Kinh nghiệm dạy học bằng sơ đồ tư duy trong tiết ôn tập viết phương trình mặt phẳng chương 3 hình 12 ở trường THPT cẩm thủy 2

Để khắc phục tình trạng này, trong quá trình giảng dạy tôi đã mạnh dạn vận dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ tư duy vào dạy học môn Toán và đã cho thấy hiệu quả nhất định; bước đầu đã

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài.

Sự bùng nổ của khoa học kĩ thuật, kiến thức loài người tăng theo cấp số nhân, thời gian học tập ở trường có giới hạn, một số kiến thức tiếp thu hôm nay

có thể chỉ vài năm sau trở nên lạc hậu Khi đó chỉ có người biết cách học, đặc biệt là biết tự học mới có thể bổ sung hoàn thiện và hệ thống được kiến thức đã học một cách đầy đủ

Môn Toán ở cấp học THPT là một trong những môn khoa học tự nhiên trong nhà trường phổ thông, chứa đựng một lượng kiến thức lớn nên việc hệ thống, ghi nhớ sau một nội dung bài học hay sau một chương, đòi hỏi người học phải có phương pháp học tập tích cực

Trong những năm gần đây, cùng với việc đổi mới chương trình Sách giáo khoa, Bộ GD&ĐT tiếp tục đẩy mạnh đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Một trong những phương pháp giảng dạy mới,

hiện đại rất được chú trọng là dạy học bằng Sơ đồ tư duy - một phương pháp

hiện cũng đang được rất nhiều nước trên thế giới áp dụng

Trường THPT Cẩm Thủy 2 là một trường thuộc huyện miền núi cách xa trung tâm thị trấn huyện; có nhiều học sinh là người dân tộc thiểu số Chính vì thế đa số các em gặp khó khăn trong quá trình học các môn tự nhiên nói chung

và môn Toán nói riêng Để khắc phục tình trạng này, trong quá trình giảng dạy

tôi đã mạnh dạn vận dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ tư duy vào dạy học

môn Toán và đã cho thấy hiệu quả nhất định; bước đầu đã khắc phục được tâm

lý ngại học ở học sinh, đồng thời đem đến cho các em cách học mới, tư duy mới

(tư duy bằng cả não bộ) giúp các em học nhanh hiểu và nhanh thuộc bài hơn từ

đó khơi gợi ở các em tình yêu đối với môn học

Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã lựa chọn đề tài: “Giải pháp sử dụng

kĩ thuật dạy học sơ đồ tư duy trong tiết Ôn tập chủ đề – Viết phương trình mặt phẳng – Hình học 12, chương III ” cho nghiên cứu của mình Nhằm giúp

học sinh tổng hợp kiến thức của bài học một cách cô đọng, giúp các em có một cách học mới và hiệu quả

1.2 Mục đích nghiên cứu

Việc sử dụng sơ đồ tư duy huy động tối đa tiềm năng của bộ não, giúp học sinh học tập tích cực, hỗ trợ hiệu quả các phương pháp dạy học

Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học, giáo viên giúp học sinh có thói quen

tự tay ghi chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã đọc, đã học, theo cách hiểu của học sinh dưới hình thức thiết kế sơ đồ tư duy

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Kĩ thuật sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học theo phương pháp dạy học tích cực.

Phạm vi nghiên cứu: Tiết Ôn tập chủ đề : Phương trình mặt phẳng

-Hình học 12 trong chương trình THPT; học sinh lớp 12C trường THPT Cẩm Thủy 2 – huyện Cẩm Thủy – tỉnh Thanh Hóa

- Lớp thực nghiệm: 12C

- Lớp đối chứng: 12C1

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài tôi đã sử dụng một số phương pháp sau:

- Phương pháp điều tra giáo dục

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp quan sát sư phạm

- Phương pháp thống kê, tổng hợp, so sánh

- Phương pháp mô tả

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm

Đổi mới phương pháp dạy học là công việc được ngành giáo dục quan tâm đúng mức Trong phương pháp dạy học hiện nay là lấy học sinh làm trung tâm, giáo viên là người hướng dẫn cho học sinh tự tìm ra kiến thức mới Người học

tự tìm tòi, tự nghiên cứu một cách tích cực để từ đó chiếm lĩnh kiến thức trên cơ

sở có sự tham gia hướng dẫn của giáo viên

Bản đồ tư duy còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư

duy và được phát triển bởi Tony Buzan vào những

năm 1960,… là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào

sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề

hay một mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử

dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết

với sự tư duy tích cực Đặc biệt đây là một sơ đồ mở,

không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí,

có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một

kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ

diễn đạt khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người

có thể “thể hiện” nó dưới dạng sơ đồ tư duy theo một cách riêng, do đó việc lập

sơ đồ tư duy phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người

Sơ đồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (các nhánh) Có thể vận dụng sơ đồ tư duy vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương, mỗi học kì và nó còn giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch công tác

Do đó, việc sử dụng bản đồ tư duy không chỉ giúp cho mỗi học sinh gia tăng tích cực trong học tập, mà còn giúp huy động tối đa tiềm năng tư duy, suy luận ở các em Thực tế cho thấy, nhiều học sinh mặc dù khá chăm chỉ học tập, song kết

quả đạt được vẫn không cao Các em thường học bài nào biết bài đó, học trước quên sau, nhất là không biết liên hệ các kiến thức với nhau, hay vận dụng những kiến thức đã học ở bài trước vào những phần được học về sau Mặt khác, rất nhiều

em trong quá trình đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp gặp phải khó khăn trong việc ghi chép, ghi nhớ kiến thức đã đọc hoặc đã được thầy cô giảng dạy

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Đối với học sinh trường THPT Cẩm Thủy 2 nói chung và học sinh lớp 12C nói riêng thì việc học môn Toán đối với các em là cực kỳ vất vả; việc nắm bắt được lý thuyết, vận dụngvào làm các bài tập cơ bản là hết sức khó khăn Đổi mới phương pháp dạy học để giúp học sinh cảm thấy tiết học không nặng nề, không hàn lâm, kích thích sự sáng tạo ở mỗi em là việc làm bắt buộc của mỗi giáo viên đứng lớp

Để khắc phục thực trạng bất cập nêu trên, tôi mạnh dạn đề xuất những giải pháp cho một số nội dung liên quan đến phần hình học lớp 12 bậc trung học phổ thông, giúp người dạy và người học tháo gỡ phần nào những vướng mắc nêu trên

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Tổ chức hoạt động

dạy học với sơ đồ tư duy

Trong mỗi tiết học sử dụng sơ

đồ tư duy để dạy học gồm có nhiều

hoạt động nhưng có thể tổng hợp

thành 5 hoạt động cơ bản sau:

- Hoạt động 1: Lập sơ đồ tư

duy

Trước tiết luyện tập giáo viên

yêu cầu học sinh học ở nhà tóm tắt

kiến thức bằng vẽ sơ đồ tư duy

Hình 2 Phương pháp ghi chép

Đầu tiết học tiết luyện tập, giáo viên có thể cho học sinh trao đổi lập sơ đồ

tư duy theo nhóm

- Hoạt động 2: Báo cáo thuyết minh về sơ đồ tư duy

Cho một vài học sinh hay đại diện của nhóm học sinh lên báo cáo thuyết minh về sơ đồ tư duy mà nhóm mình đã thiết lập Hoạt động này vừa giúp giáo viên biết rõ việc hiểu kiến thức của học sinh, vừa rèn luyện kĩ năng trình bày ý tưởng trước đông người

- Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện sơ đồ tư duy

Tổ chức cho học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện sơ đồ tư duy (giáo viên là người cố vấn để dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm)

- Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một sơ đồ tư duy

Cho học sinh trình bày, thuyết minh về kiến thức thông qua sơ đồ tư duy

mà các em vừa thiết kế và cả lớp đã chỉnh sửa và hoàn thiện bằng một sơ đồ tư duy mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn để thực hiện

- Hoạt động 5: Áp dụng sơ đồ tư duy để làm bài tập.

Sau khi học sinh đã trình bày xong bản đồ tư duy, giáo viên tổ chức cho học

sinh làm bài tập củng cố kiến thức

2.3.2 Hướng dẫn học sinh phương pháp thiết kế, xây dựng sơ đồ tư duy

* Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh, chữ viết

và nhánh, để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Sử dụng sơ đồ tư duy là sử dụng những hình khối, đường nét, màu sắc, hình ảnh để phát triển định hướng và ghi nhớ những khối lượng thông tin có liên quan Do đó khi xây dựng sơ đồ tư duy, cần yêu cầu học sinh thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Vẽ ý tưởng trung tâm

- Ý tưởng trung tâm là vấn đề chính mà chúng ta đang quan tâm tới Để biểu diễn ý tưởng trung tâm, có thể vẽ một hình ảnh hoặc viết chữ (ngắn gọn) liên quan tới chủ đề được đề cập

- Với tiết ôn tập chương: Thường chọn từ khóa trung tâm là tên học của chương và nên khuyến khích các em vẽ các hình đặc trưng của chương đó và viết bằng chữ in hoa Kích cỡ chữ là lớn nhất trong sơ đồ

Bước 2: Vẽ các nhánh chính

- Các nhánh chính là các ý tưởng lớn được phát triển trên nền tảng là chủ

đề trung tâm Nó có thể là những kiến thức mà chúng ta đã được học và cần ghi nhớ, hoặc có thể là các dạng bài tập và phương pháp làm bài tương ứng có liên quan tới chủ đề chính

- Các nhánh chính có thể được vẽ theo nhiều cách khác nhau (tùy thuộc ý tưởng của mỗi cá nhân hay của nhóm) sao cho chúng mang tính gợi mở cao và hiệu quả nhất trong việc ghi nhớ, nói cách khác, việc vẽ các nhánh chính nên được để học sinh thoải mái sáng tạo một cách tự nhiên

- Trên các nhánh chính này là các từ khóa ngắn gọn và mang tính chất gợi

ý Khuyến khích các em vẽ thêm hình ảnh gì đó mang tính minh họa tạo sự ấn tượng, sự hài hước, nhưng hình ảnh lựa chọn phải thể hiện đặc trưng cho nội dung của nhánh

- Mỗi nhánh nên dùng một màu nhất định, các nhánh sát nhau nên sử dụng màu tương phản, đó là cách để dễ nhớ nhất

- Nội dung kiến thức cần trình bày viết theo thứ tự từ phải qua trái, khi đọc ta cũng đọc từ phải qua trái (đúng theo hoạt động của não bộ)

Bước 3: Vẽ các nhánh thứ cấp

- Đây là các nhánh được vẽ từ nhánh chính Nó bổ sung ý cho nhánh

chính Chúng ta có thể vẽ thêm nhiều nhánh thứ cấp tùy vào kiết thức cần mô tả.

- Tương tự như nhánh chính, các chữ trên nhánh thứ cấp cũng là các từ khóa mang tính gợi nhớ, và có thể bổ sung hình ảnh để thêm phần sinh động

Hình 3 Phương pháp lập sơ đồ tư duy

* Lưu ý:

- Đường nét: Các đường nét nồi từ trung tâm đến các nhánh không nên ngắt quãng (bị đứt) để tạo thành khối kiến thức liền mạch trong não bộ

- Kích cỡ chữ: Cỡ chữ ở trung tâm là lớn nhất và nhỏ dần ở các nhánh

- Màu sắc: Đồng nhất về màu sắc ở mỗi nhánh

2.3.3 Một số giải pháp cụ thể trong việc tổ chức hoạt động học tập với

kĩ thuật dạy học sơ đồ tư duy trong tiết Ôn tập

- Dạy học bằng Sơ đồ tư duy giúp học sinh thấy sự nối kết, sự tương giao giữa các mục, các chương; có cái nhìn tổng thể của một phần, một chương; hệ thống hóa được kiến thức trên một bố cục để làm sao dễ thuộc, dễ nhớ Một ưu điểm nữa là còn giúp học sinh hứng thú trong tiết học hình học, tạo động lực cho

nhiều học sinh lâu nay “ngại học” cũng phấn chấn hơn, giúp học sinh không

nhàm chán về bài học mà luôn sôi nổi, hào hứng

- Tính mới của đề tài:

+ Làm rõ thực trạng vận dụng bản đồ tư duy vào dạy học hình học ở lớp 12 + Làm rõ hơn cơ sở lý luận về việc vận dụng Sơ đồ tư duy vào dạy học toán + Xây dựng một số nội dung và quy trình vận dụng Sơ đồ tư duy vào dạy học toán

Trong khuôn khổ bài viết, tôi xin giới thiệu một tiết dạy hình học ở lớp 12

có sử dụng Sơ đồ tư duy : Tiết ôn tập theo chủ đề bám sát “Viết phương trình

mặt phẳng” được áp dụng dạy cho học sinh lớp đại trà như sau:

* Phần khởi động: Trước khi tổ chức cho học sinh làm bài tập về “Viết

phương trình mặt phẳng” thì việc đầu tiên cần làm là tổ chức ôn tập lại các kiến

thức đã học về phương trình mặt phẳng cho học sinh Tuy nhiên để nhắc lại hết các nội dung đã học thì mất rất nhiều thời gian Nhằm tháo gỡ khó khăn đó, tôi giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm học sinh về nhà chuẩn bị trước một bản đồ tư duy

về nội dung “Phương trình tổng quát của mặt phẳng” (mục II SGK từ trang 71,

đến trang 74)

Hình 4 Bản đồ 1 (Thể hiện các nội dung đã học trong mục II SGK của một nhóm học sinh )

Hình 5 Học sinh trình bày ý tưởng của nhóm

* Hình thành kiến thức:

Để bài dạy đạt hiệu quả hơn, tôi yêu cầu các nhóm học sinh về nhà tìm hiểu trước các dạng viết phương trình tổng quát của mặt phẳng và trình bày dưới dạng sơ đồ tư duy theo sự hiểu biết của học sinh Qua đó giúp các em có cái

nhìn tổng quát về việc viết phương trình mặt phẳng và để áp dụng vào giải các bài toán cụ thể

Hình 6 Bản đồ 2( Thể hiện cách giải một số bài toán viết phương trình mặt phẳng thường gặp dưới dạng sơ đồ tư duy (dưới sự hướng dẫn của giáo viên))

* Luyện tập, vận dụng.

Bài toán 1 Trong không gian Oxyz, viết phương trình mặt phẳng đi qua ba

điểm A(1;0;2), B(1;1;1), C(0; 1;2) 

(Học sinh dự vào bản đồ 2 cũng như sơ đồ cụ thể đang trình chiếu trên bảng đề giải bài toán đã cho)

Hình 7 Học sinh lên bảng trình bày lời giải bài toán theo sơ đồ tư duy có sẵn

Hình 8 Lời giải hoàn chỉnh bài tập 1 được học sinh trình bày trên bảng

Bài toán 2.Trong không gian Oxyz, viết phương trình mặt phẳng (P) chứa

đường thẳng

d : y 1 2t

z 2 t







 



  



và vuông góc với mặt phẳng (Q) : x 2y z 1 0   

(Học sinh dự vào bản đồ 2 cũng như sơ đồ cụ thể đang trình chiếu trên bảng đề giải

bài toán đã cho)

Hình 9 Học sinh trình bày lời giải bài toán 2 theo sơ đồ tư duy

Hình 10 Lời giải hoàn chỉnh bài tập 2 được học sinh trình bày trên bảng

Bài toán 3 Trong không gian Oxyz, viết phương trình mặt phẳng (P) song song

với mặt phẳng (Q) : x 2y 2z 1 0    và tiếp xúc với mặt cầu

(S) : x y z 2x 4y 2z 30

Bài toán được phân tích theo sơ đồ tư duy như sau:

(Bài tập 3 dành cho học sinh về nhà làm theo các bước trong sơ đồ tư duy trên)

Bài tập 4 Trong không gian Oxyz, cho mặt phẳng (P) và đường thẳng d lần lượt có

phương trình (P) : x 2y z 5 0    và d :x 1 y 1 z 3

  Viết phương trình mặt phẳng (Q)chứa đường thẳng d và tạo với mặt phẳng (P) một góc bằng 0

Đây là một bài toán viết phương trình mặt phẳng dạng mới và khó đối với hầu hết học sinh của lớp 12C; các em không biết sẽ bắt đầu từ đâu; làm như thế nào Chính vì vậy việc dùng sơ đồ tư duy để hướng các em đi theo các bước cụ thể trong quá trình giải toán là giải pháp tối ưu giúp các em hình dung được những công việc phải làm

Nội dung lời giải bài toán được trình bày dưới dạng sơ đồ tư duy dưới đây:

Hình 11 Học sinh trình bày lời giải bài toán 4 dựa theo sơ đồ tư duy cho trước

2.4 Hiệu quả của sáng kiến

Đối với học sinh lớp 12C nói riêng và các khối lớp cơ bản của trường THPT Cẩm Thủy 2 nói chung hầu hết các em rất ngại học Toán; khả năng tư duy chậm, hổng kiến thức nền tảng Vì vậy trong quá trình dạy học bằng việc kết hợp sử dụng Sơ đồ tư duy sẽ kích thích tính sáng tạo, hứng thú của học sinh, giúp cho học sinh hệ thống hóa được kiến thức trên một bố cục dẫn đến dễ thuộc, dễ nhớ và nắm được nội dung kiến thức một bài hoặc một chương đã học, qua đó làm cho các em thấy yêu và dễ tiếp cận với toán hơn Bên cạnh đó, nó cũng rèn luyện tính tư duy độc lập, tự giác, chủ động và nắm ngay được phần kiến thức giáo viên giảng ở trên lớp, kích thích năng lực tự học của các em Chất lượng điểm kiểm tra, điểm thi của học sinh sau khi sử dụng Sơ đồ tư duy cũng tăng lên đáng kể

2.4.1 Đa số học sinh lớp học có sử dụng sơ đồ tư duy hứng thú học tập

Kết quả lập phiếu điều tra ở 1 lớp dạy cho thấy sự hứng thú của học sinh trong tiết học toán có sử dụng Sơ đồ tư duy như sau:

Lớp Tổng số Số học sinh trong lớp thích học

với Sơ đồ tư duy

Tỉ lệ

2.4.2 Chất lượng học tập của lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng

Sau đây là bảng so sánh về kết quả bài kiểm tra đối chứng giữa 1 lớp vận dụng bản đồ tư duy và 1 lớp không vận dụng Sơ đồ tư duy

số

Số học sinh trên điểm trung

bình

Tỉ lệ

12C

12C1

Người viết cũng đã trực tiếp hướng dẫn học sinh lập Sơ đồ tư duy và nhận thấy nhiều vấn đề khá khả quan:

- Đa số học sinh thấy hứng thú, đón nhận phương pháp Sơ đồ tư duy rất hào hứng Các em cho rằng, bằng Sơ đồ tư duy việc học toán của các em có vẻ nhẹ nhàng hơn, vì các em không phải chép bài nhiều, không phải học thuộc