SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH 4 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY ĐỂ ÔN TẬP PHẦN TIẾN HÓA GIÚP HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH 4 ÔN THI TỐT NGH
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH 4
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY ĐỂ ÔN TẬP PHẦN TIẾN HÓA GIÚP HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH 4 ÔN THI TỐT NGHIỆP THPT CÓ HIỆU QUẢ
Người thực hiện: Trịnh Thị Dinh
Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc môn: Sinh học
THANH HÓA, NĂM 2021
Trang 2MỤC LỤC
1 Mở đầu 1
1.1 Lí do chọn đề tài 1
1.2 Mục đích nghiên cứu 1
1.3 Đối tượng nghiên cứu 1
1.4 Phương pháp nghiên cứu 2
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2
2.1 Cơ sở lí luận 2
2.2 Thực trạng vấn đề 3
2.3 Các giải pháp thực hiện 3
2.3.1 Hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy 3
2.3.2 Hướng dẫn học sinh ôn tập phần tiến hóa bằng sơ đồ tư duy 4
2.3.2.1 Ôn tập chủ đề bằng chứng tiến hóa 7
2.3.3.2 Ôn tập chủ đề học thuyết tiến hóa 8
2.3.3.3 Ôn tập chủ đề loài 10
2.3.3.4 Ôn tập chủ đề sự phát sinh và phát triển của sự sống trên trái đất 13
2.3.3 Câu hỏi kiểm tra trắc nghiệm kiến thức phần tiến hóa .16
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 17
3 Kết luận, kiến nghị 17
3.1 Kết luận 18
DANH MỤC CÁC ĐỀ TÀI SKKN ĐÃ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG 19
TÀI LIỆU THAM KHẢO 19
Trang 31 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
Trong những năm gần đây, khi khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển thìkhối lượng kiến thức tăng lên nhanh chóng Để lĩnh hội được khối lượng kiếnthức đó toàn ngành giáo dục đã và đang đổi mới các phương pháp dạy học Vàphương pháp dạy học nào phù hợp với điều kiện thực tế là câu hỏi làm tôi luônbăn khoăn, trăn trở
Hiện nay có nhiều khối tổ hợp mới trong thi THPT Quốc gia, giúp học sinh
có thêm sự lựa chọn các ngành nghề mới Tuy vậy, thực tế cho thấy, khá nhiềuhọc sinh không lựa chọn môn Sinh học để dự thi THPT quốc gia hoặc có lựachọn cũng dừng lại ở xét tốt nghiệp? Tại sao lại vậy? Qua khảo sát thực tế cómấy lí do cơ bản: Sinh học là môn học khá lý thú nhưng để đậu vào các trường
Y thì điểm rất cao, Sinh học là môn học thực nghiệm nhưng còn rất nặng líthuyết chúng em không thể nhớ hết được, chúng em chưa có cách để ghi nhớkiến thức Sinh học một cách có thệ thống, Sinh học rất trừu tượng càng họccàng khó … Hay tại phương pháp của chúng ta còn chưa kích thích khả nănghọc, nhớ lâu, chưa phát huy hết khả năng lôgic của học sinh Vì vậy nhiều emchưa thực sự yêu thích với môn học này
Hiện tại tình hình dịch Covid – 19 đang diễn ra hết sức phức tạp khi nămhọc sắp kết thúc Học sinh khối 12 chuẩn bị bước vào kì thi THPT Quốc gianhưng có nhiều nỗi lo do dịch bệnh gây ra Tuy chương trình môn học đã hếtsong để nắm vững một cách hệ thống để học sinh khắc sâu, nhớ lâu kiến thứctrong bối cảnh hiện tại làm tôi có nhiều trăn trở để phù hợp tình hình thực tế.Bám sát kế hoạch giáo dục nhà trường của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trongquá trình ôn tập phần tiến hóa chương trình môn Sinh học 12 tôi nhận thấy sửdụng sơ đồ tư duy vào dạy học giúp học sinh ghi nhớ kiến thức một cách có hệthống góp phần nâng cao hiệu quả công tác ôn thi tốt nghiệp THPT năm 2021
Từ những lí do trên tôi xin chọn đề tài: “Sử dụng sơ đồ tư duy để ôn
tập phần tiến hóa giúp học sinh lớp 12 trường THPT Thạch Thành 4 ôn thi tốt nghiệp THPT có hiệu quả”.
1.2 Mục đích nghiên cứu
Đề tài này với mục đích:
- Sử dụng sơ đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức phần tiến hóa trongchương trình Sinh học 12
- Giúp học sinh hệ thống hoá kiến thức phần tiến hóa có hệ thống nhanhnhất, ghi nhớ kiến thức sâu sắc nhất, kích thích sự phát triển tư duy logic cho
học sinh Từ đó nâng cao được hiệu quả ôn thi tốt nghiệp THPT năm 2021 1.3 Đối tượng nghiên cứu
Sơ đồ tư duy phần tiến hóa - Sinh học 12
Trang 41.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Nghiên cứu thực trạng sáng kiến, cơ sở líluận của sáng kiến, tìm hiểu bản chất của vấn đề Nghiên cứu nội dung sách giáokhoa môn Sinh học 12, phần mềm vẽ sơ đồ tư duy iMindMap
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin: Tìm hiểu lí donhiều học sinh không lựa chọn môn Sinh dự thi ttốt nghiệp THPT, khảo sát mức
độ ghi nhớ kiến thức có hệ thống của học sinh lớp 12 trường THPT ThạchThành 4 khi sử dụng phương pháp dạy và học có sử dụng sơ đồ tư duy
- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu: Thống kê tỉ lệ học sinh lớp 12 trườngTHPT Thạch Thành 4 đạt các mức độ ghi nhớ kiến thức môn Sinh học sau khidạy học có sử dụng sơ đồ tư duy
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận
Não bộ của chúng ta được cấu tạo gồm 5 phần với chức năng khác nhau: báncầu đại não, não trung gian, não giữa, tiểu não và hành não Bán cầu đại nãogồm bán cầu đại não phải và bán cầu đại não trái Hai bán cầu này nối liền nhaunhờ vào tập hợp các sợi dây thần kinh Mỗi bán cầu đại não có một vai trò hếtsức khác nhau Bán cầu đại não trái của chúng ta xử lý thông tin về tư duy logic,
xử lí các số liệu, phân tích, ngôn ngữ, các chuỗi số và sự kiện, v.v… Bán cầu đạinão phải của chúng ta chăm lo những việc như âm nhạc, sáng tạo, mơ mộng,tưởng tượng, màu sắc, tình cảm, v.v…
Tuy nhiên, hầu hết các môn học trong trường lại thiên về bán cầu đại nãotrái Những môn học chính như Toán học, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Địa lý,Anh ngữ, … đều đòi hỏi các chức năng hoạt động từ não trái như tìm hiểu sựkiện, phân tích thông tin, lập luận, tính toán Vậy thì trong khi bán cầu đại nãotrái của chúng ta phải liên tục làm việc hầu hết thời gian học ở trên lớp thì báncầu đại não phải không làm gì nhiều Kết quả là bán cầu đại não phải khiếnngười học mơ màng, giảm bớt sự tập trung vào các môn học
Liệu có cách nào giải quyết vấn đề này? Một trong những cách học tập pháthuy được cả hai bán cầu đại não chính là sử dụng sơ đồ tư duy (hay bản đồ tưduy) trong quá trình học tập
Sơ đồ tư duy là một phương pháp, lưu trữ, sắp xếp thông tin và xác địnhthông tin theo thứ tự ưu tiên bằng cách sử dụng từ khoá, hình ảnh chủ đạo Mỗi
từ khoá hoặc hình ảnh chủ đạo trong sơ đồ tư duy sẽ kích hoạt những ký ức cụthể và làm nảy sinh những suy nghĩ, ý tưởng mới từ đó cho chúng ta có cái nhìntổng quan về thông tin, để giải mã những sự kiện, ý tưởng về thông tin đồng thờicũng để giải phóng tiềm năng đáng kinh ngạc trong bộ não từ đó giúp chúng ta
có thể đạt được bất kì điều gì mình muốn
Sơ đồ tư duy có nhiều ưu điểm so với các phương pháp dạy học khác đó
Trang 5là: dễ nắm được trọng tâm của vấn đề, đỡ tốn thời gian ghi chép hơn so với kiểughi chép cũ, cải thiện sức sáng tạo và trí nhớ, nắm bắt cơ hội khám phá tìm hiểu,hoàn thiện bộ não, tiếp thu linh hoạt và hiệu quả, giúp người học tự tin hơn vàokhả năng của mình, tạo hứng thú học tập cho học sinh, giúp học sinh hiểu và ghinhớ kiến thức có hệ thống .
2.2 Thực trạng vấn đề
Với diễn biến phức tạp của dịch bệnh Covid – 19 ở khắp thế giới, học kì IInăm học 2020-2021 đã bị ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình học tập của họcsinh cả nước nói chung trong đó có học sinh trường THPT Thạch Thành 4.Trường THPT Thạch Thành 4 là một trường ở huyện miền núi của tỉnh ThanhHóa, năm học 2020-2021 trong quá trình đăng ký thi tốt nghiệp THPT năm
2021, phần lớn học sinh đăng ký dự thi ban khoa học xã hội, chỉ có 72 học sinhtrong tổng số 268 học sinh lớp 12 lựa chọn ban khoa học tự nhiên Trong 72 emhọc sinh này phần lớn các em tập trung thời gian ôn tập khối A để xét tuyển đạihọc Vì vậy quá trình ôn tập môn Sinh học gặp nhiều khó khăn cho cả giáo viên
và học sinh từ đó ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng môn học
Trước thực trạng như vậy tôi cũng trăn trở rất nhiều, làm sao để học sinh cóthể ôn tập môn Sinh thật hiệu quả đặc biệt là phần tiến hóa được đánh giá là rấttrừu tượng mà không ảnh hưởng tới việc ôn tập các môn học khác Vì vậy tôi đãmạnh dạn áp dụng việc ôn tập kiến thức cho học sinh bằng sơ đồ tư duy để tạođược hứng thú trong mỗi giờ dạy giúp học sinh nhớ lâu, khắc sâu kiến thức mộtcách có hệ thống, nâng cao hiệu quả học tập cho học sinh
Ví dụ : Với 2 bài học trong sách giáo khoa sinh học 12 là bài 25 (Học thuyếtLamac và học thuyết Đacuyn), bài 26 (Học thuyết tiến hóa tổng hợp hiện đại)học sinh xác định từ khóa chính là Học thuyết tiến hóa
Bước 2 : Vẽ từ khóa chủ đề ở trung tâm trang giấy
Sử dụng một tờ giấy trắng có thể là giấy A4 hoặc giấy vở viết và vẽ từ khóachủ đề ở chính giữa tờ giấy Giấy trắng không kẻ ô sẽ giúp cho học sinh sáng tạohơn Vẽ trên giấy nằm ngang sẽ có được không gian rộng lớn hơn để triển khaicác ý Học sinh cần viết tên chủ đề ở chính giữa tờ giấy, từ đó mới phát triển racác ý khác ở xung quanh Học sinh có thể tự do sử dụng tất cả các màu sắc yêuthích Để học sinh liên tưởng nhanh tới chủ đề các em nên vẽ hình ảnh liên quan
Trang 6đến chủ đề Ví dụ học sinh có thể vẽ hình ảnh một hình tượng nào đó ở trungtâm chủ đề bằng chứng tiến hóa để dễ dàng gợi nhớ nội dung chủ đề
Bước 3: Vẽ các tiêu đề phụ (nhánh cấp 1)
Với mỗi chủ đề gồm nhiều nội dung, học sinh cần xác định từ khóa phụ cấp
1 (tiêu đề phụ cấp 1) Các từ khóa phụ cấp 1 được viết xung quanh từ khóachính Sau đó sử dụng bút để vẽ các nhánh cấp 1 nối từ khóa chính tới từ khóaphụ cấp 1
Bước 4 : Vẽ các nhánh cấp 2, cấp 3, …
Mỗi từ khóa cấp 1 xác định được nhưng các từ khóa cấp 2 Sau đó vẽ nốitiếp nhánh cấp 2 vào nhánh cấp 1, nhánh cấp 3 vào nhánh cấp 2,… để tạo ra một
sơ đồ tư duy
Nên vẽ nhiều nhánh cong hơn đường thẳng, như thế sẽ làm cho bản đồ tưduy mềm mại, uyển chuyển và dễ nhớ hơn Chỉ nên tận dụng từ khóa và hìnhảnh, mỗi nhánh chỉ sử dụng 1 từ khóa Việc này giúp cho nhiều từ khóa mới vànhững ý khác được nối thêm vào các từ khóa sẵn có một cách dễ dàng Hãydùng những biểu tượng, cách viết tắt để tiết kiệm không gian và thời gian bất cứlúc nào có thể Tất cả các nhánh của một ý nên tỏa ra từ một điểm và có cùng 1màu
2.3.2 Hướng dẫn học sinh ôn tập phần tiến hóa bằng sơ đồ tư duy
Bám sát công văn 5842 BGDĐT-VP về việc hướng dẫn điều chỉnh nội dungGDPT ngày 01 tháng 9 năm 2011 của Bộ Giáo dục và Đào tạo Đầu năm học
2020 – 2021 mỗi đơn vị trường đã làm và được Sở GDĐT Thanh Hóa phê duyệt
kế hoạch nhà trường Cụ thể những nội dung điều chỉnh ở phần tiến hóa củamôn Sinh học được điều chỉnh bao gồm:
Trang 7TT Chương Bài Nội dung điều chỉnh Hướng dẫn thực hiện
địa lí sinh vật học Không dạyMục câu hỏi và bài
tập – Câu 2 và câu 3 Không thực hiện
2 Lamac và học thuyếtBài 25 Học thuyết
Đacuyn
Mục I Học thuyết Lamac (Không dạy chi tiết, chỉ dạy phần chữ đóng khung ở cuối bài.)
đại
4 Bài 31 Tiến hóa lớn
Mục I Tiến hóa lớn
và vấn đề phân loại thế giới sống
Không dạy chi tiết chỉ dạy phần chữ đóng khung
ở cuối bài Mục II Một số
nghiên cứu thực nghiệm về tiến hóa
lớn
Khuyến khích học sinh tự đọc
5
Chủ đề: Loài và quá trình hình thành loài ( bài 27,28,29)
Bài 27 Cả bài
Không dạy chi tiết chỉ dạy phần chữ đóng khung cuối bài Tích hợp với bài 29 chỉ dạy trong 1 tiết Bài 28 Loài.
Mục câu hỏi và bài tập: Câu 3: không thực hiện Bài 29 Mục I.2 Thí
nghiệm chứng minh quá trình hình thành loài bằng cách li địa lí: khuyến khích
Trang 8học sinh tự đọc Bài 30 Quá trình hình
sự sống trên trái đất.
- Mục câu hỏi và bài tập - Không yêu cầuhọc sinh thực
hiện.
7 Bài 33 Sự phát triểnsinh giới qua các đại
địa chất
- Mục II.1 Hiện tượng trôi dạt lục
địa
Khuyến khích học sinh tự đọc
- Mục II.2 Sinh vật trong các đại địa chất
Không dạy chi tiết, chỉ liệt kê các đại địa chất
và sinh vật điển hình trong các đại.
8 Bài 34 Sự phát sinh
loài người
- Mục I.2 Các dạng vượn người hóa thạch và quá trình hình thành loài người
Khuyến khích học sinh tự đọc
- Mục câu hỏi và bài
tập Câu 2: khôngthực hiện
Vì vậy, giáo viên không ôn tập, không kiểm tra, đánh giá đối với những nộidung kiến thức đã tinh giản theo kế hoạch giáo dục nhà trường như trên
Nội dung phần tiến hóa gồm 4 chủ đề đó là bằng chứng tiến hóa, học thuyếttiến hóa, loài, sự phát sinh và phát triển của sự sống trên trái đất Do đó nội dung
ôn tập phần tiến hóa được tiến hành trong 3 tiết: tiết 1 hệ thống hóa kiến thứcbằng các bằng sơ đồ tư duy giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức, tiết 2 làm đềtrắc nghiệm, tiết 3 giải đề và chốt kiến thức Cụ thể trong SKKN này của tiết 1phần tiến hóa được tiến hành như sau:
2.3.2.1 Ôn tập chủ đề bằng chứng tiến hóa
Trang 9Trong chủ đề bằng chứng tiến hóa, học sinh cần nắm được bằng chứng giảiphẫu so sánh và bằng chứng tế bào học và sinh học phân tử do đó ở nội dungnày Giáo viên tiến hành như sau: Yêu cầu học sinh trả lời các câu hỏi gợi mởsau đó giáo viên hệ thống bằng sơ đồ tư duy Cụ thể: GV yêu cầu học sinh quansát hình vẽ cấu trúc chi trước của mèo, cá voi, dơi, và xương tay của người trảlời các câu hỏi sau:
Cấu trúc chi trước của mèo, cá voi, dơi và xương tay của người
- Thế nào là cơ quan tương đồng, cơ quan thoái hóa, cơ quan tương tự?
- Nêu điểm khác nhau giữa cơ quan tương đồng, cơ quan thoái hóa và cơquan tương tự?
Trang 10Quan sát hình cho biết:
- Đơn vị cấu tạo cơ bản nên
mọi sinh vật là gì?
- Hãy tìm một số bằng chứng
sinh học phân tử để chứng
minh mọi sinh vật trên trái đất
đều có chung một nguồn gốc
Cấu tạo tế bào động vật, thực vật và tế nào
nhân sơ
Sau mỗi câu trả lời của học sinh giáo viên hệ thống hóa kiến thức bằng sơ đồ
tư duy
2.3.3.2 Ôn tập chủ đề học thuyết tiến hóa
Với chủ đề học thuyết tiến hóa giáo viên yêu cầu học sinh cho biết chủ đềnày gồm những đơn vị kiến thức cơ bản nào? Sau đó giáo viên yêu cầu 1 họcsinh lên bảng vẽ sơ đồ tư duy về học thuyết tiến hóa, các học sinh khác vẽ ragiấy ra giấy A4 Sau đó yêu cầu học sinh trình bày sản phẩm của mình
Trang 11Sản phẩm sơ đồ tư duy về chủ đề học thuyết tiến hóa của học sinh
Để khắc sâu kiến thức giáo viên yêu cầu học sinh trả lời các câu hỏi sau:
- Trình bày quá trình hình thành loài hươu cao cổ theo học thuyết tiến hóaĐacuyn và học thuyết tiến hóa tổng hợp hiện đại?
- Quan sát hình và cho biết đây là quá trình gì?
Trang 12- Nêu sự khác biệt giữa chọn lọc tự nhiên và chọn lọc nhân tạo?
- So sánh học thuyết tiến hóa Đacuyn và học thuyết tiến hóa tổng hợp hiện đại.Xét trên tiêu chí: Nhân tố tiến hóa, đối tượng tác động, quá trình hình thành loài,kết quả
- Theo học thuyết tiến hóa tổng hợp hiện đại thì:
+ Nhân tố tiến hóa nào vừa làm thay đổi thành phần kiểu gen vừa làm thay đổitần số alen, nhân tố nào chỉ làm thay đổi thành phần kiểu gen mà không làmthay đổi tần số alen ?
+ Nhân tố nào làm thay đổi tần số alen theo một hướng xác định, nhân tố nàolàm thay đổi tần số alen không theo một hướng xác định?
+ Nhân tố nào quy định chiều hướng tiến hóa ?
Trang 132.3.3.4 Ôn tập chủ đề sự phát sinh và phát triển của sự sống trên trái đất
Với chủ đề này trong tiết dạy trước đó giáo viên đã yêu cầu mỗi học sinh vềnhà vẽ sơ đồ tư duy trên giấy A4
- Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát bài của bạn góp ý sản phẩm cho nhau
Sản phẩm sơ đồ tư duy về chủ đề sự phát sinh và phát triển sự sống trên trái
đất của học sinh Trịnh Ngọc Ánh
Nhìn sơ đồ tư duy trên của học sinh Trịnh Ngọc Ánh nhiều học sinh đã pháthiện ra lỗi ở nhánh phát sinh loài người ( nằm trong bài 34 Sự phát sinh loài người Mục I.2 các dạng vượn người hóa thạch và quá trình hình thành loài người – đã được khuyến khích học sinh tự đọc) học sinh đã vẽ thêm nhánh các dạng vượn người hóa thạch khi đã được khuyến khích tự đọc, mặt khác lại không vẽ nhánh về nguồn gốc động vật của loài người, người hiện đại và sự tiếnhóa văn hóa Vì vậy sơ đồ tư duy sẽ tăng hiệu quả nhiều lần khi hoạt động
nhóm
Để học sinh khắc sâu kiến thức giáo viên đặt các câu hỏi vấn đáp học sinh Cụthể:
- Kể tên các giai đoạn phát sinh sự sống trên trái đất?
- Kể tên các đại địa chất và các sinh vật điển hình trong đó?