Hướng dẫn kỹ thuật thực hiện đánh giá môi trường chiến lược đối với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội

Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế-xã hội là luận chứng phát triển kinh tế-xã hội và tổ chức không gian các hoạt động kinh tế - xã hội hợp lý trên lãnh thổ nhất định trong một thời gian xác định. Đó là bước cụ thể hóa chiến lược phát triển kinh tế-xã hội theo không gian và thời gian. Hướng này được sử dụng để thực hiện đánh giá môi trường chiến lược cho quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội cấp vùng, cấp tỉnh.

TỔNG CỤC MÔI TRƯỜNG CỤC THẨM ĐỊNH VÀ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG

HƯỚNG DẪN KỸ THUẬT THỰC HIỆN ĐÁNH GIÁ MÔI TRƯỜNG CHIẾN LƯỢC ĐỐI VỚI QUY HOẠCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI

Hướng dẫn này được sử dụng để thực hiện đánh giá môi trường chiếnlược cho quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội cấp vùng, cấp tỉnh

Hà Nội – 12/2010

MỤC LỤC

Các từ viết tắt 3

1 MỞ ĐẦU 4

1.1 Giới thiệu chung 4

1.2 Các nguyên tắc đảm bảo hiệu quả của ĐMC đối với QHPTKTXH 4

1.2.1 ĐMC phải cung cấp được các thông tin đầu vào một cách sớm nhất và có hiệu quả nhất phục vụ cho việc xây dựng QHPTKTXH 4

1.2.2 ĐMC phải đánh giá được tính bền vững về môi trường của các phương án được đề xuất trong QHPTKTXH 4

1.2.3 ĐMC phải tạo ra được những thuận lợi cho việc tham vấn hiệu quả với các bên liên quan 6

1.3 Mối quan hệ giữa ĐMC với các dạng đánh giá khác 6

2 CÁC BƯỚC THỰC HIỆN ĐMC ĐỐI VỚI QHPTKTXH 8

2.1 Sơ đồ quá trình ĐMC 8

2.2 Mô tả các bước của ĐMC đối với QHPTKTXH 9

2.2.1 Xác định phạm vi ĐMC 9

2.2.2 Xác định các vấn đề môi trường cốt lõi và các mục tiêu môi trường có liên quan đến QHPTKTXH 10

2.2.3 Xác định các bên liên quan và xây dựng kế hoạch huy động sự tham gia của các bên liên quan 15

2.2.4 Phân tích các xu hướng môi trường khi không có QHPTKTXH 19

2.2.5 Đánh giá các mục tiêu và phương án phát triển được đề xuất 25

2.2.6 Đánh giá các xu hướng môi trường trong tương lai khi triển khai các hoạt động đề xuất trong QHPTKTXH 28

2.2.7 Đề xuất các biện pháp giảm nhẹ/tăng cường và chương trình quản lý, giám sát môi trường 34

2.2.8 Soạn thảo báo cáo ĐMC và đệ trình cơ quan có thẩm quyền để thẩm định .39

3 CÁCH TIẾP CẬN VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐMC 47

3.1 Các mối liên kết logic giữa việc xây dựng QHPTKTXH và ĐMC 47

3.2 Lựa chọn phương pháp ĐMC 49

3.3 Tổ chức thực hiện ĐMC 50

3.3.1 Kết hợp ĐMC với quá trình lập quy hoạch 50

3.3.2 Phối hợp và trao đổi thông tin giữa các chuyên gia ĐMC và cơ quan lập quy hoạch 52

TÀI LIỆU THAM KHẢO 54

Các từ viết tắt

ĐMC Đánh giá môi trường chiến lược

ĐTM Đánh giá tác động môi trường

HTTTĐL hoặc GIS Hệ thống thông tin địa lý

QHPCKTXH Quy hoạch phát triển kinh tế xã hội

SWOT (Phân tích về) các điểm mạnh và điểm yếu, các cơ hội và

thách thứcTNMT Tài nguyên và Môi trường

1 MỞ ĐẦU

1.1 Giới thiệu chung

Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế-xã hội (QHPTKTXH) là luận chứng phát triểnkinh tế-xã hội và tổ chức không gian các hoạt động kinh tế - xã hội hợp lý trên lãnhthổ nhất định trong một thời gian xác định Đó là bước cụ thể hóa chiến lược pháttriển kinh tế-xã hội theo không gian và thời gian

Ở Việt Nam, đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC) được định nghĩa là “việc phân tích, dự báo các tác động đến môi trường của dự án chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển trước khi phê duyệt nhằm bảo đảm phát triển bền vững“ Mục tiêu tổng

thể của ĐMC là lồng ghép những cân nhắc về tác động môi trường vào quá trình lập

kế hoạch và tăng cường sự minh bạch cũng như quá trình ra quyết định có sự thamgia

Với định nghĩa và mục tiêu như trên, ĐMC cũng có thể được coi là một công cụ lồngghép phát triển bền vững vào quá trình lập kế hoạch Ở Việt Nam, quan điểm phát

triển bền vững được xác định là “phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững thông qua tăng trưởng kinh tế đi đổi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường“.

Vì vậy, đặt ĐMC trong bối cảnh phát triển bền vững thì việc thực hiện ĐMC cho cácchiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội ở Việt Nam nên quan tâmtới thuật ngữ “môi trường“ theo nghĩa rộng, có nghĩa là ngoài việc tập trung chủ yếuvào các vấn đề môi trường ĐMC cũng nên xem xét các mối liên hệ giữa các vấn đề

môi trường và kinh tế-xã hội

1.2 Các nguyên tắc đảm bảo hiệu quả của ĐMC đối với QHPTKTXH

1.2.1 ĐMC phải cung cấp được các thông tin đầu vào một cách sớm nhất và có hiệu quả nhất phục vụ cho việc xây dựng QHPTKTXH

Quá trình thực hiện ĐMC được coi là có hiệu quả nhất khi nó được bắt đầu một cách

sớm nhất có thể và được tiến hành đồng thời với việc xây dựng QHPTKTXH Cácbước ĐMC đề xuất phải được tiến hành theo những cách để không gây cản trở gì choquá trình xây dựng QHPTKTXH mà ngược lại nó phải làm tăng thêm giá trị của

QHPTKTXH (Xem chi tiết tại Chương 3)

Quá trình tiến hành ĐMC thường là một quá trình mang tính lặp đi lặp lại của việc

thu thập thông tin, xác định các phương án, xác định các tác động môi trường, xây

dựng các biện pháp giảm nhẹ/tăng cường, và chỉnh sửa lại các đề xuất cho phù hợptrên cơ sở các tác động môi trường đã được dự báo Quá trình ĐMC được bắt đầusớm và được lặp đi lặp lại thì sẽ củng cố và nâng cao được chất lượng chung củaviệc xây dựng các QHPTKTXH

1.2.2 ĐMC phải đánh giá được tính bền vững về môi trường của các phương án được đề xuất trong QHPTKTXH

Quá trình ĐMC tạo ra được khả năng để xem xét các lựa chọn chiến lược khác nhau

về:

• Quản lý nhu cầu phát triển các hoạt động thành phần;

• Công nghệ và các quy trình được sử dụng cho các hoạt động phát triển được

đề xuất: ví dụ việc lựa chọn phát triển công nghiệp công nghệ cao hay phát

triển các loại hình phát triển công nghiệp có nguy cơ gây ô nhiễm cao;

• Địa điểm triển khai các hoạt động phát triển được đề xuất: ví dụ việc xây

dựng các khu công nghiệp trên các vùng chuyên canh cây nông nghiệp có thể

tác động đến an ninh lương thực;

• Thời gian biểu hoặc trình tự của các hoạt động phát triển được đề xuất

Không phải lúc nào các lựa chọn này cũng có thể thực hiện được Có nhiều phương

án chỉ phù hợp với cấp tỉnh hoặc cấp khu vực và vì thế khi ra các quyết định ở cấp

“cao hơn” thường phải loại bỏ bớt một số phương án Tuy nhiên, “thứ bậc của cácphương án” nêu trong Hộp 1 có thể là một hướng dẫn hữu ích để xem xét và cânnhắc về các phương án trong quá trình tiến hành ĐMC

Các bên liên quan có thể được huy động tham gia một cách hữu ích trong quá trình

đề xuất và đánh giá cả các phương án mang tính chiến lược và các phương án cụ thểhơn thông qua việc tổ chức tham vấn với các cơ quan có trách nhiệm liên quan Cácphương án cân nhắc thông qua quá trình này phải được thể hiện dưới hình thức vănbản và phải đưa ra được những lý do tại sao được lựa chọn và/hoặc tại sao lại khôngđược lựa chọn để tiếp tục thực hiện

Hộp 1: Thứ bậc của các phương án có thể được xem xét trong quá trình ĐMC

Các hoạt động phát triển được đề xuất liệu có cần thiết không? (các lựa chọn về quản lý nhu cầu)

Có thể đáp ứng được nhu cầu mà không cần phải có những hoạt động pháttriển hoặc kết cấu hạ tầng mới hay không? Liệu có những cơ hội hiện thực nào đểquản lý nhu cầu phát triển (ví dụ, thông qua các công cụ về pháp luật, kinh tế hoặchành chính hoặc các biện pháp khác để thúc đẩy các thay đổi về hành vi) hay

⇓

Ở đâu? (Lựa chọn địa điểm)

Những đề xuất về họat động phát triển nên được thực hiện ở đâu?

⇓

Khi nào? (Lựa chọn thời gian biểu hoặc trình tự)

Các hoạt động phát triển sẽ phải được thực hiện khi nào, thực hiện theo

có thể giúp thu được những thông tin bổ ích trong quá trình ĐMC, góp phần huyđộng sự hỗ trợ cho việc thực hiện các khuyến nghị đề xuất về ĐMC Do đó, cácchuyên gia ĐMC luôn được khuyến khích để tiến hành việc tham vấn với các cơquan có trách nhiệm và các bên có liên quan chính.

1.3 Mối quan hệ giữa ĐMC với các dạng đánh giá khác

Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) bắt đầu được sử dụng ở Việt Nam từ khoảng

năm 1993 như là công cụ chủ yếu để đánh giá tác động và rủi ro về mặt môi trườngđối với những đề xuất về dự án xây dựng cơ bản và dự án đầu tư Việc thực hiệnđánh giá các vấn đề về môi trường ở giai đoạn thực hiện dự án đã hạn chế các cơ hội

xem xét những lựa chọn thay thể mang lại sự phát triển bền vững hơn ở những giai

đoạn sớm hơn của quá trình lập kế hoạch Do đó, ngày càng có nhiều sự đồng thuận

rằng quá trình đánh giá về mặt môi trường cần tiến hành ở cấp độ cao hơn cấp dự ánnhằm gây ảnh hưởng tới các quyêt định mang tầm chiến lược hơn

Tuy nhiên Đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC) không nên được coi là sự thay

thế của ĐTM, một công cụ vấn được quy định trong Luật Bảo vệ môi trường 2005

và được áp dụng cho các dự án đầu tư và xây dựng được nêu trong Phụ lục I của Nghị định số 21/2008/NĐ-CP Thay vào đó, ĐMC cần bổ sung cho ĐTM thông qua

hướng dẫn việc thực hiện các dự án được xác định trong CQK (như loại bỏ những

lựa chọn không phù hợp, đưa ra những tiêu chí lựa chọn địa điểm, hoặc đề ra nhữngyêu cầu cụ thể cho việc sử dụng những công nghệ cụ thể) Bằng cách này, ĐMC cóthể giúp cho quá trình thực hiện ĐTM được thuận lợi và tiết kiệm hơn

Vai trò của ĐMC và ĐTM trong các cấp lập kế hoạch được biểu diễn trong Hình 1

Hình 1.Vai trò của ĐMC và ĐTM trong các cấp lập kế hoạch

Các loại đánh giá khác (như đánh giá tác động xã hội, đánh giá tác động tích lũy, đánh giá/thẩm định tính bền vững) có thể được sử dụng, lồng ghép hoặc kết hợp

với quá trình ĐMC Trên thực tế, khi sử dụng phương pháp tiếp cận phát triển bềnvững trong ĐMC thì đã lồng ghép các mối quan tâm về môi trường, xã hội và kinh

tế, và tất cả các phương pháp tiếp cận nêu trên đều được tối ưu hóa ở những cấp độkhác nhau trong quá trình ĐMC

1 Xác định phạm vi ĐMC;

2 Xác định các vấn đề môi trường cốt lõi và các mục tiêu về môi trường có liên

quan đến Quy hoạch phát triển KT - XH;

3 Xác định các bên liên quan chính và chuẩn bị kế hoạch huy động sự tham giacủa các bên liên quan;

4 Phân tích các xu hướng môi trường khi không có QHPTKTXH (phương án0);

5 Đánh giá các mục tiêu và phương án phát triển được đề xuất;

6 Đánh giá các xu hướng môi trường trong tương lai khi thực hiệnQHPTKTXH;

7 Đề xuất tổng hợp các biện pháp giảm nhẹ/tăng cường và kế hoạch giám sát

môi trường ;

8 Biên soạn báo cáo ĐMC và đệ trình cơ quan có thẩm quyền liên quan để thẩm

định

Hình 2 Các bước thực hiện ĐMC

Hướng dẫn này mô tả các bước thực hiện ĐMC nêu trong Hinh 2 bằng việc giải

thích về mục đích của mỗi bước, sự cần thiết của mỗi bước; cách tiếp cận để thựchiện việc phân tích; đề xuất các tham vấn với các bên có liên quan và những gợi ý vềnhững việc cần làm và những việc cần tránh

Đối với mỗi bước, Hướng dẫn cũng còn đưa ra các ví dụ về các thông tin đầu vào

cần thiết và các kết quả cần đạt được trên cơ sở trích dẫn từ thực tế tiến hành các

ĐMC Các khuôn mẫu sử dụng không nhất thiết phải được tuân thủ một cách nghiêm

ngặt - các khuôn mẫu đánh giá khác có thể được sử dụng nếu chúng phù hợp vàthuận tiện hơn đối với người sử dụng

Dưới đây sẽ cụ thể hoá các bước chung nêu trên thành các bước phù hợp với đặc thù

thực hiện ĐMC đối với QHPTKTXH

2.2 Mô tả các bước của ĐMC đối với QHPTKTXH

2.2.1 Xác định phạm vi ĐMC

Mục đích

Xác định phạm vi ĐMC của một QHPTKTXH bao gồm phạm vi về không gian và

thời gian để tạo lập những các căn cứ xác đáng cho việc thu thập và biên soạn các

thông tin cơ sở phù hợp và cần thiết cho công tác ĐMC Để có thể lồng ghép một

cách có hiệu quả ĐMC vào quá trình xây dựng QHPTKTXH, bước này phải đượctiến hành khi bối cảnh tổng thể của QHPTKTXH đang được xác định và khi các

phương án lựa chọn chung nhất đang được xây dựng

Sự cần thiết

Việc xác định phạm vi tác động của một QHPTKTXH cụ thể, hay nói cách khác,việc xác định phạm vi ĐMC đối với một QHPTKTXH cụ thể có tầm quan trọng đặcbiệt để đặt ra các yêu cầu thiết thực trong việc thu thập các thông tin cơ sở liên quan.Nếu được thực hiện tốt, việc xác định phạm vi ĐMC có thể nâng cao đáng kể chất

lượng công tác ĐMC, mặt khác, làm tiết kiệm đáng kể thời gian và các nguồn lực

cần thiết để hoàn thành công tác ĐMC

• Những vấn đề cốt lõi đang được xem xét;

• Khung thời gian và việc tổ chức cho các bên liên quan tham gia vào việc xâydựng QHPTKTXH

Những câu hỏi cơ bản để xác định phạm vi chung cho ĐMC:

• Những vấn đề phát triển cốt lõi và những vùng nghiên cứu nào sẽ phải đượcxem xét trong quá trình ĐMC ? ví dụ cần xác định các vùng có liên quan như

sử dụng nước của một dòng sông thì cần xem xét đến các vùng phụ cận thuộc

dài hơn nữa?

• Những đơn vị và chuyên gia nào cần phải được huy động tham gia trong quátrình soạn thảo báo cáo ĐMC?

Cách tiếp cận

Các tham vấn trong quá trình xác định phạm vi ĐMC có tầm quan trọng đặc biệt bởi

vì chúng sẽ làm rõ được bản chất tổng thể của ĐMC bằng cách đặt ra những câu hỏiquan trọng như đã nêu trên Hiển nhiên rằng, nhiều câu hỏi trong số đó có thể không

được trả lời khi bắt đầu quá trình ĐMC bởi thông tin về những nét đặc thù riêng của

QHPTKTXH sẽ được phát sinh dần dần trong quá trình tiến hành Về phương diện

này, điều quan trọng là phải xác nhận được rằng việc xác định phạm vi ĐMC không

cần phải được xử lý như một bước thủ tục riêng biệt - việc xác định phạm vi có thể

được thực hiện thông qua các cuộc tham vấn lặp đi lặp lại với các cơ quan có trách

nhiệm về môi trường liên quan trong một số giai đoạn tiếp theo của quá trình xâydựng QHPTKTXH

Phương pháp thực hiện: ma trận, phán xét chuyên gia?

2.2.2 Xác định các vấn đề môi trường cốt lõi và các mục tiêu môi trường có liên quan đến QHPTKTXH

Danh mục các vấn đề và mục tiêu này phải bao quát được những vấn đề chủ yếu và

nó cần phải được thể hiện một cách ngắn gọn và rõ ràng Danh mục sơ bộ ban đầunày phải được sử dụng một cách không cứng nhắc – nó có thể được thay đổi (được

bỏ đi bớt hoặc thêm vào) khi chúng ta hiểu rõ hơn về các vấn đề môi trường củaQHPTKTXH

Sự cần thiết

Việc xác định các vấn đề và mục tiêu môi trường có liên quan đến QHPTKTXH là

một điểm xuất phát quan trọng có ảnh hưởng đến tất cả các bước cơ bản của quá

trình ĐMC Trong ĐMC đối với các QHPTKTXH cấp quốc gia, nhiệm vụ ĐMC này

có thể hướng trọng tâm đặc biệt vào việc xác định các vấn đề môi trường và các mục

tiêu môi trường của quốc gia (cần ghi nhớ rằng các vấn đề và mục tiêu này không

phải khi nào cũng là hoàn hảo) Trong ĐMC đối với các QHPTKTXH cấp tỉnh,

nhiệm vụ ĐMC này có thể hướng trọng tâm đặc biệt vào việc xác định các vấn đề

môi trường có liên quan chính (và cũng có thể cả các mục tiêu môi trường liên quan

ở cấp quốc gia nữa)

Các vấn đề và mục tiêu môi trường có thể được sửa đổi bởi vì các thông tin cơ sở sẽ

được thu thập thêm và việc đánh giá môi trường có thể được bổ sung và có thể được

sử dụng để giám sát việc thực hiện QHPTKTXH

Gợi ý thực hành

Điều quan trọng là phải luôn ghi nhớ rằng không thể có một tập hợp duy nhất nào

của các vấn đề và mục tiêu môi trường lại có thể áp dụng được ở mọi nơi Đối với

mỗi QHPTKTXH, các vấn đề và mục tiêu môi trường cụ thể phải được xác định

riêng sao cho phản ánh được thực trạng về môi trường và phát triển có liên quan đến

QHPTKTXH đó

a) Các vấn đề cốt lõi về môi trường

Với sự hợp tác của các cơ quan có trách nhiệm về môi trường, các chuyên gia ĐMC

phải bắt đầu bằng việc xác định các vấn đề môi trường cốt lõi có liên quan đến vùng

lập QHPTKTXH Đầu tiên là thiết lập một danh mục tổng quát (danh mục dài) của

tất cả các vấn đề môi trường có thể xảy ra liên quan đến các hoạt động phát triển đã

và đang diễn biến trong vùng lập QHPTKTXH Danh mục này phải được rà soát một

cách kỹ lưỡng theo hướng giảm bớt để tạo ra một danh sách rút ngắn về các vấn đề

cần phải được xem xét trong quá trình ĐMC

Dưới đây là một số danh sách môi trường nên xem xét trong quá trình ĐMC

Bảng 1 Ví dụ về những vấn đề môi trường cốt lõi và mục tiêu môi trường có

liên quan đến QHPTKTXH Các vấn đề

môi trường

cốt lõi

Các hoạt động phát triển liên quan đến vấn đề môi trường cốt lõi

Các mục tiêu môi trường

Văn bản pháp lý

có liên quan

Các chỉ thị đánh giá

Đa dạng sinh

học

Chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ lâm nghiệp, nông nghiệp, thủy sản cho các hoạt động phát triển khác

Các tác động bất lợi có thể xảy ra do các hoạt động phát triển tác động đến đa dạng sinh học

Tăng diện tích rừng trồng Duy trì diện tích đất ngập nước

Kế hoạch hành động quốc gia về

Đa dạng sinh học;

về bảo tồn và phát triển bền vững các vùng đất ngập nước

Mức độ phá huỷ thảm thực vật Chỉ tiêu rừng trồng mới Diện tích đất ngập nước bị xâm phạm

Chế độ thuỷ

văn

Sự thay đổi chế độ thủy văn do tác động của các hoạt động phát triển trong

Đảm bảo nhu cầu sử dụng nước

Chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường

Chế độ hạn hán, ngập lụt

Mức độ nhiễm

vùng quy hoạch Các tác động chủ quan, khách quan từ các vùng phụ cận có liên quan

Tăng tỷ lệ thảm thực vật

Ứng phó với nước biển dâng

Chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường

Chương trình mục tiêu quốc gia về biến đổi khí hậu

Chỉ tiêu rừng trồng mới, tỷ lệ cây xanh, diện tích rừng bảo

vệ, khoanh nuôi Nhiệt độ không khí, mức dâng nước biển Chất lượng

không khí

Tác động từ khí thải, khói bụi của các hoạt động phát triển

Cải thiện chất lượng không khí

Chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường

Bụi, CO, CO2, NOx, SO2

Tỷ lệ cây xanh Chất lượng

Bảo vệ tài nguyên nước

Chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường

pH, SS, BOD, COD, dầu mỡ, kim loại nặng, coliform

nhiễm phèn Gia tăng chất

thải rắn;

Từ các hoạt động phát triển trong vùng quy hoạch

Quy hoạch bãi chôn lấp

Thu gom xử lý nước thải

Chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường

Số lượng các bãi chôn lấp hợp vệ sinh Sức khỏe cộng

đồng

Sức khỏe cộng động suy giảm do gia tăng ô nhiễm khí thải, nước thải

Bị đe dọa bởi các hoạt động phát triển và các yếu

tố liên quan khác

Nâng cao sức khỏe cộng đồng

Chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường

Định hướng chiến lược phát triển bền vững

Chỉ số cơ cấu bệnh tật

Tần xuất bùng phát dịch bệnh

Tỷ lệ sinh sản, tai nạn giao thông

Môi trường xã

hội

Chịu tác động của quá trình phát triển liên quan đến di dân, chuyển đổi mục đích

sử dụng đất, đào tạo và tái đào tạo

Môi trường giáo dục và hệ thống giáo dục, các dịch vụ công cộng

Nâng cao mức sống văn hóa, giáo dục

Chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường; chiến lược bảo vệ môi trường cấp tỉnh Định hướng chiến lược phát triển bền vững

Chỉ số phát triển giáo dục Chỉ số phát triển con người (nhà ở, sinh kế, chất lượng cuộc sống)

Chỉ số rủi ro (an toàn VSTP, an toàn GT, an ninh xã hội)

b) Các mục tiêu về môi trường

Khi các vấn đề cốt lõi về môi trường đã được xác định, các chuyên gia ĐMC phải

xác định xem liệu đã có những mục tiêu bảo vệ môi trường nào được đặt ra có liên

quan đến những vấn đề môi trường cốt lõi này Các mục tiêu bảo vệ môi trường có

thể được tìm thấy ở các văn bản chính thống đã ban hành hoặc sắp ban hành, như:

• Các luật, quy định hoặc tiêu chuẩn về môi trường (tiêu chuẩn không khí xungquanh)

• Các chiến lược, chính sách, kế hoạch hành động về môi trường hoặc về pháttriển bền vững (như chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia, cấp tỉnh);

• Các chiến lược hoặc chính sách về phát triển ngành/lĩnh vực (nếu trong đó cóxác định các mục tiêu, các ưu tiên liên quan đến phát triển bền vững hoặc liênquan đến bảo vệ môi trường (chương trình tiết kiệm năng lượng)

Những mục tiêu này có thể được coi như là những dấu mốc tổng thể về môi trườngcủa QHPTKTXH – chúng có thể được sử dụng để phân tích xem liệu QHPTKTXH

đó có lợi gì cho kế hoạch bảo vệ môi trường và liệu có thể được sử dụng để đề xuấtcác phương án phát triển hay không Các mục tiêu bảo vệ môi trường này có thểđược chia ra theo 2 nhóm mục tiêu:

• Các mục tiêu “đánh giá”: đó là những mục tiêu hoặc tiêu chuẩn ở mức tốithiểu/cơ bản mà QHPTKTXH nhất thiết phải coi trọng; và

• Các mục tiêu “mong muốn”: đó là những mục tiêu môi trường mang tính lâudài mà QHPTKTXH cần xem xét

c) Các câu hỏi định hướng cho việc đánh giá

Có nhiều ĐMC có thể bổ trợ được cho việc xác định các vấn đề và mục tiêu môitrường liên quan bằng việc xác định những chỉ số hoặc câu hỏi định hướng thích hợp

giúp cho việc mô tả xu hướng hiện tại và xu hướng tương lai khi có hay không cóQHPTKTXH (ví dụ, các vấn đề về điều kiện và quy mô của các vùng thiên nhiên có

giá trị) Tuy nhiên, khi lựa chọn các chỉ số hoặc câu hỏi định hướng có liên quan, cácchuyên gia ĐMC phải tính đếm đến mức độ sẵn có của dữ liệu Điều đó không có

nghĩa rằng, sự thiếu hụt về dữ liệu để xác định những chỉ số cụ thể nào đó là nhất

định sẽ ngăn cản được việc sử dụng chúng trong tương lai trong quá trình tiến hànhĐMC Điều cần làm trong thực tế là, nếu không có sẵn dữ liệu thì phải nói rõ và đưa

ra những nhận định, phán xét xem liệu có thể sử dụng được những chỉ số đó haykhông, hoặc liệu có cần lựa chọn các chỉ số khác với mức độ dữ liệu sẵn có nhiều

hơn hay không

Các tiếp cận

Các vấn đề và mục tiêu môi trường liên quan phải được xác định làm sao để nhómQHPTKTXH có thể chấp nhận như là một chuẩn mực phù hợp cho nhómQHPTKTXH sử dụng để đánh giá các hoạt động về môi trường trong QHPTKTXH

và đề xuất về những sửa đổi của QHPTKTXH sau này Một cách lý tưởng, một sốhoặc tất cả các vấn đề và mục tiêu môi trường do các chuyên gia ĐMC xác định cóthể được lồng ghép ngay vào QHPTKTXH như là những mục tiêu về môi trường của

chính nó

Việc tham vấn ở giai đoạn này cũng có thể được mở rộng tới các bên liên quan chủyếu khác trong quá xây dựng QHPTKTXH và tiến hành ĐMC Những tham vấn kiểunhư vậy có thể nâng cao được chất lượng và sự chấp nhận toàn diện của toàn bộ quá

trình ĐMC Các bên liên quan cũng có thể đề xuất những nghiên cứu có liên quan

hoặc các nguồn dữ liệu bổ sung có thể được sử dụng trong các giai đoạn sau của quá

trình ĐMC

Gợi ý thực hành

• Phải bảo đảm rằng các vấn đề và mục tiêu môi trường liên quan bao quát

được tất cả các vấn đề chính cần quan tâm, bởi vì sự thiếu hụt ở giai đoạn này

có thể làm lệch hướng cho toàn bộ quá trình ĐMC

• Phải lựa chọn được những mục tiêu bảo đảm có tính thoả đáng về quy mô và

mức độ chi tiết của QHPTKTXH Các mục tiêu môi trường của QHPTKTXH

ở cấp quốc gia có thể là chung chung hơn so với các mục tiêu môi trường đốivới QHPTKTXH ở cấp chi tiết hơn mà ở đó có xác định các biện pháp cụ thể

và có nhiều các dự án ở những địa điểm khác nhau

• Khi xác định các mục tiêu môi trường, cần xem xét đồng thời cả nội dung

QHPTKTXH lẫn những yêu cầu về pháp luật và những mục tiêu có liên quantrực tiếp đến QHPTKTXH

• Đừng quên xem xét tới các mục tiêu có liên quan đến việc thích ứng với sự

biến đổi khí hậu

• Không lựa chọn quá nhiều các vấn đề và mục tiêu, bởi vì đằng sau chúng sẽ

có nhiều vấn đề khó khăn đặt ra

• Nếu có thể, nên cố gắng đi đến sự đồng thuận về các vấn đề và mục tiêu môi

trường với các cơ quan có trách nhiệm về môi trường, với nhóm xây dựngQHPTKTXH và có thể cả với các bên liên quan chủ chốt khác Trường hợp lýtưởng là, các mục tiêu môi trường liên quan xác định trong quá trình ĐMCđược lồng ghép ngay vào QHPTKTXH như những mục tiêu môi trường cótính xuyên suốt

Bảng 2 Ví dụ về những vấn đề, mục tiêu môi trường và những câu hỏi định

hướng đối với một QHPTKTXH

Các vấn đề môi

trường cốt lõi

Ví dụ cụ thể liên quan đến QHPTKTXH

Mục tiêu liên quan trong QHPTKTXH

Các chỉ thị/câu hỏi định hướng cho việc đánh giá

bị phá vỡ

Tăng tổng diện tích các khu bảo tồn lên 8% so với năm

2000 (Kế hoạch hành động bảo tồn ĐDSH, 2001)

Điều kiện và quy mô của các vùng thiên nhiên có giá trị Tính liên thông giữa các sinh cảnh tự nhiên

Báo cáo tình trạng môi trường, Báo cáo đánh giá về ĐDSH, Báo cáo Thiên nhiên 2000

Chất lượng

không khí

Chất lượng không khí kém tại các khu vực

Đảm bảo có dưới 5% dân số sống tại các khu vực bị ảnh hưởng do không khí ô nhiễm (Chiến lược môi trường quốc gia, 2003)

Số người sinh sống tại các khu vực có mức độ

ô nhiễm không khí quá cao

Số ngày có mức độ ô nhiễm không khí trung bình và cao so với

Báo cáo hiện trạng

mức trung bình của cả nước

đô thị thiếu kiểm soát lấn chiếm đất nông nghiệp có giá trị cao tại các khu vực

Ưu tiên phát triển

ở những vùng đất kém màu mỡ (Chiến lược môi trường quốc gia, 2003)

Điều kiện và quy mô của các vùng đất kém màu mỡ;

Mức độ mở rộng của

đô thị;

Chất lượng và số lượng của đất nông nghiệp

Đảm bảo tất cả các mục tiêu phát triển lồng ghép được những biện pháp nhằm thích ứng với sự biến đổi khí hậu xảy ra

(Chương trình mục tiêu quốc gia về biến đổi khí hậu, 2008)

Mức độ xảy ra hạn hán

và sa mạc hoá Quy mô lũ lụt Mức độ tổn thương của các vùng đô thị và của các hoạt động giao thông khi có lũ lụt bất thường xảy ra

ý kiến, nhận xét và gợi ý của mình cho qúa trình ĐMC

Nhiệm vụ này có thể được tiến hành song song với nhiệm vụ 1 bởi vì việc xác địnhcác bên liên quan chủ chốt sẽ phải sử dụng những thông tin về các vấn đề cốt lõi

được đề cập trong quá trình ĐMC

Sự cần thiết

Sự tham gia của các bên liên quan bị tác động hoặc có mối quan tâm trong quá trình

ĐMC sẽ giúp nâng cao được chất lượng của việc đánh giá, sẽ cung cấp các thông tinđầu vào cho ĐMC, và có thể tạo thuận lợi cho việc thực hiện QHPTKTXH khi đãđược phê duyệt

Về phương diện này, điều quan trọng là phải ghi nhận được rằng, việc tham vấn với

các bên liên quan trong ĐMC có thể rất khác biệt so với việc tham vấn trong ĐTM

Việc tham vấn trong ĐTM thường là để tìm ra những phương án của dự án phù hợpvới các cộng đồng địa phương, trong khi đó tham vấn trong ĐMC (đặc biệt là đối vớicác QHPTKTXH mang tính tổng thể hoặc mang tính chiến lược) chủ yếu là để tìm ranhững ý tưởng và những thông tin đầu vào từ các bên liên quan bị ảnh hưởng hoặc

có mối quan tâm, bao gồm các cơ quan khác nhau, chuyên gia có sự quan tâm đếncác hoạt động và tầm nhìn phát triển lâu dài đặt ra trong các QHPTKTXH khácnhau Vì thế mà bản chất của sự tham vấn với các bên liên quan trong quá trình

ĐMC có thể rất khác với sự tham vấn trong quá trình ĐTM

Cách tiếp cận

a) Xác định các bên liên quan chủ chốt có sự quan tâm trong quá trình ĐMC

QHPTKTXH có liên quan đến tất cả các ngành, lĩnh vực phát triển trong vùng lậpquy hoạch, vì vậy các bên liên quan là rất rộng, từ các cơ quan công quyền, cácdoanh nghiệp tư nhân, các cơ quan khoa học, các tổ chức phi chính phủ hoặc nhữngcông dân bình thường - những đối tượng có thể bị tác động bởi hoặc có quan tâm

đến các hoạt động phát triển được đề xuất Tuy nhiên, việc xác định các bên liên

quan cần tập trung vào các đối tượng liên quan chủ yếu đến các vấn đề môi trườngcốt lõi Các bên liên quan chủ yếu này có thể được xác định ngay từ giai đoạn đầucủa quá trình ĐMC để có thể tiến hành các cuộc tham vấn cần thiết

Một cách chung nhất để xác định các liên quan chủ yếu là thiết lập một bảng ma trận(xem Bảng 3 dưới đây) Việc này nên được tiến hành cùng với nhóm xây dựng

QHPTKTXH để có thể cho phép việc tham vấn được điều phối hoặc thậm chí được

tiến hành cùng với nhóm xây dựng QHPTKTXH

Rất nhiều khi “công chúng” được đại diện bởi các cơ quan chính quyền Tuy nhiên,thậm chí trong trường hợp khi các cơ quan chính quyền được xác định như là cácbên liên quan chủ chốt, người ta vẫn khuyến nghị là phải thông báo cho công chúngnói chung về quá trình ĐMC và phải tạo cơ hội cho công chúng đưa ra góp củamình

Bảng 3 Ví dụ về ma trận xác định các bên liên quan trong QHPTKTXH cấp tỉnh (cấp vùng thì bổ sung thêm các tỉnh có liên quan của quy hoạch và các bộ

ngành liên quan đến quy hoạch) Bên liên quan Các vấn đề quan tâm Phương pháp tham vấn

Sở Tài nguyên và Môi

trường

Quản lý đất đai Quản lý môi trường

Các cuộc họp chính thức với các công chức có liên quan

Các cuộc hội thảo và hội nghị bàn tròn

Sở Kế hoạch và Đầu

tư

Quản lý đầu tư Thẩm định quy hoạch, dự án

Các cuộc họp chính thức với các công chức có liên quan

Các cuộc hội thảo và hội nghị bàn tròn

Sở Công thương Quy hoạch các KCN

Sử dụng nước

Các cuộc họp chính thức với các công chức có liên quan

Các cuộc hội thảo và hội nghị bàn tròn

Sở NN&PTNT Quy hoạch nông nghiệp

và thuỷ sản

Sử dụng nước

Các cuộc họp chính thức với các công chức có liên quan

Các cuộc hội thảo và hội nghị bàn tròn

Quy hoạch bãi chôn lấp

Các cuộc họp chính thức với các công chức có liên quan

Các cuộc hội thảo và hội nghị bàn tròn

Sở Giao thông vận tải Quy hoạch hệ thống giao

Các chương trình giảm nghèo

Các cuộc họp chính thức với các công chức có liên quan

Các cuộc hội thảo và hội nghị bàn tròn

Sở VHTTDL Phát triển du lịch, số

lượng khách đến thăm quan du lịch, quy hoạch các khu du lịnh, du lịch sinh thái

Các cuộc họp chính thức với các công chức có liên quan

Các cuộc hội thảo và hội nghị bàn tròn

Chính quyền địa

(UBND cấp huyện, xã)

Các vấn đề đặc thù địa phương

Đề xuất các giải pháp thực hiện

Các cuộc họp chính thức với các công chức có liên quan

Các cuộc hội thảo và hội nghị bàn tròn

b) Mời các bên liên quan đóng góp ý kiến về ĐMC

Việc tham vấn trong quá trình ĐMC sẽ là lý tưởng nhất khi nó được tiến hành cùngvới việc tham vấn trong quá trình xây dựng QHPTKTXH Các kênh truyền thônghiện có cũng thường là những phương tiện có hiệu quả để tiến hành tham vấn trongquá trình ĐMC Tuy nhiên, vào những thời điểm khác nhau có thể sẽ đòi hỏi phải cónhững phương tiện bổ sung khác nữa

Các công cụ và biện pháp để tham vấn cộng đồng có sự phụ thuộc vào bản chất củaQHPTKTXH, vào sự sắp xếp tối ưu để thu nhận các ý kiến đóng góp của các bênliên quan chủ chốt, và tất nhiên, còn phụ thuộc vào quỹ thời gian và các nguồn lựcsẵn có Về phương diện này, điều quan trọng cần ghi nhận là các phương thức lắngnghe công chúng hoặc các bảng câu hỏi điều tra sử dụng trong tham vấn cộng đồng

đối với công tác ĐTM có thể không mang lại hiệu quả tốt nhất trong trường hợp củaĐMC Thay vào đó, những cuộc hội thảo để giải quyết vấn đề, các cuộc hội nghị bàn

tròn, các cuộc phỏng vấn lại có thể trở thành những phương tiện thân thiện và cóhiệu quả hơn để thu thập các thông tin đầu vào từ các bên liên quan trong quá trình

ĐMC

Quá trình tham vấn các bước thực hiện ĐMC thông qua việc lựa chọn các nôi dungtham vấn bằng việc giải thích về mục đích của mỗi bước, sự cần thiết của mỗi bước;cách tiếp cận để thực hiện việc phân tích; đề xuất các tham vấn với các bên có liênquan và những gợi ý về những việc cần làm và những việc cần tránh

Đối với mỗi bước của quá trình tham vấn, cần đưa ra các thông tin đầu vào cần thiết

và các kết quả cần đạt được trên cơ sở trích dẫn từ thực tế tiến hành các ĐMC Cáckhuôn mẫu sử dụng không nhất thiết phải được tuân thủ một cách nghiêm ngặt - cáckhuôn mẫu đánh giá khác có thể được sử dụng nếu chúng phù hợp và thuận tiện hơn

đối với người sử dụng

Hình 3 Sơ đồ quá trình tham vấn ĐMC

Trong kế hoạch huy động sự tham gia của các bên liên quan cũng phải xác định đượcnhững giai đoạn tối ưu để tham vấn Nhóm ĐMC phải xác định được những đánh giá

và phân tích có khả năng thu được nhiều lợi ích nhất từ các bên liên quan Vấn đềquan trọng là phải tránh được những sự tham vấn không cần thiết Thông thường,những phân tích sau đây sẽ thu được lợi ích từ các bên liên quan:

• Việc xác định những vấn đề cốt lõi có liên quan đến QHPTKTXH;

• Việc phân tích các xu hướng môi trường khi không có QHPTKTXH, việc

đánh giá các mục tiêu và phương án phát triển được đề xuất và việc đưa ra

khuyến nghị nhằm làm tối ưu hoá các mục tiêu và phương án này;

• Việc đánh giá các xu hướng môi trường trong tương lai khi thực hiện các hoạt

động phát triển được đề xuất trong QHPTKTXH, việc đưa ra các khuyến nghị

nhằm tối ưu hóa chúng, và tổng quan về các biện pháp giảm thiểu và tăng

cường được đề xuất

• Thông tin đầu vào từ các bên bên liên quan trong từng giai đoạn này có thể dễdàng được thu thập bằng cách đưa ra những câu hỏi rõ ràng để họ trả lời

Gợi ý thực hành

• Nên tập trung vào những bên liên quan có nhiều quan tâm hoặc bị tác động

đáng kể bởi QHPTKTXH được đề xuất;

• Nên nhớ rằng mục đích ban đầu của sự tham vấn là để thu thập những dữ liệu

và thông tin đầu vào bổ sung nhằm nâng cao chất lượng của việc phân tích và

xây dựng các phương án cho phù hợp về mặt môi trường;

• Nên hướng sự tham vấn vào những phân tích quan trọng nhất của quá trìnhĐMC;

Vòng tham vấn lần 1

Các vấn đề môi trường và kinh tế - xã hội được phát hiện và các ưu tiên được xác định

Vòng tham vấn lần 2

Phân tích các xu hướng thuộc các chủ

đề liên quan khi không có và khi có quy hoạch

Vòng tham vấn lần 3

Toàn bộ các tác động của quy hoạch tới các mối quan tâm đặc biệt mang tính chiến lược

Các giải pháp giảm thiểu được xác định

• Cố gắng sử dụng các kênh tham vấn sẵn có nếu có thể;

• Nên thảo luận với nhóm xây dựng QHPTKTXH về kế hoạch của mình vềviệc xác định và huy động sự tham gia của các bên liên quan Lý tưởng nhất

là việc tham vấn trong ĐMC được thực hiện cùng với quá trình xây dựngQHPTKTXH

Phương pháp thực hiện

Gửi tài liệu để xin ý kiến đóng góp, họp, hội thảo

2.2.4 Phân tích các xu hướng môi trường khi không có QHPTKTXH

Mục đích

Bước này là để mô tả “phương án 0” – tức là, mô tả sự tiến triển có thể xảy ra của

tình trạng môi trường trong trường hợp QHPTKTXH không được triển khai Cácphân tích ở bước này có thể gợi mở ra nhiều sự hiểu biết sâu sắc hơn và có thể trởnên hữu ích không chỉ riêng đối với quá trình ĐMC mà còn hữu ích đối với cả việcxây dựng QHPTKTXH nữa

• Các quy hoạch phát triển khác; và

• Sự biến đổi khí hậu (vấn đề biến đổi khí hậu được dự đoán là sẽ đặc biệtnghiêm trọng ở Việt Nam)

Tác động của những hoạt động phát triển này là chưa thể nhìn thấy được ngay Các

phân tích tiếp theo hướng về tương lai của ĐMC sẽ lột tả được các xu hướng biến

đổi về môi trường có thể xảy ra và điều đó có tầm quan trọng để nắm bắt các tácđộng của QHPTKTXH đến “môi trường tương lai” mà trong đó QHPTKTXH sẽ

hoạt động Nhiều vấn đề về môi trường có thể có những tác động tốt hoặc ngược lại

có tác động xấu đến QHPTKTXH được đề xuất (ví dụ, một số hệ sinh thái nhất định

sẽ bị mất đi; nhiều đặc tính môi trường sẽ trở nên ngày càng quan trọng) Vấn đềquan trọng nữa là phải lưu ý rằng, một số xu hướng môi trường trong một tương laigần có thể bị ảnh hưởng bởi sự biến đổi khí hậu (ví dụ: biến đổi nhiệt độ, hạn hán, lũlụt hoặc mực nước biển dâng xảy ra một cách bất thường) được dự báo là sẽ rấtnghiêm trọng ở Việt Nam

Cách tiếp cận

ĐMC đòi hỏi phải xem xét đến những xu hướng biến đổi lâu dài và nhóm ĐMC phải

minh giải được các biến đổi môi trường đang xảy ra có liên quan đến QHPTKTXH

Về phương diện này, điều quan trọng cần ghi nhận là, hầu hết những thiếu sót thông

thường xảy ra trong việc phân tích về tình trạng môi trường và xu hướng biến đổi

của nó ở thời điểm hiện tại không phải là vì thiếu dữ liệu mà là vì việc phân tích cómục tiêu không đúng, tập trung vào những vấn đề không thích hợp Vì thế, nhiệm vụnày, nhất là đối với QHPTKTXH quy mô lớn, đòi hỏi phải hướng trọng tâm vào

cách tư duy phân tích, phương pháp tiếp cận chiến lược trong thu thập dữ liệu, các

phán xét của chuyên gia có trình độ cao

Việc thu thập thông tin cơ sở, về lý thuyết, có thể được tiến hành một cách vô hạn

định Để bảo đảm rằng việc đánh giá tình trạng hiện tại có trọng tâm trọng điểm, nên

tập trung vào những vấn đề và mục tiêu môi trường chủ yếu, những câu hỏi định

hướng đã được xác định trong bước ĐMC trước đó Các chuyên gia ĐMC phải tập

hợp đủ thông tin để trả lời cho các câu hỏi sau:

• Tình trạng hiện tại tốt hay xấu như thế nào? Tình trạng hiện tại còn cách baonhiêu so với các ngưỡng hoặc các mục tiêu đã xác định?

• Các yếu tố đặc biệt nhạy cảm hoặc quan trọng của môi trường tiếp nhận, ví

dụ, các nhóm xã hội dễ bị tổn thương, các nguồn tài nguyên không có khả

năng tái tạo, các loài bị đe dọa nguy hiểm, các sinh cảnh quý hiếm có bịảnh hưởng không? Các vấn đề này có thể đảo ngược hay không thể đảongược, lâu dài hay tạm thời?

• Động lực của các xu hướng này là gì?

• Sự tiếp diễn trong tương lai của các xu hướng này sẽ như thế nào?

Cả hai loại thông tin định tính và định lượng đều có thể được sử dụng cho mục đíchnày Việc mô tả các xu hướng trong quá khứ và hiện tại có thể dựa trên cơ sở những

dữ liệu sẵn có được thu thập từ các nguồn thông tin hiện tại (xem Hộp 3) hoặc thôngqua các ý kiến phán xét, đánh giá của chuyên gia (trong trường hợp thiếu dữ liệu)

Các chuyên gia ĐMC không nên lao ngay vào việc thu thập những dữ liệu thô ở giaiđoạn này, trừ khi có những vấn đề thấy đã rất rõ ràng rồi nhưng lại không có dữ liệu

Họ buộc phải thực hiện nhiệm vụ trong khi phải tính đến kết quả của các nghiên cứu

đã có và phải xem xét đến các động lực chính gây ra các xu hướng này Khi đã có

sẵn các bản đồ cần thiết, các kết quả phân tích này có thể được thể hiện trên bản đồ

để minh hoạ về quy mô không gian và các mối liên kết giữa các vấn đề về môitrường, kinh tế và xã hội thuộc vùng nghiên cứu

Hộp 2: Các nguồn thông tin có thể thu thập

Các báo cáo về tình trạng môi trường

Dữ liệu từ các quy hoạch phát triển khác hiện có

Các dự án nghiên cứu

Các dữ liệu về xu hướng môi trường hiện tại và tương lai không những chỉ để phục

vụ cho các bước tiếp theo của ĐMC mà còn để tăng cường cho việc phân tích bốicảnh phát triển chung trong quá trình soạn thảo QHPTKTXH Trong những trường

hợp khi mà quá trình ĐMC được tiến hành trong quá trình xây dựng QHPTKTXH,thông tin thu thập được hoặc tạo ra được ở bước này có thể được cung cấp cho nhómxây dựng QHPTKTXH và có thể nâng cao chất lượng cho chính việc xây dựngQHPTKTXH

Cách thực hiện

Đối với mỗi vấn đề môi trường cốt lõi và các mục tiêu môi trường có liên quan đãđược xác định trong bước trước, các thông tin và dữ liệu cơ sở hiện hữu cần phảiđược thu thập, tổng kêt, phân tích để đánh giá hiện trạng và các xu hướng môitrường ở thời điểm hiện tại cũng như sự tiến triển có thể xảy ra của chúng trongtrường hợp QHPTKTXH không được triển khai

Việc phân tích các xu hướng môi trường có thể nhận được những lợi ích đáng kể từviệc thu thập những thông tin đầu vào từ các cơ quan có thẩm quyền chủ chốt, các cơquan nghiên cứu, các nhóm kinh doanh hoặc các tổ chức phi chính phủ khi họ cónhững thông tin liên quan Các cuộc hội thảo, hội nghị bàn tròn và những cuộc họpkhông chính thức có thể được sử dụng cho mục đích này

Gợi ý thực hành

• Phải giữ được trong tâm trọng điểm trong quá trình thu thập thông tin: Khôngnên thu thập quá nhiều thông tin hoặc không nên sử dụng bất kỳ thông tin nàosẵn có tại đó Nên tập trung vào những vấn đề, mục tiêu về môi trường vànhững câu hỏi định hướng đã được xác định trong Bước 1 và không nên đánhgiá một cách quá nặng nề về tình trạng thông tin không phù hợp;

• Phải thiết lập một giới hạn về thời gian để thu thập thông tin Không nên

trông đợi vào việc có thể thu thập được tất cả thông tin phù hợp ngay trongbước ĐMC đầu tiên của QHPTKTXH, mà phải thu xếp để làm sao có thể lấpđược những chỗ trống lớn cho quá trình sửa đổi hoặc đánh giá QHPTKTXHtrong tương lai;

• Nên sử dụng kiến thức chuyên môn của các cơ quan có trách nhiệm về môi

trường và các bên liên quan chủ chốt để xác định và lý giải các dữ liệu liênquan và để dự báo các xu hướng;

• Khi mô tả các xu hướng trong quá khứ, cố gắng xác định những nhân tố vềkinh tế hoặc xã hội chủ yếu là động lực của các xu hướng này Thông tin này

về sau có thể sẽ giúp ích cho việc phân tích xem liệu QHPTKTXH có ảnh

hưởng tích cực hay tiêu cực gì đến các động lực này;

• Nên xem xét đến sự tác động của các CQK có liên quan khác và phác hoạ một

cách khái quát về sự tiến triển của các xu hướng môi trường khi QHPTKTXH

không được triển khai;

Kết luận và khuyến nghị

Các chủ đề

được đề cập

trong ĐMC

Các vấn đề quan tâm

cụ thể

Các xu hướng quá khư và các động lực trong các vấn đề chính

Khả năng tiến hóa trong tương lai của các xu hướng này do có các quy hoạch hoặc các dự án chính trong vùng nghiên cứu có thể được thực thi kể cả khi QH không được thực hiện

Tác động trực tiếp của các hợp phần khác nhau trong QHTĐ tới các xu hướng tương lai (dựa trên sự phân tích các xu hướng khi không có QH)

Tác động lũy tích của tất cả các xu hướng với QH và ý nghĩa của các tác động này đối với các mối quan tâm mang tính chiến lược Môi trường

Xã hội

Kinh tế

Thủy văn, chất lượng nước,

ĐDSH dưới nước và trên cạn Giải thích định tính rõ

ràng xu hướng và ý nghĩa

khi không có số liệu đồ thị và bản đồ khi có số

liệu

Nhân khẩu học/di dân, các nhóm

dân tộc thiểu số và sinh kế, sức

khỏe

Nông nghiệp, thủy sản,

khai thác mỏ, giao thông,

công nghiệp, du lịch…

- Hành động cấp quốc gia

- Hành động tại lưu vực (quá trình quy hoạch mới, thu xếp thể chế, giám sát)

- Hành động cấp tỉnh

- Hành động ở cấp dự án

cụ thể (gợi ý cụ thể cho thiết kế chi tiết dự án và đánh giá)

Ý nghĩa của các xu hướng tương lai được tiên lượng với QH trong các mối quan tâm chiến lược: các tác động đến các thành phần môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học, cung cấp nước, tác động xã hội, tác động kinh tế

• Nên xem xét đến tác động của sự biến đổi khí hậu có thể xảy ra đến các xuhướng môi trường trong tương lai vì chúng có thể bị ảnh hưởng bởi các hiệntượng khí hậu bất thường;

• Nếu có thể, nên thể hiện kết quả phân tích này trên bản đồ để minh hoạ về quy

mô không gian và sự liên kết giữa các vấn đề về kinh tế, xã hội và môi trường;

• Nên chia sẻ và kiểm tra chéo các thông tin này với nhóm xây dựng QHPTKTXH.Dưới đây là ví dụ về phân tích xu hướng diễn biến nồng độ bụi và đa dạng sinh học rạnsan hô của tỉnh Quảng Nam

Hình 5 Diễn biến nồng độ bụi tại một số điểm quan trắc ở Quảng Nam

Nguồn: Báo cáo ĐMC quy hoạch phát triển kinh tế xã hội tỉnh Quảng Nam, 12/2009

Sự cần thiết

Một thực tế thông thường là phải xem xét các phương án phát triển khác nhau trongtương lai, phải đề xuất được các mục tiêu hoặc ưu tiên phát triển thay thế khi xây dựngQHPTKTXH Việc đánh giá các đề xuất này có thể chỉ ra các cơ hội để thực hiện cácphương án nhằm tiến tới sự phát triển bền vững

Việc đánh giá như vậy đòi hỏi phải có các cuộc thảo luận lặp đi lặp lại giữa các chuyêngia ĐMC và chuyên gia xây dựng QHPTKTXH Thông qua những cuộc thảo luận cóthể xác định được các rủi ro hoặc lợi ích lớn về môi trường của các phương án phát triểnkhác nhau Thông tin này có thể giúp xây dựng các phương án trong quá trình xây dựngQHPTKTXH, hoặc đề xuất những thay đổi về mục tiêu của bản thân QHPTKTXH

Cách tiếp cận

Việc đánh giá các đề xuất chiến lược rõ ràng là một việc khó Tuy nhiên, nó có thể trởnên dễ dàng hơn bằng cách sử dụng thông tin về các xu hướng môi trường trong tươnglai khi không có QHPTKTXH (xem các bước ĐMC trước) Thông tin về các xu hướngmôi trường trong tương lai này sẽ cho phép các chuyên gia ĐMC xem xét xem cácphương án phát triển, mục tiêu phát triển và các ưu tiên phát triển được đề xuất liệu:

• Có ảnh hưởng tích cực hay tiêu cực đến các động lực chủ yếu (nguyên nhân gốcrễ) của các vấn đề về môi trường liên quan;

• Có thể dẫn đến những nguy cơ mới về môi trường; hoặc

• Có tạo điều kiện thuận lợi cho việc cải thiện môi trường

• Mối quan hệ giữa các mục tiêu phát triển được đề xuất và các mục tiêu môitrường có liên quan có thể dễ dàng được trình bày bằng các ma trận đơn giản mô

tả về những tác động cơ bản Những vấn đề xung đột và tương hợp khác nhaucũng có thể dễ nhìn thấy bằng cách sử dụng các biểu tượng đơn giản hoặc cácmàu khác nhau để chỉ dẫn, ví dụ như sau:

• Những vấn đề xung đột/hạn chế tuyệt đối (màu đỏ);

• Những vấn đề xung đột/hạn chế đáng kể (màu da cam);

• Những tác động tích cực hoặc những tương hợp đáng kể (màu xanh lá cây nhạt);

• Những sự tương hợp hoàn toàn – các mục tiêu đề xuất giải quyết được nhữngvấn đề về môi trường hiện tại hoặc bảo đảm tính bền vững (màu xanh lá câyđậm);

• Những tác động còn chưa chắc chắn (màu xanh nước biển);

• Những tác động không đáng kể (không màu)

Đánh giá những đề xuất chiến lược có thể được thực hiện thông qua việc sử dụng nhữngthông tin về các xu hướng môi trường và kinh tế - xã hội trong tương lai khi không triểnkhai quy hoạch được đề xuất (theo các vấn đề môi trường cốt lõi và các mục tiêu môitrường có liên quan) đã được xác định trong bước trước

Bước đánh giá này có thể trợ giúp một cách có hiệu quả cho việc xem xét nhữngphương án sau đây của QHPTKTXH thông qua việc đặt ra những câu hỏi, cụ thể nhưsau:

a) Các lựa chọn về quản lý nhu cầu:

• Hoạt động phát triển đề xuất có cần thiết không ?

• Nhu cầu liệu có được đáp ứng hay không nếu như không có bất cứ hoạt độngphát triển hoặc kết cấu hạ tầng mới nào ?

• Liệu có những cơ hội hiện thực nào để quản lý nhu cầu phát triển (ví dụ, thôngqua các công cụ về luật pháp, kinh tế hoặc hành chính hoặc các biện pháp khác

để thúc đẩy việc thay đổi hành vi) ?

b) Các lựa chọn về công nghệ hoặc quá trình:

• Công việc phải được thực hiện như thế nào ?

• Có hay không các biện pháp, công nghệ hoặc quá trình mà có thể đáp ứng đượccác nhu cầu phát triển nhưng lại ít gây ra những tác động xấu về môi trường sovới những biện pháp truyền thống ?

Các tham vấn

Trong việc đánh giá các mục tiêu và phương án phát triển được đề xuất có thể sử dụngnhững thông tin đầu vào từ các chuyên gia thuộc các cơ quan có thẩm quyền, các cơquan khoa học, các nhóm kinh doanh hoặc các tổ chức phi chính phủ có liên quan.Những cuộc hội thảo, hội nghị bàn tròn và các cuộc họp không chính thức, v.v đều cóthể được sử dụng phục vụ cho mục đích này

Gợi ý thực hành

• Cần đề xuất được các biện pháp mới để có thể đồng thời đạt được các mục tiêu

về môi trường và mục tiêu về phát triển;

• Phải đưa ra được những khuyến nghị về việc xây dựng QHPTKTXH;

• Phải tích cực huy động nhóm xây dựng QHPTKTXH tham gia vào các đánh giánày;

Bảng 4 Ví dụ về ma trận thể hiện các rủi ro, lợi ích và cơ hội liên quan tới các mục

tiêu phát triển kinh tế - xã hội

Các mục tiêu

Các lợi ích môi

Tăng lượng gạo

chất lượng cao

cho xuất khẩu

nhưng không tăng

khu vực trồng trọt

Tăng cường lượng phân bón, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ sử dụng khi mở rộng sản xuất Đất sản xuất bị mất hoặc xuống cấp

Ô nhiễm đất và nước Tăng nhu cầu về nước

Các loại gạo cho năng suất thấp hiện sử dụng nhiều phân bón từng bước bị loại bỏ

Áp dụng thực hành nông nghiệp tốt, đặc biệt ở vùng đất dốc

Giới thiệu các giống lúa mới cho năng suất cao, kháng sâu bệnh

Các khu vực lúa cho năng suất thấp sẽ chuyển sang trồng cây lương thực khác hoặc chăn nuôi

Các khu vực bị suy thoái hệ sinh thái được phục hồi Đảm bảo sự tăng

Thực hành các hoạt động đánh bắt không bền vững như đánh bắt bằng mìn

Ảnh hưởng tới các hệ sinh thái biển nhạy cảm

Đe dọa sinh kế của các ngư dân đánh bắt quy mô nhỏ do gia tăng đánh bắt công nghiệp

Ô nhiễm nước và đất do quản

lý chất thải kém đối với các hoạt động chế biến thủy sản

Xây dựng và tăng cường năng lực trong việc hạn chế đánh bắt nhằm đảm bảo các loài cá không bị suy giảm về số lượng

Xây dựng các kế hoạch quản

lý đánh bắt ven biển và xa bờ

Mở rộng các khu bảo tồn biển

và cải tiến kế hoạch quản lý với sự tham gia của các cộng đồng địa phương

Tăng cường các nguồn lực và đào tạo nhằm bắt buộc tuân thủ quy định trong khu bảo tồn biển