới khi