Định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Bắc Giang

Do vậy, việc nghiên cứu đề tài: tài “Định tội danh các tội xâm phạmsở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm theo pháp luật hình sựViệt Nam từ thực tiễn tỉnh Bắc Giang” k

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí

HÀ NỘI, 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kếtquả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các sốliệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực.Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chínhtheo quy định của Học viện Khoa học Xã hội

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

trường hợp đồng phạm theo quy định của bộ luật hình sự 262.2 Nguyên nhân của những hạn chế, sai lầm trong việc định tội danh các tội xâmphạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm 46

MỤC LỤC

83

Hoàng Hữu Tùng

MỞ ĐẦU 1Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH CÁC TỘI XÂMPHẠM SỞ HỮU CÓ TÍNH CHẤT CHIẾM ĐOẠT TRONG TRƯỜNG HỢPĐỒNG PHẠM 71.1 Khái niệm định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạttrong trường hợp đồng phạm 71.2 Vai trò, ý nghĩa của hoạt động định tội danh trong quá trình xử lý vụ án

hình sự 21Chương 2 QUY ĐỊNH CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU CÓ TÍNH CHẤT

CHIẾM ĐOẠT TRONG TRƯỜNG HỢP ĐỒNG PHẠM VÀ THỰC TIỄN

ĐỊNH TỘI DANH CỦA CÁC TỘI PHẠM NÀY TẠI TỈNH BẮC GIANG 262.1 Định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong

Chương 3 KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAOHIỆU QUẢ ĐỊNH TỘI DANH CÁC TÔI XÂM PHẠM SỞ HỮU CÓ TÍNH CHẤTCHIẾM ĐOẠT TRONG TRƯỜNG HỢP ĐỒNG PHẠM 613.1 Sự cần thiết phải bảo đảm định tội danh đúng đối với các tội xâm phạm

sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm 613.2 Các giải pháp bảo đảm định tội danh đúng đối với các tội xâm phạm sở

hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm 66KẾT LUẬN 81TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BCHTWĐ: Ban chấp hành trung ương đảngBLHS: Bộ luật hình sự

BLTTHS: Bộ luật tố tụng hình sự

CĐTS: Chiếm đoạt tài sản

CQĐT: Cơ quan điều tra

NQ/TW: Nghị quyết trung ương

TB/TW: Thông báo trung ương

THQCT: Thực hành quyền công tố

TNHS: Trách nhiệm hình sự

TTATXH: Trật tự an toàn xã hội

Bảng 2.1

Bảng 2.2

Bảng 2.3

Kết quả xét xử các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm

đoạt trên địa bàn tỉnh Bắc Giang từ năm 2012 - 2017 Kết quả

định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm

đoạt trong trường hợp đồng phạm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang

từ năm 2012 - 2017

Nguyên nhân dẫn đến việc định tội danh sai các tội xâm phạm

sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm

từ năm 2012 - 2017

48

49

50

Hiến pháp Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 khẳng định:

“Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình

tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp l u ậ t ( Đ i ề u 31,khoản 1) Điều 9 Bộ luật Tố tụng hình sự cũng quy định: "Không ai bị coi là có tội

và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực phápluật" (Điều 9) Điều đó có nghĩa, chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực

pháp luật thì người bị buộc tội vẫn được coi là người chưa có tội Định tội danh làmột vấn đề rất quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, là tiền đề cho việcphân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt một cách công minh, chínhxác, đồng thời làm cơ sở cho việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn, xác định thẩmquyền điều tra, truy tố, xét xử của các cơ quan tiến hành tố tụng góp phần đấu tranhphòng, chống tội phạm, bảo vệ trật tự pháp luật và pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệquyền và lợi ích hợp pháp của mọi công dân Việc định tội danh sai sẽ dẫn đến hậuquả rất lớn, đặc biệt là không đảm bảo được tính có căn cứ của hình phạt được tuyên,xét xử không đúng người đúng tội, không đúng pháp luật Đây cũng là một trong cácnguyên nhân của tình trạng oan, sai vẫn còn đang tồn tại.

Thông qua thực tiễn xét xử các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạttrong đồng phạm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang cho thấy, cơ quan tiến hành tố tụng còngặp nhiều khó khăn, vướng mắt trong việc giải quyết vụ án đặc biệt là đối với nhómtội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong đồng phạm do quy định còn khóhiểu, các dấu hiệu pháp lý khó xác định trên thực tế Mặt khác, còn có nhiều quanđiểm khác nhau về cách xác định dấu hiệu pháp lý đặc trưng đối với nhóm tội này,nhất là với những vụ án mà hành vi phạm tội của bị can, bị cáo không thể hiện cácyếu tố cấu thành tội phạm một cách đặc trưng, rõ ràng như tội cướp tài sản, tội cưỡngđoạt tài sản

Vì vậy,việc nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống đề tài “Định tội danhcác tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm theopháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Bắc Giang” là rất cần thiết

2 Tình hình nghiên cứu

Các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt và định tội danh đối vớiđồng phạm được đề cập nhiều trong các công trình nghiên cứu như:

- TS Nguyễn Mai Bộ, Các tội xâm phạm sở hữu trong Bộ luật hình sự năm

1999 được sửa đổi, bổ sung năm 2009, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2009

- Quyết định hình phạt trong trường hợp đồng phạm (Chương VII "Quyết địnhhình phạt", trong sách: "Bình luận khoa học Bộ luật hình sự 1999 -Tập 1 phầnchung"do TS Uông Chu Lưu chủ biên, Nxb Chínhtrị Quốc gia, 2001.

- "Một số vấn đề lý luận chung về định tội danh", chương I, Giáo trình Luậthình sự Việt Nam (phần các tội phạm) của khoa Luật trực thuộc Đại học Quốcgia HàNội (Tập thể tác giả do PGS.TSKH Lê Cảm chủ biên), Nxb Đại học Quốc gia HàNội, 2003;

- "Định tội danh- lý luận, hướng dẫn mẫu và 350 bài tập thực hành", Lê Cảm

và Trịnh Quốc Toản chủ biên, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2004

- ThS Đoàn Tấn Minh, Phương pháp định tội danh và hướng dẫn định tội danhđối với các tội phạm trong Bộ luật hình sự hiện hành, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2010

- Trần Thị Phường, Định tội danh đối với nhóm tội xâm phạm sở hữu trên địabàn tỉnh Bình Định giai đoạn 2006-2010, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật, Đạihọc Quốc gia Hà Nội, 2011

- Võ Thanh Hà, Định tội danh đối với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tàisản theo luật hình sự Việt Nam (trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk),Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015

- "Thay đổi định tội danh một số vấn đề lý luận và thực tiễn", PGS.TS VõKhánh Vinh, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 11, 2003

- Luật gia Đặng Văn Doãn “Vấn đề đồng phạm”, Nxb Pháp lý, Hà Nội, 1986;

“Khái niệm người thực hiện tội phạm và khái niệm người đồng phạm", Tạp chí Luậthọc, số 1/1995, Trường Đại học Luật Hà Nội

- PGS.TS Lê Thị Sơn “Các giai đoạn thực hiện tội phạm, đồng phạm và tổchức tội phạm với việc hoàn thiện cơ sở pháp lý của trách nhiệm hình sự”, sáchchuyên khảo, Nxb Tư pháp, 2013

Có thể nói, những công trình khoa học trên là tài liệu quí báu giúp tác giả cóthêm nhiều thông tin quan trọng phục vụ cho việc nghiên cứu luận văn, hiện nay vẫnchưa có công trình nào nghiên cứu về vấn đề định tội danh đối với các tội xâm phạm

sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong đồng phạm và trên một địa bàn cụ thể là địa bàn

tỉnh Bắc Giang Do vậy, việc nghiên cứu đề tài: tài “Định tội danh các tội xâm phạm

sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm theo pháp luật hình sựViệt Nam từ thực tiễn tỉnh Bắc Giang” không trùng lặp với các công trình khoa học

ở nước ta, góp phần nâng cao hơn nữa hiệu quả của định tội danh trong vụ án hình sự

- Phân tích thực tiễn định tội danh các tội xâm phạm quyền sở hữu có tính chấtchiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm của cơ quan có thẩm quyền trong việc giảiquyết vụ án hình sự những năm gần đây trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, để tìm ra những

ưu điểm, vướng mắc, sai lầm trong thực tiễn cần phải hoàn thiện

- Đức rứt được những vấn đề cần lưu ý khi định tội danh các tội xâm phạmquyền sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm, đưa ra các yêu

cầu và giải pháp bảo đảm định tội danh đứng các tội xâm phạm quyền sở hữu có tínhchất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lý luận về định tội danhcác tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm vàthực tiễn áp dụng các quy định về định tội danh các tội phạm xâm phạm sở hữu cótính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang từnăm 2012 đến năm 2017

Cơ sở lý luận của luận văn là quan điểm của chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về đấu tranh phòng và chống tộiphạm, về tính nhân đạo của pháp luật, cũng như thành tựu của các chuyên ngànhkhoa học pháp lý như: lịch sử pháp luật, lý luận về nhà nước và pháp luật, xã hội họcpháp luật, luật hình sự, tội phạm học, luật tố tụng hình sự và triết học, những luậnđiểm khoa học trong các công trình nghiên cứu, sách chuyên khảo và các bài viếtđăng trên tạp chí của một số nhà khoa học luật hình sự

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp tiếp cận để làm sáng tỏ vấn đề tư đó sửdụng các phương pháp nghiên cứu như: lịch sử, so sánh, phân tích, tổng hợp, thốngkê; Đồng thời, việc nghiên cứu đề tài còn dựa vào các văn bản pháp luật của Nhànước và những giải thích thống nhất có tính chất chỉ đạo của thực tiễn xét xử thuộclĩnh vực pháp luật hình sự do Tòa án nhân dân tối cao hoặc của các cơ quan bảo vệ

pháp luật ở trung ương ban hành có liên quan đến nội dung của đề tài, những số liệuthống kê, tổng kết hàng năm trong các báo cáo của Tòa án nhân dân tối cao, Việnkiểm sát nhân dân tối cao và địa phương để phân tích, tổng hợp các luận chứng,cácvấn đề được nghiên cứu trong luận văn.

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Đây là đề tài nghiên cứu chuyên khảo đề cập một cách có hệ thống và toàn diệnnhững vấn đề lý luận và thực tiễn về định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tínhchất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm theo pháp luật hình sự Việt Nam từthực tiễn tỉnh Bắc Giang ở cấp độ luận văn thạc sỹ luật học Trong quá trình hoànthành luận văn, tác giả đã đưa ra những kết quả nghiên cứu trong các tạp chí khoahọc pháp lý, kết quả nghiên cứu của một số nhà khoa học pháp lý

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Đề tài nghiên cứu một cách có hệ thống tương đối toàn diện góp phần nhậnthức sâu hơn về lý luận về định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếmđoạt trong trường hợp đồng phạm thông qua thực tiễn xét xử; đồng thời luận văn cóthể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong công tác đào tạo và nghiên cứu khoahọc; hoàn thiện lý luận về định tội danh cũng như hoạt động thực tiễn về định tộidanh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạmcho các cán bộ nghiên cứu, giảng dạy và làm công tác thực tiễn trong các cơ quan tưpháp khi áp dụng các quy định của BLHS 2015 về định tội danh các tội xâm phạm sởhữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục,nộidung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Những vấn đề lý luận về định tội danh các tội xâm phạm sở hữu cótính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm

Chương 2 Định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạttrong trường hợp đồng phạm và thực tiễn áp dụng tại tỉnh Bắc Giang

Chương 3 Các giải pháp bảo đảm định tội danh đúng với các tội xâm phạm sởhữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm.

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH CÁC TỘI XÂM PHẠM

SỞ HỮU CÓ TÍNH CHẤT CHIẾM ĐOẠT TRONG TRƯỜNG HỢP

ĐỒNG PHẠM 1.1 Khái niệm định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm

Quá trình áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự diễn ra phức tạp và đadạng, được thể hiện ở 3 giai đoạn: Định tội danh, định khung hình phạt và quyết địnhhình phạt Trong đó, định tội danh là một giai đoạn quan trọng nhất trong ba giaiđoạn trên của toàn bộ quá trình áp dụng luật hình sự Định tội danh là tiền đề choviệc phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt một cách công minh,chính xác, đồng thời làm cơ sở cho việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn, xác địnhthẩm quyền điều tra, truy tố, xét xử của cơ quan tiến hành tố tụng góp phần đấutranh phòng ngừa và chống tội phạm, bảo vệ pháp luật, bảo vệ pháp chế xã hội chủnghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mọi công dân

Hiện nay, có rất nhiều cách hiểu khác nhau xoay quanh khái niệm định tộidanh, cụ thể:

Theo từ điểm Luật học thì: “Định tội danh được hiểu là để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội thì phải định tội được theo tội danh mà luật hình sự quy định Cơ sở của việc định tội danh phải dựa vào các dấu hiệu cấu thành tội phạm”[6, tr.39].

Theo quan điểm của tác giả Dương Tuyết Miên: “Định tội đanh được hiểu là hoạt động thực tiễn của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện liểm sát, Tòa án) và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật để xác định một người có phạm tội hay không, nếu phạm tội thì đó là tội gì, theo điều

luật nào của Bộ luật hình sự hay nói cách khác đây là quá trình xác định tên tội cho hành vi nguy hiểm đã thực hiện”[H, tr.9].

Theo quan điểm của tác giả Võ Khánh Vinh; “Định tội danh là một dạng hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp luật hình sự nhằm đi tới chân lý khách quan trên cơ sở xác định đúng đắn, đầy đủ các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội được thực hiện, nhận thức đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định cấu thành tội phạm tương ứng với các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội bằng phương pháp thông qua các giải đoạn nhất định” [41, tr.9, 10].

Trong khi đó, nhà thực tiễn Đoàn Tấn Minh quan niệm; “Định tội danh là thuật ngữ dùng để chỉ hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành

tố tụng có thẩm quyền trong tố tụng hình sự nhằm đối chiếu sự phù hợp giữa các dấu hiệu thực tế của cấu thành tội phạm với các dấu hiệu pháp lý của cấu thành tội phạm được mô tả (quy định) trong luật hình sự để giải quyết vụ án hình sự bằng việc

ra kết luận bằng văn bản áp dụng pháp luật” [18]; v.v

Mặc dù có nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm định tội danh, tuy nhiên có

động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự do các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện bằng cách - trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu thu thập được và các tình tiết khách quan của vụ án hình sự đối chiếu, kiểm tra để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm cụ thể tương ứng trong Phần các tội phạm Bộ luật hình sự quy định thể hiện thông qua một văn bản áp dụng pháp luật Khái niệm này cho thấy mục đích của định tội danh là nhằm đạt được sự thật khách quan từ đó đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự một cách công bằng, minh bạch, rõ ràng và đúng pháp luật.

Khi tiến hành định tội danh các tội phạm cần dựa vào cấu thành tội phạm cơbản Trường hợp điều luật về tội phạm cụ thể chứa đựng nhiều khung hình phạt thìsau khi định tội danh, cơ quan tiến hành tố tụng phải thực hiện bước tiếp theo là xácđịnh hành vi phạm tội thỏa mãn khung hình phạt nào Trên cơ sở định tội danh, Tòa

án sẽ lựa chọn biện pháp xử lý cụ thể đối với người phạm tội như tuyên bị cáo miễntrách nhiệm hình sự, miễn hình phạt hoặc lựa chọn một hình phạt cụ thể cho bị cáo.Theo cách hiểu trên thì định tội danh các tội phạm sở hữu có tính chất chiếmđoạt trong trường hợp đồng phạm là việc xác định sự phù hợp chính xác của nhữnghành vi nguy hiểm cho xã hội do hai người trở lên thực hiện, cùng cố ý xâm phạmđến quyền sở hữu tài sản của người khác, những người đồng phạm này có đủ nănglực trách nhiệm hình sự đã cùng thực hiện một cách cố ý Xét về thực chất quá trìnhđịnh tội danh các tội phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồngphạm là phải xác định những dấu hiệu cơ bản, điển hình, quan trọng, đồng thời chỉ ranhững dấu hiệu cần và đủ để xác định thực chất hành vi xảy ra trên thực tiễn, khixem xét, đối chiếu các dấu hiệu đó được quy định trong Bộ luật Hình sự (BLHS)phải đưa được kết luận quy phạm pháp luật được ban hành là để áp dụng cho trườnghợp phạm tội cụ thể, là đồng phạm đơn giản hay tội phạm có tổ chức, căn cứ vào cấutrúc của các yếu tố CTTP.

Khi định tội danh các tội phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trườnghợp đồng phạm những người tiến hành định tội danh phải xác định hành vi thực tếcủa những loại người đồng phạm khác như: Người tổ chức, người xúi giục, ngườigiúp sức (nếu có), trên cở sở đặc điểm riêng của các loại hành vi người đồng phạmđược quy định một cách khái quát tại BLHS Điểm khác biệt này cần được làm rõ đểtránh được sự phiến diện trong việc xác định vai trò của người đồng phạm

Định tội danh các tội phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợpđồng phạm là tiền đề cho việc cá thể hóa trách nhiệm hình sự (TNHS) và hình phạtmột cách khách quan, đúng căn cứ pháp luật, đồng thời để áp dụng đúng các quyđịnh của BLHS về các tình tiết loại trừ tính chất tội phạm của hành vi, hình phạt vàtội phạm

Đồng phạm

Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, trái pháp luật hình sự và phải chịu

hình phạt Theo quy định tại khoản 1, Điều 8 Bộ luật hình sự 2015 thì:

“Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do

người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự”.

Tội phạm trên thực tế được thực hiện bởi một hoặc nhiều người Khi tội phạm

do nhiều người thực hiện có thể có đồng phạm Nhiều người thực hiện tội phạm cóthể là đồng phạm cũng có thể chỉ là trường hợp những người thực hiện tội phạm đãhành động trong sự độc lập hoàn toàn với nhau Theo quy định tại khoản 1, Điều 17

Bộ luật hình sự 2015 thì khái niệm đồng phạm được hiểu là: “trường hợp có hai

người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm” Dưới góc độ khoa học luật hình sự,

có thể hiểu khái niệm đồng phạm như sau: “Đồng phạm là hình thức phạm tội do

hai người trở lên cố ý cùng tham gia vào việc thực hiện tội phạm”.

Trên cơ sở khái niệm đồng phạm có thể thấy đồng phạm đòi hỏi phải thỏa mãncác dấu hiệu của mặt khách quan (đó là số lượng, hành vi và mối quan hệ nhân quản)

và các dấu hiệu của mặt chủ quan (đó là lỗi và mục đích) [27] Các dấu hiệu này cótính đặc trưng và bắt buộc đối với đồng phạm:

Thứ nhất, mặt khách quan của đồng phạm

Về số lượng: Đồng phạm đồi hỏi phải có sự tham gia của hai người trở lên thựchiện một tội phạm Đây là dấy hiệu bắt buộc thuộc về mặt khách quan của đồngphạm, nếu thiếu dấu hiệu này thì sẽ không có cấu thành đồng phạm Tội phạm domột người thực hiện chỉ là trường hợp phạm tội riêng lẻ, cấu thành tội phạm độc lập,hậu quả phạm tội là do hành động và ý chí của một người gây ra Chỉ khi có từ haingười trở lên tham gia thực hiện tội phạm thì mới có sự bàn bạc và cùng nhau hànhđộng

Thứ hai, mặt chủ quan của đồng phạm

Đồng phạm đòi hỏi phải có sự cùng cố ý của những người tham gia thực hiệntội phạm do cố ý Dấu hiệu chủ quan này là bắt buộc và đặc trưng của đồng phạm.Nếu thiếu dấu hiệu này sẽ không có đồng phạm và lúc này nó chỉ là hình thức nhiềungười cùng phạm một tội.

Về mặt lý trí: mỗi người đều biết hành vi của mình gây ra nguy hiểm cho xãhội và hành vi của những người thực hiện khác cũng gây nguy hiểm cho xã hội cùngmình Nếu chỉ biết mình có hành vi gây nguy hiểm cho xã hội mà không biết hành vicủa người cùng thực hiện cũng gây nguy hiểm cho xã hội giống mình thì chưa thỏamãn dấu hiệu có lỗi trong đồng phạm Mỗi người đồng phạm còn thấy trước hậu quảnguy hiểm cho xã hội của hành vi của mình cũng như tội phạm chung mà họ cùngthực hiện

Về mặt ý chí: mong muốn có hoạt động chung, mong muốn hoặc để mặc chohậu quả xảy ra

1.1.2.3 Đặc điểm của định tội danh các tội xâm phạm quyền sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm

xã hội vốn rất sinh động và phong phú mà chỉ ghi nhận những nét khái quát, phổbiến đặc trưng của thực tế để từ đó áp dụng cho các trường hợp cụ thể trong cuộcsống Do đó, đòi hỏi phải có sự nhận thức và phán ánh chính xác, theo kịp và đápứng được nhu cầu cuộc sống của hoạt động lập pháp và vai trò quan trọng của các cơquan tư pháp trong hoạt động áp dụng pháp luật

Về nguyên tắc, chỉ khi sự đối chiếu giữa các dấu hiệu thực tế của cấu thành tộiphạm với các dấu hiệu pháp lý của cấu thành tội phạm được xác định là tương ứng

và phù hợp với nhau thì mới có thể kết luận được chính xác tội phạm đã xảy ra (là tộigì) và người phạm tội (đã phạm vào tội gì) đồng thời buộc họ chịu trách nhiệm vềhành vi phạm tội mà họ đã thực hiện Việc đối chiếu giữa các dấu hiệu thực tế củacấu thành tội phạm với các dấu hiệu pháp lý của cấu thành tội phạm cũng có thể dẫnđến hướng kết luận là không có tội phạm xảy ra hoặc người là đối tượng kết luậnkhông phạm vào tội đang cần được xác định nếu kết quả đối chiếu tương ứng làkhông có sự phù hợp [18, tr.11]

Thứ hai, hoạt động định tội danh phải tuân thủ nghiêm chỉnh các quy phạm

pháp luật nội dung là Bộ luật Hình sự cũng như các quy phạm pháp luật của luật hìnhthức là Bộ luật tố tụng Hình sự

Việc áp dụng pháp luật hình sự là nội dung pháp lý của hoạt động định tộidanh Vì pháp luật hình sự quy định cụ thể tội danh của từng tội phạm cụ thể với cácdấu hiệu cấu thành cơ bản của tội phạm đang được sử dụng để định tội danh [18,tr.10] Chính vì thế, việc thiết lập các dấu hiệu đặc trưng cơ bản và điển hình để xácđịnh bản chất pháp lý của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện trong thực tếkhách quan là một vấn đề rất quan trọng của quá trình định tội danh, mà toàn bộ quátrình này phải tuân thủ nghiêm chỉnh các quy phạm của luật nội dung (Bộ luật Hìnhsự) cũng như luật hình thức (Bộ luật tố tụng Hình sự)

Thứ ba, định tội danh là một dạng hoạt động áp dụng pháp luật của các cơ quan

tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện liểm sát và Tòa án) để cụ thể hóa các quyphạm pháp luật hình sự trìu tượng vào đời sống thực tế Trên cơ sở các định đúngđắn, đầy đủ các tình tiết của hành vi phạm tội đã thực hiện và sự nhận thức đầy đủ,đúng đắn nội dung của các quy phạm pháp luật hình sự

Pháp luật tố tụng hình sự quy định rõ cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành

tố tụng có những quyền hạn, trách nhiệm để giải quyết vụ án hình sự và trên cơ sở đónhững cơ quan, người có thẩm quyền này tiến hành việc định tội danh để giải quyết

vụ án hình sự [17, tr.10] Trong quá trình thực hiện các hoạt động tố tụng, Cơ quan

điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án phải xác định được tất cả các tình tiết cần thiết của vụ

án phù hợp với hiện thực khách quan Đây được xem là quy trình cụ thể hóa của quyphạm pháp luật hình sự vào đời sống thực tế, tức là lựa chọn đúng quy phạm phápluật hình sự để áp dụng đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể nào đó đượcthực hiện trong thực tế khách quan và từ đó đưa ra kết luận là: hành vi được xem xét

ấy có đầy đủ các dấu hiệu của cấu thành tội phạm tương ứng được quy định trongpháp luật hình sự hay không

Thứ tư, định tội danh với tính chất là một dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng

pháp luật hình sự được tiến hành theo 04 bước sau:

Bước 1: Thiết lập, xem xét, đánh giá đúng các tình tiết của vụ án đã xảy ra trênthực tế khách quan;

Trong quá trình xem xét, đánh giá các tình tiết của vụ án đòi hỏi người định tộidanh phải đánh giá các tình tiết của vụ án một cách khách quan, toàn diện, vô tư,không định kiến, không suy diễn Phải dựa vào các chứng cứ đã thu thập được vàđánh giá theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự

Xem xét, đánh giá mỗi tình tiết của vụ án phải đặt nó trong hoàn cảnh cụ thể,trong tổng thể, biện chứng của cả quá trình phản ánh đúng diễn biến của vụ án đãxảy ra Bởi cùng một tình tiết nhưng đặt trong mỗi hoàn cảnh khác nhau thì chúng lại

có sự khác nhau về bản chất Quá trình xem xét, đánh giá các tình tiết, sự kiện phảiđược tiến hành tổng thể, không tách riêng từng tình tiết mà phải có sự phối hợp, gắnkết các tình tiết với nhau để xác định sự thật khách quan của vụ án.Nếu chỉ kết luận

về từng tình tiết độc lập thì không thể phản ánh đúng về bản chất của tình tiết đótrong toàn bộ diễn biến của vụ án

Bước 2: Nhận thức một cách thống nhất và chính xác nội dung các quy phạmpháp luật hình sự phản ánh các dấu hiệu của cấu thành tội phạm về tội danh cóhướng lựa chọn

Các dấu hiệu trong cấu thành tội phạm được quy định trong Bộ luật hình sựmang tính trìu tượng nên chỉ nêu một cách khái quát những nét đặc trưng mang tínhphổ biến để điều chỉnh hiện tượng thực tế Do đó, đòi hỏi quá trình định tội danh

phải sử dụng tư duy nhận thức sâu rộng, đúng đắn về nội dung của các dấu hiệutrong cấu thành tội phạm Người định tội danh phải tự đánh giá trên căn cứ khoa học

và căn cứ thực tế sao cho có sức thuyết phục

Bước 3: So sánh, đối chiếu hai quá trình trên

Bước 4: Ra văn bản áp dụng pháp luật chính là bản án và các quyết định cócăn cứ, đảm bảo tính khách quan, chính xác trên cơ sở thực hiện 03 bước trên để xácđịnh tội danh cần áp dụng đối với từng trường hợp phạm tội cụ thể

Cơ sở của hoạt động định tội danh

* Cơ sở pháp lý

Dưới góc độ khoa học luật hình sự Việt Nam, căn cứ pháp lý của hoạt độngđịnh tội danh được hiểu theo hai nghĩa là nghĩa rộng và nghĩa hẹp:

Theo nghĩa rộng, những căn cứ pháp lý của hoạt động định tội danh được hiểu

là hệ thống các quy phạm pháp luật hình sự với tính chất là cơ sở pháp lý duy nhất(trực tiếp), cũng như hệ thống các quy phạm pháp luật tố tụng hình sự với tính chất

là cơ sở pháp lý bổ trợ (gián tiếp) cho toàn bộ quá trình xác định các dấu hiệu củahành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện là tội phạm

Theo nghĩa hẹp, những căn cứ pháp lý của hoạt động định tội danh chỉ baogồm hệ thống các quy phạm pháp luật hình sự với tính chất là cơ sở pháp lý duy nhất(trực tiếp) cho toàn bộ quá trình xác định các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xãhội được thực hiện là tội phạm [9, tr.21]

Có tác giả lại chỉ coi ở khía cạnh hẹp hơn, căn cứ pháp lý của việc định tộidanh là Bộ luật hình sự mà cụ thể hơn là điều luật quy định về tội phạm cụ thể [17,tr.12]

Bộ luật hình sự 2015 đã liệt kê tất cả các hành vi nguy hiểm cho xã hội là tội

phạm vào trong bộ luật Cụ thể, Điều 2 Bộ luật quy định: “Chỉ người nào phạm một

tội đã được Bộ luật hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự”, nếu tội

phạm xảy ra trước khi có luật mới quy định về hành vi đó thì hành vi đó không bị coi

là tội phạm tức là điều LHS không có hiệu lực hồi tố, kể cả việc pháp luật quy địnhtăng nặng hình phạt cũng vậy [41, tr.65] Do đó, Bộ luật hình sự đóng vai trò là cơ sở

pháp lý quan trọng nhất của hoạt động định tội danh Bộ luật hình sự được coi lànguồn trực tiếp và duy nhất ghi nhận toàn bộ hệ thống các quy phạm pháp luật hình

sự được áp dụng trong thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm cũng như quá trìnhđịnh tội danh và quyết định hình phạt

Kết quả của hoạt động định tội danh là đưa ra văn bản kết luận một hay nhiềuhành vi nguy nghiểm cho xã hội đang được xem xét, xử lý theo điều luật nào của Bộluật hình sự Vì vậy, việc định tội danh phải viện dẫn được quy định cụ thể trong Bộluật hình sự Hiện nay, khi xây dựng Bộ luật hình sự 2015, các nhà làm luật vẫn giữnguyên việc phân chia Bộ luật này thành hai phần là phần chung và phần các tộiphạm, theo đó:

- Phần chung (Phần thứ nhất Bộ luật hình sự 2015): Bộ luật hình sự ghi nhậnnhiệm vụ, nguyên tắc xử lý, các chế định cơ bản và quan trọng nhất của bộ luật là tộiphạm và hình phạt, các vấn đề khác như hình phạt, hệ thống hình phạt và các biệnpháp tư pháp, quyết định hình phạt, xóa án tích

- Phần các tội phạm (Phần thứ hai Bộ luật hình sự 2015): Tại phần này, Bộ luậtghi nhận từng tội danh cụ thể, nêu tên tội danh, các dấu hiệu pháp lý hình sự cơ bản,loại và mức hình phạt cụ thể đối với từng hành vi phạm tội tương ứng Việc áp dụngquy định của phẩn này phải dựa trên các quy phạm được ghi nhận tại Phần chung của

Bộ luật Ngược lại, các quy phạm của Phần chung cũng trở nên không có ý nghĩa nếukhông có các quy phạm của phần các tội phạm trong Bộ luật hình sự

Định tội danh là việc so sánh, đối chiếu các dấu hiệu của hành vi nguy hiểmcho xã hội với những dấu hiệu được mô tả trong mô hình một loại tội phạm trongphần các tội phạm tương ứng Với mỗi hành vi phạm tội cụ thể trong phần các tộiphạm, Bộ luật hình sự ghi nhận đầy đủ hành vi phạm tội hoàn thành, tuy nhiên, trênthực tết diễn biến tội phạm rất đa dạng, phong phú, do đó, để có thể định tội danhchính xác cần viện dẫn cả quy định của phần chung cũng như chú ý tới hiệu lực củađiều, khoản được viễn dẫn về không gian và thời gian

* Cơ sở khoa học

Cấu thành tội phạm được xem là cơ sở khoa học quan trọng của hoạt động địnhtội danh, là “hình thức phản ánh tội phạm trong luật, mô tả tội phạm trong luật thôngqua các yếu tố của nó”[16, tr.112]

Khoản 2, Điều 157 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 quy định: “Hành vi không cấu

thành tội phạm” là một trong các căn cứ để cơ quan tiến hành tố tụng không khởi tố

vụ án hình sự Cấu thành tội phạm là căn cứ khoa học cùng với căn cứ pháp lý là Bộluật hình sự là cơ sở để xem xét trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội, vì hành

vi nguy hiểm cho xã hội do chủ thể thực hiện đã có đầy đủ các dấu hiệu đặc trưngcủa một cấu thành tội phạm tương ứng được quy định tại phần các tội phạm của Bộluật hình sự Ngoài ra, cấu thành tội phạm còn là yếu tố bảo đảm các quyền tự do củacông dân, là ranh giới xác định một hành vi đã cấu thành tội phạm hay không cấuthành tội phạm

Dưới góc độ khoa học luật hình sự Việt Nam, khái niệm cấu thành tội phạm

được hiểu như sau: Cấu thành tội phạm bao gồm tổng hợp các yếu tố khách quan và

chủ quan đặc trưng cho loại tội phạm cụ thể được quy định trong pháp luật hình sự.

Để xem xét một hành vi nguy hiểm cho xã hội có phải là tội phạm hay không, điềuquan trọng là phải nắm được bản chất của hành vi đó, pháp luật hình sự phải giảithích và làm sang tỏ các nội dung sau:

- Một là, quan hệ xã hội nào đã bị tội phạm xâm hại hoặc đe dọa xâm hại được

- Bốn là, thái độ, trạng thái tâm lý của người thực hiện hành vi nguy hiểm cho

xã hội? Khi thực hiện hành vi họ có động lực, mục đích gì và mong muốn đạt đượckết quả như thế nào?

Do đó, muốn xác định được đầy đủ các dấu hiệu thuộc cấu thành tội phạm cụthể phải căn cứ vào các quy phạm pháp luật phần chung và các quy phạm thuộc

Phần các tội phạm của Bộ luật hình sự Cần xác định được nội hàm của 04 yếu tố cấuthành tội phạm bao gồm: Khách thể, mặt khách quan, mặt chủ quan, chủ thể Mỗiyếu tố cấu thành tội phạm thể hiện một nội dung cụ thể liên quan đến tội phạm vàtổng hợp bốn yếu tố cấu thành tội phạm phản ánh mối liên hệ giữa người thực hiệnhành vi phạm tội, hành vi, hậu quả gây ra Do đó, bất kỳ hành vi phạm tội nào dù ítnghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng, dù xâmphạm đến quan hệ xã hội nào, mức hình phạt ra sao thì bao giờ cũng đều thể hiệnmối quan hệ thống nhất giữa những biểu hiện khách quan và chủ quan của nó.

1.1.2.2 Quy định về định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt.

Theo từ điển tiếng Việt, chiếm đoạt là chiếm của người làm của mình bằngcách dựa vào vũ lực, quyền thế, ở khái niệm này, chiếm đoạt được xem là hành vidùng vũ lực, quyền uy để lấy tài sản của người khác có chủ đích Trên cơ sở các quy

định của pháp luật hình sự có thể hiểu: Các tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất

chiếm đoạt là những tội phạm xâm phạm sở hữu bằng việc chiếm đoạt nên trong cấu thành tội phạm của những tội này có dấu hiệu chiếm đoạt [38, tr.11] Theo đó,

“chiếm đoạt tà sản là hành vi cố ý dịch chuyển trái pháp luật tài sản đang được sự quản lý của chủ tài sản thành tài sản của mình ”[38, tr.11].

Định tội danh đối với các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt là hoạtđộng tố tụng cụ thể của các cơ quan tiến hành tố tụng và những người tiến hành tốtụng thực hiện, mang ý nghĩa thực tiễn rất quan trọng Trên cơ sở các dấu hiệu cơbản của cấu thành các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt, các cơ quan tiếnhành tố tụng (hoặc cơ quan có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự)phân tích, đánh giá nhằm xác định hành vi phạm tội đó thuộc nhóm tội gì, thuộckhoản (khung) cụ thể nào từ đó ban hành các quyết định tố tụng tương ứng theo quyđịnh của pháp luật

Căn cứ vào định nghĩa các tội phạm có tính chất chiếm đoạt có thể thấy nhómtội này có những đặc điểm đặc trưng thể hiện qua cấu thành tội phạm cụ thể:

Thứ nhất, các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt bắt buộc phải có

mục đích chiếm đoạt tài sản trong cấu thành tội phạm vì không phải tội phạm nào cómục đích tư lợi đều là tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt

Chiếm đoạt là việc cố ý chuyển dịch trái pháp luật tài sản đang được sự quản lýcủa chủ sở hữu thành tài sản của mình Chúng được biểu hiện dưới dạng hành vihoặc mục đích phạm tội Bằng hành vi chiếm đoạt với các thủ đoạn khác nhau, cáctội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt có cùng đặc điểm là xâm phạmquyền sở hữu tài sản của người khác và cùng được thực hiện bằng hành động

Hành vi chiếm đoạt, xét về mặt khách quan là hành vi làm cho chủ tài sản mấthẳn khả năng thực hiện quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản của mình và tạocho người chiếm đoạt có thể thực hiện được việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tàisản đó Như vậy, chiếm đoạt xét về mặt thực tế là quá trình vừa làm cho chủ sở hữutài sản mất tài sản vừa tạo cho người chiếm đoạt có tài sản đó Quá trình này xét vềmặt pháp lý không làm cho chủ sở hữu mất quyền sở hữu của mình mà chỉ làm mấtkhả năng thực tế thực hiện các quyền cụ thể của quyền sở hữu Hành vi chiếm đoạtvới nội dung là quá trình như vậy được thể hiện ở những dạng hành vi cụ thể khácnhau, tùy thuộc vào mối quan hệ cụ thể giữa người chiếm đoạt với tài sản chiếm đoạtcũng như vào hình thức chiếm đoạt cụ thể [38, tr.12] Hành vi chiếm đoạt bao giờcũng được thể hiện bằng hành động cụ thể và luôn là cố ý trực tiếp với mong muốnbiến tài sản của người khác thành của mình

Theo đó, đặc điểm của hành vi chiếm đoạt là bằng hành vi dùng vũ lực, đe dọadùng vũ lực ngay tức khắc hoặc những hành vi khác làm cho chủ sở hữu bị tê liệt về

ý chí (không nhận biết được sự việc xảy ra) hoặc làm tê liệt khả năng chống cự (biết

sự việc xảy ra nhưng không có khả năng phản kháng) làm chủ sở hữu mất đi khảnăng thực hiện quyền sở hữu của mình

Hành vi chiếm đoạt bắt đầu và kết thúc tùy thuộc vào tính chất tài sản và thủđoạn chiếm đoạt Nếu trong quá trình thực hiện hành vi chiếm đoạt, nếu người phạmtội thay đổi từ hình thức chiếm đoạt này sang hình thức chiếm đoạt khác để có được

tài sản thì xuất hiện khả năng chuyển hóa hình thức chiếm đoạt từ tội này sang tộikhác.

Hành vi chiếm đoạt là một quá trình và pháp luật hình sự Việt Nam quy địnhđối với từng tội phạm cụ thể hành vi chiếm đoạt được thể hiện một cách khác nhau:

- Đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, để thực hiện được hành vi phạm tội,người phạm tội nhận tài sản từ chủ sở hữu tài sản Tức là, người phạm tội tiếp cận tàisản qua việc dùng thủ đoạn gian dối, chiếm giữ tài sản rồi thực hiện việc chiếm đoạt

- Đối với các tội cướp giật tài sản và công nhiên chiếm đoạt tài sản, ngườiphạm tội chiếm giữ tài sản trước sự chứng kiến của người bị hại nên quá trình thựchiện hành vi chiếm đoạt thông qua các giai đoạn tiếp cận tài sản, thực hiện hành vichiếm giữ cũng là hành vi chiếm đoạt, tức hành vi chiếm giữ và hành vi chiếm đoạt

là một

- Đối với tội trộm cắp tài sản, người phạm tội chiếm giữ tài sản không có sựchứng kiến của người bị hại nên quá trình thực hiện hành vi chiếm đoạt chỉ có việctiếp cận, thực hiện hành vi chiếm đoạt mà không có hành vi chiếm giữ tài sản Chính

vì vậy, trong khoa học luật hình sự, thực tiễn xét xử thống nhất, tội trộm cắp tài sản

là tội mà dấu hiệu chiếm đoạt thể hiện qua việc người phạm tội chiếm đoạt được tài

sản Để đánh giá người phạm tội đã chiếm đoạt được hay chưa phải dựa vào đặc

điểm, vị trí tài sản bị chiếm đoạt, được thể hiện qua 03 mức độ sau: (1) Nếu vậtchiếm đoạt gọn nhỏ thì coi đã chiếm đoạt được khi người phạm tội đã dấu được tàisản trong người; (2) Nếu vật chiếm đoạt không thuộc loại nói trên thì coi chiếm đoạtđược khi đã mang được tài sản ra khỏi khu vực bảo quản; (3) Nếu vật chiếm đoạt làtài sản để ở những nơi không hình thành khu vực bảo quản riêng thì coi là đã chiếmđoạt được khi đã dịch chuyển tài sản khỏi vị trí ban đầu [38, tr.22]

Tài sản là đối tượng tác động của hành vi chiếm đoạt đòi hỏi phải có đặc điểm

là còn nằm trong sự chiếm hữu, quản lý của chủ tài sản Tài sản đã thoát ly khỏi sựchiếm hữu, sự quản lý của chủ tài sản (tài sản thất lạc) thì không còn là đối tượng củahành vi chiếm đoạt Chỉ khi tài sản còn đang do chủ tài sản chiếm hữu thì mới có thểnói đến nói đến hành vi chiếm đoạt, làm mất khả năng chiếm hữu của chủ tài sản

Thứ hai, các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt đều là các tội được

thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp

Lỗi là thái độ tâm lý của một người đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội vàhậu quả của hành vi đó dưới hình thức cố ý hoặc vô ý Khoa học luật hình sự coi lỗ

là một dấu hiệu thuộc mặt chủ quan của tội phạm Nếu một hành vi nguy hiểm cho

xã hội không bị coi là có lỗi thì người có hành vi nguy hiểm cho xã hội không bị truycứu trách nhiệm hình sự như: Sự kiện bất ngờ, phòng vệ chính đáng, tình thế cấpthiết

Xét về mặt chủ quan, lỗi của người có hành vi chiếm đoạt là lỗi cố ý trực tiếp.Người thực hiện hành vi chiếm đoạt biết tài sản chiếm đoạt là tài sản đang có ngườiquản lý nhưng vẫn mong muốn biến tài sản đó thành tài sản của mình Những trườnghợp lầm tưởng là tài sản của mình hoặc là tài sản không có người quản lý đều khôngphải là hành vi chiếm đoạt

Thứ ba, hậu quả của các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt gây ra

có thể là hậu quả kép do xâm phạm đến hai loại quan hệ xã hội: tài sản và tính mạng,sức khỏe Ở các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt thiệt hại chủ yếu gây

ra là về tài sản nhưng cũng có thể xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm,danh sự của con người; xâm phạm đến trật tự an toàn xã hội, xâm phạm đến đoạtđộng của các cơ quan, tổ chức Hậu quả của các tội xâm phạm sở hữu gây ra chủ yếu

là thiệt hại về tài sản Thiệt hại về mặt tài sản được xem là thước đo để đánh giá tínhchất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội Trong một số tội cụ thể,giá trị tài sản bị thiệt hại được coi là căn cứ để phân biệt tội phạm với các hành vi viphạm khác như: Trộm cắp tài sản; Lừa đảo chiếm đoạt tài sản; Lạm dụng tín nhiệmchiếm đoạt tài sản

Từ những đặc điểm trên có thể thấy, trong cấu thành tội phạm của nhóm tộixâm phạm quyền sở hữu có tính chất chiếm đoạt, dấu hiệu chiếm đoạt có thể là mụcđích chiếm đoạt, là hành vi chiếm đoạt hoặc là chiếm đoạt được Do vậy, khi nghiêncứu từng tội danh cụ thể, phải chú ý xem dấu hiệu chiếm đoạt trong cấu thành tộiphạm là hành vi chiếm đoạt hay chỉ là mục đích chiếm đoạt hay phải là chiếm đoạt

được Việc nhận thức đúng nội dung cụ thể của dấu hiệu chiếm đoạt như vậy là cơ sở

để có thể xác định được chính xác thời điểm tội phạm hoàn thành

1.2 Vai trò, ý nghĩa của hoạt động định tội danh trong quá trình xử lý vụ án hình sự

1.2.1 Thứ nhất, việc định tội danh đúng đảm bảo xử lý đúng người, đúng tội

Định tội danh là một hoạt động tố tụng có vai trò, ý nghĩa vô cùng lớn, là sựthể hiện việc đánh giá chính trị, xã hội và pháp lý đối với những hành vi nhất định.Hoạt động định tội danh có thể theo hai xu hướng là định tội danh đúng và định tộidanh sai Chính vì thế hoạt động định tội danh luôn đòi hỏi phải chặt chẽ, bám sátquy định của pháp luật, áp dụng đúng, chính xác quy định pháp luật vào từng tộidanh cụ thể

Định tội danh đúng sẽ đảm bảo xử lý đúng người, đúng tội, tránh hàm oanngười vô tội cũng như bỏ lọt tội phạm Định tội danh đúng là thực hiện nhữngnguyên tắc tiến bộ được thừa nhận trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩanhư: Nguyên tắc pháp chế, nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật, nguyên tắc côngminh nhân đạo Định tội danh đúng sẽ loại trừ việc kết án vô căn cứ những người

có hành vi không nguy hiểm cho xã hội, không trái pháp luật, tạo tiền đề pháp lý choviệc quyết định hình hạt đối với người phạm tội

Ngược lại, nếu định tội danh sai sẽ dẫn đến việc quyết định hình phạt sai,không công bằng Trong nhiều trường hợp, định tội danh sai còn làm nghiêm trọnghơn tình trạng pháp lý của bị cáo, đáng lẽ bị cáo chỉ phải chịu mức hình phạt thấpnhưng do việc định tội danh sai dẫn đến mức hình phạt mà bị cáo phải chịu cao hơn

so với mức hình phạt nếu định tội danh đúng hoặc ngược lại Điều này gây ảnhhưởng nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người phạm tội cũng nhưlàm giảm uy tín của cơ quan tư pháp, vi phạm pháp chế xã hội chủ nghĩa, ảnh hưởngđến hiệu quả đấu tranh phòng chống tội phạm Định tội danh sai trong nhiều trườnghợp còn dẫn đến tình trạng bỏ lọt tội phạm hoặc hàm oan người vô tội gây ra tình

trạng kiện tụng, kêu oan kéo dài, ảnh hưởng đến đời sống của người dân cũng như an

và mới có thể buộc người thực hiện hành vi phải chịu trách nhiệm hình sự

Trong hoạt động tố tụng hình sự, việc định tội danh có ý nghĩa vô cùng quantrọng trong quá trình phân hóa trách nhiệm hình sự Chỉ khi định tội danh đúng thìmới phân hóa trách nhiệm hình sự đúng Phân hóa trách nhiệm hình sự chính là sựphân chia các trường hợp phạm tội thành những nhóm khác nhau dựa vào tính nguyhiểm cho xã hội của chúng và các đặc điểm nhân thân loại người phạm tội, đồng thờiquy định và áp dụng trách nhiệm hình sự phù hợp đối với từng nhóm người phạmtội Khi định tội danh, những người tiến hành tố tụng phải xác định được hành vi,tính chất, mức độ nguy hiểm của từng hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội,

từ đó mới xác định được hành vi phạm tội của một người cấu thành tội phạm nào, cónguy hiểm cho xã hội không? Có đủ yếu tố cấu thành tội phạm hay không

Tội phạm trên thực tế rất khác nhau về tính nguy hiểm cho xã hội Ở mỗi loạitội phạm cụ thể được thực hiện bằng một người hoặc một nhóm người phạm tội cụthể thì tính chất và mức độ thực hiện hành vi phạm tội là khác nhau Đặc biệt, đối vớicác trường hợp phạm tội có tổ chức, phạm tội được thực hiện bởi đồng phạm, việc

xác định tính chất, mức độ nguy hiểm của từng hành vi phạm tội của mỗi cá nhânngười phạm tội, vai trò của mỗi người khi thực hiện tội phạm có ý nghĩa vô cùngquan trọng Do vậy, trong hoạt động định tội danh đòi hỏi phải chi tiết, xem xét mọitình tiết, chứng cứ liên quan đến tội phạm Việc định tội danh đúng là cơ sở cho việcphân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt của từng người phạm tội đốivới mỗi hành vi phạm tội cụ thể.

1.2.3 Thứ ba, định tội danh đúng đối với các tội xâm phạm quyền sở hữu có yếu

tố chiếm đoạt góp phần bảo vệ quyền sở hữu của công dân

Quyền sở hữu tài sản là một quyền cơ bản của con người mà pháp luật quốc gia và quốc tế đều quan tâm, bảo vệ Điều 17, Tuyên ngôn toàn thế giới về quyền con người năm 1948 quy định: “Mọi người đều có quyền sở hữu tài sản của riêng mình hoặc tài sản sở hữu chung với người khác Không ai bị tước đoạt tài sản một cách tùy tiện ” [11] Điều 32, Hiến pháp năm 2013 của Việt Nam cũng quy định: “1 Mọi người có quyền sở hữu về thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản xuất, phần vốn góp trong doanh nghiệp hoặc trong các tổ chức kinh tế khác; 2 Quyền sở hữu tư nhân và quyền thừa kế được pháp luật bảo hộ ”.

Cá nhân có quyền được sở hữu và được pháp luật ghi nhận, bảo vệ chống lạibất kỳ hành vi nào xâm phạm đến quyền sở hữu của cá nhân Việc định tội danh đốivới tội xâm phạm quyền sở hữu có chức năng góp phần xác định trách nhiệm hình

sự, đấu tranh phòng chống lại hành vi phạm tội này Thông qua việc định tội danhđối với các tội xâm phạm quyền sở hữu tài sản, các cơ quan tiến hành tố tụng thựchiện việc bảo vệ quyền sở hữu cho người dân Định tội danh đối với tội phạm xâmphạm quyền sở hữu có tính chất chiếm đoạt đúng, chính xác góp phần quan trọngtrong việc đấu tranh phòng chống tội phạm xâm phạm quyền sở hữu, củng cố lòngtin của người dân vào công lý, sự chí công, vô tư của các cơ quan bảo vệ pháp luật

1.2.4 Thứ tư, định tội danh đúng có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm quyền con người

Quyền con người, quyền công dân là những quyền năng quan trọng đối với mỗi

cá nhân được pháp luật ghi nhận và bảo vệ Bất kỳ hành vi nào xâm phạm đến quyềncon người, quyền công dân đều phải được xem xét, xử lý nghiêm minh

Khi một người thực hiện một hành vi phạm tội, các cơ quan tiến hành tố tụngphải xác định hành vi đó có đủ yếu tố cấu thành tội phạm hay không, có nguy hiểmcho xã hội không? thì mới có căn cứ để xác định người thực hiện hành vi có phạmtội hay không Sở dĩ, pháp luật quy định việc định tội danh đối với một cá nhân khithực hiện một hành vi cụ thể phải được thực hiện theo một trình tự, thủ tục nghiêmngặt nhằm tránh trường hợp định tội danh không đúng, hàm oan người vô tội, xâmphạm nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân

Hoạt động định tội danh đúng không chỉ có vai trò trong việc xác định tộiphạm mà còn có ý nghĩa to lớn trong việc đảm bảo quyền con người Người bị hại,bản thân họ và người thân của họ luôn cần đến sự bảo vệ của pháp luật Khi quyềnlợi của họ bị xâm phạm thì hoạt động định tội danh chính là cơ sở để đảm bảo côngbằng, lẽ phải cho họ, khôi phục lại toàn bộ hoặc một phần những lợi ích về mặt vậtchất hoặc tinh thần do hành vi phạm tội của tội phạm gây ra

Việc phân tích những vấn đề lý luận về định tội danh nói chung và định tộidanh trong đối với các tội xâm phạm quyền sở hữu có tính chất chiếm đoạt trongtrường hợp đồng phạm nói riêng có ý nghĩa về mặt chính trị, xã hội, đạo đức, phápluật, là điều kiện quan trọng của việc thực hiện chính sách hình sự của Nhà nướcnhằm đấu tranh các tội phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt BLHS là nguồn trựctiếp và duy nhất của quá trình định tội danh Khi tiến hành định tội danh cần căn cứvào CTTP là mô hình pháp lý gồm các dấu hiệu cần và đủ để truy cứu TNHS; định

tội danh các tội phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạmcác Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án định tội danh ngoài việc tuân thủ cácquy định của BLHS đối với hành vi phạm tội đã thực hiện, nắm vững các dấu hiệucủa CTTP cụ thể, chỉ ra các điểm, khoản của điều luật tương ứng được quy địnhtrong Chương XVI của BLHS đồng thời phải nắm vững các quy định đặc thù tại cácđiều luật tương ứng quy định về đồng phạm và các chế định pháp lý khác.

Chương 2 QUY ĐỊNH CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU CÓ TÍNH CHẤT CHIẾM

ĐOẠT TRONG TRƯỜNG HỢP ĐỒNG PHẠM VÀ THỰC TIỄN ĐỊNH TỘI

DANH CỦA CÁC TỘI PHẠM NÀY TẠI TỈNH BẮC GIANG 2.1 Định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm theo quy định của bộ luật hình sự

2.1.1 Các dấu hiệu pháp lý của tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt

Như đã phân tích ở trên, để xác định một hành vi phạm tội có thuộc nhóm tộixâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt hay không cần dựa trên cấu thành tội phạmcủa từng loại tội Theo quy định tại Chương XIV về các tội xâm phạm sở hữu trong

Bộ luật hình sự 2015 thì nhóm tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt bao gồmcác tội: Tội cướp tài sản (Điều 168); Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản (Điều 169);Tội cưỡng đoạt tài sản (Điều 170); Tội cướp giật tài sản (Điều 171); Tội công nhiênchiếm đoạt tài sản (Điều 172); Tội trộm cắp tài sản (Điều 173); Tội lừa đảo chiếmđoạt tài sản (Điều 174); Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175) Đốivới các tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt nêu trên, cấu thành tộiphạm được thể hiện ở các yếu tố sau:

thành các tội xâm phạm sở hữu khi có hành vi đã hoặc sẽ gây ra thiệt hại cho quan hệ

sở hữu về tài sản thuộc các hình thức sở hữu theo quy định tại Hiến pháp Tuyvậy,cũng có một số trường hợp gây thiệt hại gây thiệt hại về tài sảnhưng lại cấu thànhnhững tội phạm khác vì sự xâm hại này chỉ là thứ yếu và nó bị thu hút vào khách thểquan trọng hơn, ví dụ như tội hoạt động phỉ [10, tr.218]

Về đối tượng tác động, các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt có đốitượng tác động là tài sản thuộc sở hữu của người khác (không phải là của người phạmtội) và chúng còn nằm trong sự chiếm hữu, quản lý của chủ sở hữu hoặc người quản lýtài sản Đối tượng tác động của các tội phạm xâm phạm sở hữu là tài sản bao gồm vật,tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản, nhưng với một số tội phạm, ngoài tài sản còn

có đối tượng tác động là con người như tội cướp tài sản, tội bắt cóc nhằm chiếm đoạttài sản Đối tượng là con người phải có quan hệ với tài sản và bị tác động đồng thờivới tài sản mới là đối tượng tác động của các tội xâm phạm sở hữu Nếu gây thiệt hạimột cách độc lập sẽ cấu thành tội phạm ở chương khác của Bộ luật hình sự [10,tr.220]

Chẳng hạn, đối với tội cưỡng đoạt tài sản (Điều 170 Bộ luật hình sự) thì kháchthể của tội phạm cũng như hành vi cướp tài sản, nó xâm phạm đồng thời cả hai quan

hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ Đó là quan hệ nhân thân và quan hệ sở hữu Cả haiquan hệ này đều là khách thể trực tiếp của tội cưỡng đoạt tài sản Hay đối với tội bắtcóc nhằm chiếm đoạt tài sản: Hành vi phạm tội của tội này đồng thời xâm phạm đếnhai khách thể trực tiếp được luật hình sự bảo vệ Đó là quan hệ nhân thân và quan hệ

sở hữu Bằng hành vi phạm tội của mình, người phạm tội xâm phạm trước hết đến tự

do thân thể của “con tin” và qua đó có thể xâm phạm đến tư do ý chí và xâm phạmđến sở hữu của chủ tài sản [38, tr.20]

2.1.1.3 Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt đặc trưng

ở dấu hiệu hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu quả tác hại

Hành vi khách quan của các tội phạm xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạttuy có khác nhau ở hình thức thể hiện nhưng đều có cùng tính chất gây thiệt

hại cho quan hệ sở hữu, xâm phạm quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt của chủ sởhữu tài sản, làm cho chủ tài sản mất khả năng thực hiện quyền sở hữu của mình Hành

vi chiếm đoạt là hành vi đặc trưng nhất trong nhóm tội xâm phạm quyền sở hữu cótính chất chiếm đoạt Hành vi chiếm đoạt bắt đầu và kết thúc tùy thuộc vào tính chấttài sản và thủ đoạn chiếm đoạt Nếu trong quá trình thực hiện hành vi chiếm đoạt,người phạm tội thay đổi từ hình thức chiếm đoạt này sang hình thức chiếm đoạt khác

để có được tài sản thì xuất hiện khả năng chuyển hóa hình thức chiếm đoạt từ tội nàysang tội khác [19]

Bộ luật hình sự 2015 quy định đối với từng tội danh thuộc nhóm tội xâm phạmquyền sở hữu có tính chất chiếm đoạt thì sẽ có hành vi khách quan khác nhau, cụ thể:

- Đối với tội cướp tài sản: Hành vi khách quan của loại tội này có ba dạng: Hành

vi dùng vũ lực; Đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc; Hành vi làm cho người bị tấn cônglâm vào tình trạng không thể chống cự được

Hành vi dùng vũ lực được hiểu là hành vi dùng sức mạnh vật chất (có hoặckhông có công cụ, phương tiện phạm tội) tác động vào người khác nhằm đè bẹo hoặclàm tê liệt sự chống cự của người này chống lại việc chiếm đoạt Hành vi dùng vũ lựctrước hết phải là hành vi nhằm vào con người Những hành vi không nhằm vào conngười đều không phải là hành vi dùng vũ lực theo quy định của điều luật Người bị tấncông ở đây có thể là chủ tài sản, là người có trách nhiệm quản lý hay bảo vệ tài sảnnhưng cũng có thể là bất kỳ người nào mà người phạm tội cho rằng người này đã hoặc

có khả năng sẽ ngăn cản việc chiếm đoạt của mình Hành vi dùng vũ lực trong tộicướp tài sản phải ở mức độ có khả năng đè bẹp hoặc làm tê liệt sự chống cự, nghĩa là

có khả năng làm cho sự chống cự về mặt thực tế không xảy ra được hoặc xảy ra nhưngkhông có kết quả hoặc làm cho người bị tấn công bị tê liệt về ý chí, không dám kháng

cự [38, tr.14]

Ngoài ra, đối với tội cướp tài sản còn phải xem xét đến hai dạng hành vi kháchquan khác là: Hành vi đe dọa dũng vũ lực ngay tức khắc (Đây là trường hợp ngườiphạm tội bằng lời nói hoặc bằng cử chỉ dọa sẽ dùng vũ lực ngay tức khắc nếu chống

cự lại việc chiếm đoạt; Hành vi làm cho người bị tấn công lâm vào tình trạng khôngthể chống cự được.

- Đối với tội cưỡng đoạt tài sản: Hành vi khách quan của loại tội này có thể là:Hành vi đe dọa dùng vũ lực hoặc hành vi uy hiếp tinh thần người khác

Hành vi đe dọa dùng vũ lực trong tội cưỡng đoạt tài sản là hành vi dọa sẽ gâythiệt hại đến tính mạng, sức khỏe nếu không thỏa mãn yêu cầu chiếm đoạt tài sản củangười phạm tội Khác với hành vi đe dọa dùng vũ lực ở tội cưới tài sản, hành vi đedọa sẽ dùng vũ lực ở tội cưỡng đoạt tài sản không có đặc điểm “Ngay tức khắc” Đedọa ở tội cướp tài sản là đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc còn đe dọa ở tội cưỡngđoạt tài sản là đe dọa sẽ dùng vũ lực Giữa hành vi đe dọa và việc dùng vũ lực ở tộicưỡng đoạt tài sản có khoảng cách về mặt thời gian Sức mãnh liệt của sự đe dọa chưađến mức có thể làm tê liệt ý chí chống cự của người bị đe dọa mà chỉ có khả năngkhống chế ý chí của họ Người bị đe dọa còn có điều kiện suy nghĩa, cân nhắc đểquyết định hành động [38, tr.24]

Hành vi khách quan của tội cưỡng đoạt tài sản còn có thể là hành vi uy hiếp tinhthần Đây là hành vi đe dọa sẽ gây thiệt hại về tài sản, danh dự, nhân phẩm bằng bất

cứ thủ đoạn nào nếu người bị uy hiếp không thỏa mãn yêu cầu chiếm đoạt tài sản củangười phạm tội

- Đối với tội trộm cắp tài sản: Hành vi khách quan ở đây được thể hiện ở dấuhiệu lén lút và dấu hiệu tài sản đang có chủ sở hữu Hành vi chiếm đoạt tài sản đượccoi là lén lút nếu được thực hiện bằng hình thức mà hình thức đó có khả năng khôngchi phép chủ tài sản biết có hành vi chiếm đoạt khi hành vi này xảy ra Ý thức chủquan của người phạm tội là lén lút nếu khi thực hiện hành vi chiếm đoạt người phạmtội có ý thức che dấu hành vi đang thực hiện của mình

Tài sản là đối tượng tác động của hành vi chiếm đoạt tài sản phải còn nằm trong

sự quản lý của chủ sở hữu, phải có chủ sở hữu cụ thể với các quyết định có tính chấtpháp lý thể hiện quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản Nếu trong quá trìnhthực hiện hành vi chiếm đoạt, nếu người phạm tội thay đổi từ hình thức chiếm đoạt

này sang hình thức chiếm đoạt khác để có được tài sản thì xuất hiện khả năng chuyểnhóa hình thức chiếm đoạt từ tội này sang tội khác.

Hậu quả của các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt gây ra chủ yếu làthiệt hại về tài sản Đây là thước đo để đánh giá tính chất và mức độ nguy hiểm cho xãhội của hành vi phạm tội Tuy vậy, "dấu hiệu hậu quả không phải là yếu tố bắt buộc ở

đa số các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt" [10, tr.218], chẳng hạn nhưcác tội: Tội cướp tài sản, Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, Tội cưỡng đoạt tài sản.Đây là những tội có cấu thành hình thức, nghĩa là dấu hiệu về mặt khách quan của cáctội phạm này chỉ bao gồm một yếu tố là hành vi phạm tội mà không bao gồm hậu quảcủa tội phạm và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả

2.1.1.1 Chủ thể của tội phạm

"Chủ thể của các tội xâm phạm sở hữu là con người cụ thể, thực hiện hành vinguy hiểm cho xã hội, có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi do pháp luậthình sự quy định" [7, tr.54]

Chủ thể của tội phạm là người đã có lỗi trong việc thực hiện hành vi nguy hiểmcho xã hội bị pháp luật hình sự cấm, có năng lực TNHS đủ tuổi chịu TNHS theo luậtđịnh [8]

Theo quy định của Bộ luật hình sự 2015, người từ đủ 16 tuổi trở lên là chủ thểcủa tất cả các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt quy định từ Điều 168 đếnĐiều 175 Bộ luật hình sự

Người từ đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 16 tuổi chỉ là chủ thể của các tội rấtnghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng

2.1.1.4 Mặt chủ quan của tội phạm

"Mặt chủ quan của tội phạm là diễn biến bên trong phán ánh trạng thái tâm lýcủa chủ thể đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu quả do hành vi đó gây ra"[7,tr.51]

Mặt chủ quan của tội phạm bao gồm các dấu hiệu: Lỗi, mục đích và động cơphạm tội Tất cả các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt đều được thực hiệnvới lỗi cố ý trực tiếp, người phạm tội biết hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội

nhưng vẫn mong muốn thực hiện Mục đích chiếm đoạt cũng là yếu tố bắt buộc để cấuthành tội phạm đối với nhóm tội này [21].

Ở các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt, các hành vi phạm tội luônluôn được thực hiện với hình thức lỗi cố ý trực tiếp (người phạm tội nhận thức rõ hành

vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm đến tài sản, thậm chí là tính mạng,sức khỏe của người khác nhưng vẫn mong muốn hậu quả đó xảy ra)

Lỗi bao gồm hai yếu tố lý trí và ý chí, lý trí chính là năng lực nhận thức thực tạikhách quan, còn ý chí là khả năng điều khiển hành vi trên cơ sở nhận thức Ở đây,người phạm tội có sự tự do lựa chọn và quyết định về việc thực hiện hành vi phạm tộicủa mình Về mặt lý trí, người phạm tội nhận thức rõ hành vi chiếm đoạt tài sản củamình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước được hậu quả của hành vi đó, tức họ hoàntoàn nhận biết được hành vi của mình sẽ gây ra hậu quả nhưng họ vẫn mong muốnhậu quả đó xảy ra về ý chí, người phạm tội biết tài sản mà mình muốn chiếm đoạtđang thuộc sự quản lý của người khác nhưng vẫn mong muốn biến tài sản đó thànhcủa mình

Động cơ phạm tội là động cơ bên trong thúc đẩy người phạm tội thực hiện hành

vi phạm tội [7 tr.53] Ở các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt, luôn luônxuất hiện động cơ, tức động lực thúc đẩy, kích thích người phạm tội thực hiện tộiphạm

Mục đích phạm tội là yêu cầu đạt được và mong muốn đạt được của người phạmtội khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội [7,tr.53].Các tội quy định tại các Điều

168 - Tội cướp tài sản, Điều 169 - Tội bắt cóc nhằmchiếm đoạt tài sản, Điều 170 - Tộicưỡng đoạt tài sản thì mục đích là yếu tố bắt buộc

2.1.2 Định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm

2.1.2 L Đặc điểm của định tội danh các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt trong trường hợp đồng phạm

Bộ luật hình sự Việt Nam không mô tả riêng các cấu thành tội phạm đồng phạmcủa hành hành vi đồng thực hiện tội phạm; cấu thành tội phạm của hành vi xúi giục

thực hiện tội phạm; cấu thành tội phạm của hành vi giúp sức thực hiện tội phạm vàcấu thành tội phạm của hành vi tổ chức thực hiện tội phạm mà chỉ quy định về kháiniệm đồng phạm, trong đó mô tả các dấu hiệu của hành vi đồng phạm bao gồm: Hành

vi thực hành; hành vi tổ chức, hành vi xúi giục và hành vi giúp sức

Đồng phạm là hình thức phạm tội đặc biệt của trường hợp phạm tội cố ý cónhiều người tham gia Để xác định một trường hợp phạm tội có phải là đồng phạmhay không phải xác định số lượng người tham gia cùng các điều kiện liên quan Với

sự tham gia của nhiều người thì không thể chỉ có người thực hiện tội phạm mà có thể

có người cùng thực hiện tôi phạm hoặc có người xúi giục, người tổ chức thực hiện tộiphạm Chỉ khi có nhiều người tham gia vào việc phạm tội thì việt kiểm tra các dấuhiệu của đồng phạm mới đặt ra Sự tham gia của nhiều người vào việc phạm tội có thể

là đồng phạm và cũng có thể không phải là đồng phạm

Khác với cấu thành tội phạm cơ bản của từng tội, cấu thành tội phạm trongtrường hợp đồng phạm không được quy định trực tiếp cho từng tội danh Dấu hiệu củacác hành vi tổ chức, xúi giục, giúp sức thực hiện tội phạm được quy định trong cácquy phạm phần chung của Bộ luật hình sự Đó là các dấu hiệu có tính chất chung chotất cả các tội danh nhưng chưa phải là cấu thành đồng phạm của một tội phạm cụ thểnào Cấu thành tội phạm này chỉ được hình thành trên cơ sở kết hợp cấu thành tộiphạm của tội cụ thể với những quy định chung của bộ luật Đồng thời các dấu hiệuđược mô tả trong cấu thành đồng phạm là các dấu hiệu định tội cho trường hợp phạmtội của người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức thực hiện tội phạm Như vậy, cóthể giải quyết vấn đề định tội danh hành vi của chủ thể với tư cách là đồng phạm trongtội phạm chỉ sau khi xác định được tronghành vi của người đó có tất cả các dấu hiệucủa khái niệm tội phạm chung và các cơ sở TNHS chung trong đồng phạm [13]

Điều 17 Bộ luật hình sự 2015 quy định về đồng phạm như sau: “Đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm ” Căn cứ vào khái niệm mà Bộ luật hình sự đưa ra, khi định tội danh đối với trường hợp đồng phạm đối với các tội xâm phạm quyền sở hữu có tính chất chiếm đoạt cần xem xét các dấu hiệu sau:

Thứ nhất, hành vi phạm tội đồng phạm phải xâm hại cùng khách thể

Đối với các tội xâm phạm quyền sở hữu có tính chất chiếm đoạt, để xác địnhhành vi phạm tội có thuộc trường hợp đồng phạm hay không phải xác định nhữngngười trong đồng phạm có cố ý thực hiện một tội phạm hay không Phải xác định xemhành vi nguy hiểm mà những người trong đồng phạm thực hiện có xâm hại đến cùngmột quan hệ xã hội được Luật hình sự bảo vệ không Nếu họ cùng cố ý thực hiện hành

vi nguy hiểm cho xã hội và cùng biết hành vi của họ cùng xâm hại vào một khách thểthì đó là đồng phạm

Thứ hai, phải thỏa mãn các dấu hiệu thuộc mặt khách quan của đồng phạm

Đối với các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt nói chung và các tộidanh khác, để xác định trường hợp đồng phạm phải xác định được hai dấu hiệu thuộcmặt khách quan đó là: Có từ hai người trở lên và những người này cùng có đủ điềukiện là chủ thể của tội phạm, đồng thời những người này phải cùng thực hiện tội phạmvới lỗi cố ý

Cùng thực hiện tội phạm có nghĩa là mỗi người trong đồng phạm đều có hành vinguy hiểm cho xã hội và hành vi đó được thực hiện trong mối quan hệ thống nhất vớinhững đồng phạm khác Những người trong đồng phạm đều cùng cố ý hướng đến việcthực hiện cùng một tội phạm, vì thế giữa hành vi của mỗi người trong đồng phạm vàhậu quả của tội phạm phải có mối quan hệ nhân quả với nhau

Bộ luật hình sự 2015 chia người đồng phạm bao gồm: Người tổ chức, ngườithực hành, người xúi giục, người giúp sức Trong đó, người thực hành là người trựctiếp thực hiện tội phạm; Người tổ chức là người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thựchiện tội phạm; Người xúi giục là người kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác thựchiện tội phạm; Người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việcthực hiện tội phạm Trong một vụ án có đồng phạm thì có thể chỉ có một người thựchành, một người tổ chức nhưng cũng có thể có nhiều người tổ chức, thực hành.Trường hợp nhiều người cùng tham gia với vai trò là người thực hành thì không cầnmỗi người phải thực hiện đầy đủ các yếu tố của cấu thành tội phạm mà chỉ cần tổnghợp hành vi của những người thực hành này thỏa mãn các dấu hiệu của cấu thành tội

phạm Nếu tội phạm được thực hiện dưới hình thức đồng phạm có sự tham gia củanhiều dạng người: Người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức thì quy tắc chungkhi định tội đối với những hành vi của những người trong đồng phạm sẽ vận dụngĐiều 17 Bộ luật hình sự để xác định vai trò của từng người trong đồng phạm, đồngthời định tội theo điều luật thuộc phần các tội phạm của Bộ luật hình sự.

Hành vi tổ chức, xúi giục, giúp sức của những người đồng phạm khác có nhữngảnh hưởng nhất định đến quá trình thực hiện tội phạm của người thực hành Do đó,khi xác định tính chất hành vi của những người đồng phạm khác trong vụ án có đồngphạm, cần xác định được hành vi xúi giục là hành vi nào, có mang tính kích động, dụ

dỗ hoặc thúc đẩy nhanh hơn ý định phạm tội đã hình thành từ trước trong ý thức chủquan của người thực hành; hoặc hành vi xúi giục có thể tạo ra ý định phạm tội vốnchưa được người thực hành nghĩ đến? Nếu có hành vi xúi giục nhưng người bị kíchđộng, dụ dỗ thúc đẩy vẫn không phạm tội thì không có đồng phạm xảy ra

Đối với người giúp sức, hành vi giúp sức có thể thông qua hành động hoặckhông hành động Cũng xem là hành vi giúp sức trong trường hợp một người hứa hẹn

sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện hành vi phạm tội sau khi tội phạm kếtthúc Việc hứa hẹn này phải diễn ra trước khi tội phạm được thực hiện hoặc tội phạmchưa kết thúc Nếu không có hứa hẹn trước, nhưng sau khi tội phạm được thực hiện,

họ đã giúp sức che giấu các dấu vết của tội phạm thì họ có thể bị truy cứu trách nhiệm

hình sự về “Tội che giấu tộiphạm”[37].

Thứ ba, phải có ít nhất hai chủ thể phạm tội trong trường hợp đồng phạm

Khi xây dựng khái niệm đồng phạm, Bộ luật hình sự 2015 đã khẳng định, đồngphạm là trường hợp có hai người trở lên cùng cố ý thực hiện một tội phạm Tuy nhiên,không phải bất kỳ trường hợp nào có hai người trở lên cùng cố ý thực hiện một tộiphạm thì đều được xem là đồng phạm Bởi để thỏa mãn dấu hiệu pháp lý của tội phạmtheo quy định của Bộ luật hình sự thì người phạm tội phải là người có năng lực tráchnhiệm hình sự Cụ thể, người thực hiện hành vi phạm tội phải có khả năng nhận thức

và điều khiển hành vi, không mắc các bệnh tâm thần hoặc các bệnh khác làm mất khảnăng nhận thức, khả năng điều khiển hành vi, có đủ độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự