Nhận thức được vai trò quan trọng của kỹ năng đọc trong việc hướng dẫn học sinh cảm thụ, phân tích các tác phẩm văn học, đặc biệt là các bài thơ trữ tình trung đại Việt Nam ở chương
Trang 1MỤC LỤC
2.3 Giải pháp sử dụng giải quyết vấn đề 4
*Danh mục các đề tài Sáng kiến kinh nghiệm 14
Trang 21 Mở đầu:
1.1 Lí do chọn đề tài:
Ngữ văn là môn học mang tính công cụ và tính thẩm mỹ nhân văn, giúp học sinh có phương tiện giao tiếp, làm cơ sở để học tập tất cả các môn học và hoạt động giáo dục khác trong nhà trường, đồng thời cũng là công cụ quan trọng để giáo dục học sinh những giá trị cao đẹp về văn hóa, văn học và ngôn ngữ dân tộc, phát triển ở học sinh những cảm xúc lành mạnh, tình cảm nhân văn, lối sống nhân ái, vị tha
Thông qua các văn bản ngôn từ và những hình tượng nghệ thuật sinh động trong các tác phẩm văn học, bằng hoạt động đọc, viết, nói và nghe, môn Ngữ văn có vai trò to lớn trong việc giúp học sinh hình thành và phát triển những phẩm chất tốt đẹp cũng như các năng lực cốt lõi để sống và làm việc hiệu quả, để học suốt đời
Môn Ngữ văn cũng liên quan mật thiết tới cuộc sống, giúp học sinh biết quan tâm, gắn bó hơn với đời sống thường nhật, biết liên hệ và có kĩ năng giải quyết các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn, giúp học sinh phát triển năng lực ngôn ngữ và ằng lực văn học, rèn luyện các kĩ năng đọc, viết, nói và nghe, biết tạo lập các văn bản thông dụng, biết tiếp nhận, đánh giá các văn bản văn học nói riêng, các sản phẩm giao tiếp và các giá trị thẩm mĩ nói chung trong cuộc sống
Khâu đầu tiên trong việc tiếp cận các văn bản văn học đó là khâu đọc, bởi vì đọc giúp học sinh có hiểu biết ban đầu về tác phẩm, tạo được ấn tượng chung, cảm xúc, suy nghĩ bao trùm để đi đến các khâu tiếp theo là viết, nói và nghe
Kỹ năng đọc rất quan trọngtrong việc hiểu và cảm thụ các văn bản văn học trong môn Ngữ văn Nhưng thực tế nhiều giáo viên Ngữ văn nói chung, trong đó có tôi đã chưa thực sự chú ý đến khâu này Mở đầu bài học, thầy cô chỉ hướng dẫn đọc chung chung, rồi gọi học sinh đọc, sau đó tiến hành các bước tiếp theo của tiết học Chính vì chưa thấy được vai trò quan trọng của kỹ năng đọc, mà học sinh chưa cảm và chưa có ấn tượng tốt về văn bản, dẫn đến việc thiếu hào hứng, không chủ động, ít hợp tác trong việc tiếp nhận, tìm hiêur kiến thức Do đó mà nhiều học sinh ngại học môn Ngữ văn, dẫn đến chất lượng của bộ môn chưa cao
Nhận thức được vai trò quan trọng của kỹ năng đọc trong việc hướng dẫn học sinh cảm thụ, phân tích các tác phẩm văn học, đặc biệt là các bài thơ trữ tình trung đại Việt Nam ở chương trình môn Ngữ văn lớp 7, tôi đã mạnh dạn đúc rút kinh nghiệm “Nâng cao chất lượng giảng dạy môn Ngữ văn thông qua rèn luyện kỹ năng đọc hiểu các bài thơ trữ tình trung đại Việt Nam ở lớp
7 trường THCS Lý Thường Kiệt”
1.2.Mục đích nghiên cứu:
- Đề tài sẽ cung cấp một “cẩm nang” giúp người giáo viên trực tiếp
giảng dạy môn Ngữ văn (đặc biệt đang dạy môn Ngữ văn lớp 7) tìm ra một
Trang 3hướng đi đúng đắn nhằm nâng cao chất lượng dạy học, ôn luyện trong nhà trường
- Giúp học sinh có kĩ năng, phương pháp đọc hiểu đạt kết quả cao khi học các bài thơ trữ tình trung đại Việt Nam ở lớp 7
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
- Học sinh lớp 7B trường THCS Lý Thường Kiệt năm học 2019 - 2020
- Các bài thơ trữ tình trung đại Việt Nam trong sách giáo khoa Ngữ văn
7, tập 1, Nhà xuất bản Giáo dục, 2018
1.4.Phương pháp nghiên cứu:
1.4.1.Nghiên cứu lý thuyết:
- Lý thuyết về phương pháp dạy học Tham khảo sách và các tài liệu liên quan đến đề tài để khái quát những vấn đề làm cơ sở cho việc nghiên cứu thực tiễn
- Trao đổi với bạn bè đồng nghiệp phụ trách dạy lớp 7 ở trường và các
trường THCS trong huyện để tìm ra các giải pháp đọc hiểu hiệu quả nhất 1.4.2 Nghiên cứu thực tiễn:
- Quan sát theo dõi học sinh hoạt động trong tất cả các giờ học
-Xây dựng một hệ thống câu hỏi ghi trên phiếu bài tập thông qua các bài học để tìm hiểu mức độ nhận thức của học sinh
-Thực hiện các biện pháp nhằm rèn luyện tính chủ động, sáng tạo của học sinh, so sánh với thực trạng ban đầu khi chưa áp dụng sáng kiến
- Dự giờ đồng nghiệp, các tiết dạy của bản thân trên lớp
- Tổ chức thảo luận trong tổ, thống nhất các ý kiến để thực hiện
2.Nội dung sáng kiến kinh nghiệm:
2.1.Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm:
Đọc hiểu là một trong những hình thức hoạt động nhận thức của con người phản ánh năng lực tư duy bằng ngôn ngữ và thông qua ngôn ngữ Riêng với văn học, đọc hiểu phản ánh những tình cảm, những ý chí, những ước vọng, những động lực của tâm hồn và cùng với tiếng lòng của nhà văn, nhà thơ thể hiện trong tác phẩm “ Đọc là tiếng đồng vọng của con người trước thời đại và lịch sử”
Đọc hiểu ở đây không bó hẹp đơn thuần là đọc bề mặt câu chữ, mà cần gắn liền với “hiểu” Giờ học văn không còn là giờ thuyết giảng của giáo viên
và không còn là giờ học sinh chỉ cần ngồi nghe, ghi chép một cách thụ động
mà là học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên tự mình chiếm lĩnh tri thức, chiếm lĩnh văn bản Giờ dạy văn là giờ giáo viên dạy học sinh đọc hiểu, học sinh học cách đọc hiểu Học sinh phải tự mình đọc hiểu chứ giáo viên không đọc hiểu hộ cho học sinh như trước đây Theo giáo sư Trần Đình Sử “ dạy học văn trong nhà trường chỉ có thể là thày dạy đọc văn, trò học đọc văn chứ không thể có gì khác.Và môn học riêng về văn bản văn học trong nhà trường chỉ có thể định danh là môn đọc văn”
Như vậy với những nội dung mới của “đọc” và “hiểu” trong dạy đọc hiểu hiện nay thì tên gọi đọc hiểu đã cho thấy sự thay đổi về mặt bản chất của
Trang 4hoạt động dạy học văn so với trước đây Bản chất của dạy học văn không còn
là sự truyền thụ tri thức một chiều mà là sự tổ chức cho hoạt động của học sinh, dạy học sinh chủ động tìm hiểu chiếm lĩnh tri thức
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
Đọc hiểu là một quá trình nhận biết những gì tinh tế nhất bằng những rung động, những cảm nhận sâu sắc nhất của bản thân về tác phẩm Thực tế bản thân tôi và một số đồng nghiệp còn nặng về thực hiện các bước lên lớp, quy trình bài dạy và chưa thực sự thấy được tầm quan trọng của việc đọc hiểu văn bản Thầy cô chỉ hướng dẫn học sinh đọc một cách chung chung, rồi tiến hành dạy bài học Vì vậy, học sinh thường đọc bài theo hướng dẫn của thầy
cô mà không có sự rung động của chính bản thân mình về tác phẩm
Có những thầy cô chú trọng việc hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài, lấy học sinh làm trung tâm, nhưng chỉ coi trọng việc học sinh đọc thành tiếng to,
rõ, hoặc có hướng dẫn học sinh đọc diễn cảm, nhưng chỉ lướt qua, việc rèn luyện đọc hiểu cho học sinh còn chưa được chú trọng
Học sinh có soạn bài, chuẩn bị bài ở nhà nhưng còn chiếu lệ, có tính đối
phó với thầy cô.Hiện tượng chép sách Học tốt môn Ngữ văn hoặc văn mẫu
còn diễn ra thường xuyên Số học sinh thực sự đọc văn bản để trả lời câu hỏi theo hướng dẫn chuẩn bị bài chưa nhiều Thầy cô đôi khi chưa có biện pháp động viên khích lệ phù hợp để học sinh chủ động tự giác đọc bài, chuẩn bị bài trước khi đến lớp
Bên cạnh đó, nhiều học sinh kĩ năng đọc bề mặt từ ngữ văn bản còn rất yếu Các em dừng nghỉ khi đọc tùy tiện, làm cho từ ngữ, câu bị ngắt không đúng, trở nên khó hiểu hoặc không có nghĩa
Mặt khác, do thời đại bùng nổ thông tin và mạng xã hội cũng ảnh hưởng tới việc rèn kĩ năng đọc của các em Các em có xu hướng tìm đến các phương tiện đọc như: ti vi, internet, , là những kênh thông tin về tri thức và giải trí vừa tiện lợi vừa hấp dẫn vì tìm kiếm thông tin, tri thức nhanh, lại có nhiều hình ảnh đẹp, hấp dẫn, trong khi đó các văn bản chỉ là từ ngữ tĩnh, đặc biệt các bài thơ trữ tình trung đại Việt Nam lại có nhiều từ Hán Việt, từ cổ, khó hiểu với lứa tuổi của các em, nên các em càng ngại đọc
Chính vì vậy mà giờ dạy - học Ngữ văn chưa thật sự tạo được ấn tượng cho học sinh, dẫn đến chất lượng bộ môn còn hạn chế
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề:
Để giúp học sinh chủ động tiếp nhận kiến thức ở các bài thơ trữ tình trung đại Việt Nam, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn Ngữ văn lớp 7 thông qua việc rèn luyện kỹ năng đọc hiểu, tôi đã thực hiện các giải pháp sau đây:
2.3.1 Nắm vững tầm quan trọng của kỹ năng đọc hiểu
Đọc để hiểu tác phẩm theo những chuẩn mực nào đó đã được quy định trong chương trình và sách giáo khoa, trước hết phải giúp học sinh tái hiện tác phẩm, vì tái hiện là thao tác tư duy đầu tiên, quan trọng nhất để cảm nhận tác phẩm.Tổ chức tốt tâm thế tiếp nhận tác phẩm cho học sinh, với một bài đọc
Trang 5hiểu trên lớp, thì sự mở đầu để tiếp cận tác phẩm có giá trị như là sự khơi mào của tưởng tượng Bước tiếp theo mới là đọc hiểu để chính thức đi vào tiến trình bày dạy
Đọc chuẩn một văn bản có nghĩa là phải đọc đúng, đọc to, đọc diễn cảm, đọc hay, đọc như là một sự tự biểu hiện, như là một sự tự cảm nhận Vì vậy tôi rất chú trọng cung cấp cho học sinh kỹ thuật đọc một tác phẩm cụ thể trong giờ đọc hiểu
Theo các nhà nghiên cứu sư phạm hàng đầu, dạy cách đọc hiểu là để học sinh biết cách đọc, từ đó biết đọc một cách chủ động, sáng tạo Dạy cách đọc cũng không thể chỉ dạy một văn bản mà cần cho học sinh vận dụng thực hành đọc các văn bản tương tự Vì vậy tôi nhấn mạnh cách đọc, phương pháp tiếp cận bằng các hướng dẫn trong quá trình đọc và hệ thống câu hỏi đọc hiểu cuối mỗi văn bản, từ đó giúp học sinh có thể tự đọc các văn bản tương tự
2.3.2.Giao bài đọc hiểu để học sinh chuẩn bị ở nhà trước khi đến lớp Công việc này thông thường tôi giao cho các em ở cuối tiết học trước và hướng dẫn cụ thể cho các em đọc hiểu văn bản ở nhà Mục đích của công việc này là giúp các em hiểu nội dung và soạn bài trước ở nhà Các em có thể tự đọc to, rõ ràng hoặc đọc thầm, đọc diễn cảm văn bản trước khi đến lớp
Tôi rất chú trọng khâu đọc hiểu ở nhà của học sinh, vì nếu khâu chuẩn bị
ở nhà không được chú ý, các bước khai thác giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm sẽ gặp không ít khó khăn
Để các em chủ động, tự giác chuẩn bị bài đọc hiểu ở nhà, khi tới giờ học tôi đã thực hiện một số biện pháp để khuyến khích, động viên các em Thực
tế, hiếm có giáo viên nào trong 1, 2 phút đầu tiết có thể kiểm tra hết được việc đọc hiểu của học sinh trong vở Soạn văn Với bản thân tôi cũng vậy Cho nên tôi chỉ kiểm tra xác xuất một nhóm học sinh, từ đó khen ngợi các em chuẩn bị bài đọc hiểu tốt, phê bình nhắc nhở những em chưa chuẩn bị hoặc chuẩn bị
qua loa chiếu lệ, hoặc có hiện tượng chép sách Học tốt Ngữ văn 7.Tùy từng
tình huống cụ thể, tôi lựa chọn nhóm học sinh để kiểm tra
Ví dụ khi dạy bài “ Sông núi nước Nam” (Nam quốc sơn hà), nếu trong
lớp có học sinh tên là Nam, Quốc, Sơn, Hà, tôi sẽ gọi bốn học sinh này để trả lời ý nghĩa tên của mình, hoặc sẽ chú ý gọi những em có tên là yếu tố Hán Việt Thực tế có em trả lời được, có em không trả lời được Nhưng các em rất vui và hào hứng vì được cô chọn kiểm tra, vì đã hiểu được ý nghĩa tên mình Bước tiếp theo tôi yêu cầu các em mang vở soạn văn lên, rồi gọi 1 học sinh khác lên quan sát vở soạn văn của cả 4 bạn, nhận xét, xếp thứ tự về hình thức trình bày, chữ viết Sau đó tôi sẽ nhận xét thêm về nội dung chuẩn bị đọc hiểu
ở nhà, động viên khuyến khích những em chuẩn bị tốt, phê bình những em chuẩn bị chưa tốt
Việc làm trên sẽ khiến các em chú ý hơn về từ ngữ Hán Việt, có ý thức tìm hiểu ý nghĩa tên gọi của mình (vì rất nhiều tên gọi của học sinh là yếu tố Hán Việt), tiến tới bước tiếp theo các em sẽ chú ý tới bản phiên âm của bài thơ “ Nam quốc sơn hà” Đồng thời được động viên khích lệ, các em sẽ chú ý
Trang 6chuẩn bị đọc hiểu kĩ từ nhà những bài thơ trữ tình trung đại tiếp theo sẽ được học trên lớp
2.3.3.Hướng dẫn học sinh đọc từ ngữ bề mặt văn bản
Với thao tác này, trước hết tôi hướng dẫn cho học sinh cách đọc, rồi đọc mẫu, sau đó gọi học sinh đọc.Cụ thể là khi đọc, tôi yêu cầu tư thế đọc phải ngay ngắn, tay cầm sách đúng quy định, khoảng cách giữa sách và mắt hợp
lý, mắt nhìn thẳng vào văn bản, thật chú ý để đọc Cần chú ý ngắt giọng biểu cảm, sử dụng tốc độ và ngữ điệu phù hợp, nhấn giọng ở những từ ngữ quan trọng
Thao tác hướng dẫn học sinh đọc từ ngữ bề mặt văn bản giúp học sinh mạnh dạn trình bày trước các bạn, qua đó rèn luyện cách phát âm, đọc diễn cảm, rèn luyện sự mạnh dạn, tự tin của các em
Trong khi một bạn đọc to, tôi yêu cầu các em còn lại đều phải quan sát văn bản và đọc thầm theo Việc đọc thầm giúp các em tập trung cao, thâm nhập văn bản một cách nhanh chóng, bao quát sơ bộ nội dung của bài thơ đang tìm hiểu
Tùy độ dài của bài thơ và nội dung cần tổ chức cho học sinh nắm được bài mà tôi chọn đối tượng học sinh đọc cho phù hợp
Ví dụ với các bài thơ “ Nam quốc sơn hà”, “Tụng giá hoàn kinh sư”, “ Thiên trường vãn vọng”, sau khi hướng dẫn cách đọc rồi đọc mẫu, bao giờ tôi cũng chọn các đối tượng học sinh khác nhau để gọi các em đọc bài Cụ thể là: Với bản phiên âm: Tôi chọn những em học môn Ngữ văn khá nhất, vì bản phiên âm đều là yếu tố Hán Việt, nên đôi khi sẽ xa lạ, khó hiểu với các
em, chỉ những em nào luyện đọc nhiều, kiến thức từ ngữ Hán Việt tương đối mới đọc tốt được
Một phương pháp đọc rất được tôi chú trọng trong các giờ đọc hiểu văn bản thơ trữ tình trung đại Việt Nam là đọc diễn cảm Đây là khâu đọc bao gồm cả đọc, hiểu và cảm thụ Từ việc đọc hiểu được những thông tin bề mặt trên câu chữ để hiểu được nghĩa hiển ngôn, học sinh sẽ đọc hiểu được những thông tin bề sâu văn bản do mối quan hệ giữa các dòng thơ Từ đó, học sinh
sẽ đọc và tìm được những ý nghĩa, những thông tin nằm ngoài văn bản do mối quan hệ giữa văn bản với những vấn đề nằm ngoài văn bản tạo ra
Tôi đã chú ý hướng dẫn học sinh làm chủ ngữ điệu, chỗ ngừng giọng, cường độ giọng để biểu đạt ý nghĩ và tình cảm của tác giả đã gửi gắm qua tác phẩm Tôi hướng dẫn các em đọc đúng giọng, khi vui, khi trầm lắng, khi nghiêm khắc,… Biết nhấn giọng ở những từ ngữ biểu cảm, ngắt giọng hợp lý
Ví dụ: Khi đọc bài thơ “ Sông núi nước Nam”, tôi hướng dẫn các em đọc một cách dõng dạc nhằm gây không khí trang nghiêm, qua đó bước đầu các
em cảm nhận được tinh thần độc lập, khí phách hào hùng, khát vọng lớn lao của dân tộc Đại Việt Đặc biệt nhấn giọng ở những từ ngữ quan trọng, những
từ ngữ hiệp vần,…
Trang 7Cách đọc này phát huy khả năng tiếp nhận văn bản bằng sự kết hợp cả tư duy logic với tư duy hình tượng, liên tưởng, tưởng tượng; giữa tiếp nhận bằng thị giác, thính giác và tổng hợp các giác quan, giữa hình ảnh với biểu tượng
và hình tượng văn học, phát huy được thế mạnh của cảm xúc ngôn ngữ trong khi đọc
Đây chính là bước tiền đề để đọc hiểu nội dung và hình thức của văn bản
Phần chú thích cũng được tôi rất chú trọng hướng dẫn học sinh đọc Việc tìm hiểu chú thích giúp học sinh hiểu sâu hơn về nghĩa của từ ngữ, đặc biệt là giúp học sinh nắm được các ý chính về tác giả, xuất xứ văn bản.Tìm hiểu tác giả tác phẩm: giúp học sinh nắm được nét tiêu biểu của tác giả, hoàn cảnh sáng tác, sự nghiệp sáng tác của tác giả Thông qua đó, các em
sẽ hứng thú say sưa, tìm tòi nghiên cứu về nội dung văn bản
Phần chú thích gồm hai ý: giới thiệu về tác giả, tác phẩm và giải nghĩa từ khó của bài Tùy theo tác giả, tác phẩm mà sách giáo khoa giới thiệu dài hay ngắn Tôi đã hướng dẫn học sinh tìm hiểu chú thích một cách ngắn gọn nhất, kết hợp với ghi chép thật cô đọng những thông tin quan trọng liên quan đến nội dung tư tưởng của bài thơ
Cuối tiết học, tôi dành 2-3 phút tổ chức cho học sinh thi đua luyện đọc diễn cảm có sáng tạo để giúp các em khắc sâu ấn tượng về bài thơ, nắm vững hơn nội dung bài học
2.3.4.Hướng dẫn học sinh đọc hiểu nội dung văn bản
Đọc hiểu nội dung văn bản thể hiện qua chi tiết, đề tài, chủ đề, tư tưởng, thông điệp mà tác giả gửi gắm qua văn bản
Để giúp học sinh đọc hiểu nội dung văn bản, trước hết tôi hướng dẫn học sinh tìm hiểu bố cục của văn bản Việc này tôi cũng đã giao cho học sinh chuẩn bị ở nhà từ cuối tiết học trước Các em sẽ không thể tìm được bố cục của văn bản nếu không đọc bề mặt từ ngữ của văn bản
Với những bài thơ thất ngôn tứ tuyệt, cấu trúc thông thường gồm 4 phần:
Khai, thừa, chuyển, hợp; với những bài thơ thất ngôn bát cú, cấu trúc thông thường gồm 4 phần: Đề, thực, luận, kết Tôi hướng dẫn học sinh tìm bố cục
bài thơ theo cấu trúc này
Tuy nhiên nếu các em chia bố cục theo ý chính của bài thơ một cách hợp
lý thì tôi vẫn ghi nhận và biểu dương các em đã có tinh thần chuẩn bị bài và xây dựng bài rất tích cực
Với những bài thơ lục bát thì thông thường bố cục bài thơ được chia theo
ý chính, dựa vào bố cục hợp lý, tôi xây dựng hệ thống câu hỏi từ dễ đến khó, các câu hỏi có tính chất gợi tìm để hướng dẫn các em tìm hiểu nội dung bài học
Xây dựng hệ thống câu hỏi tìm hiểu bài kết hợp với luyện đọc ngắn gọn,
cô đọng, hàm súc, gợi mở và có tác dụng định hướng cho học sinh đọc hiểu,
để các em hiểu được ý nghĩa của văn bản Các câu hỏi đưa ra không chỉ giới hạn kiến thức bài đọc mà cần phải có những câu hỏi phát triển, kích thích sự
Trang 8tìm tòi Đôi khi tôi điều chỉnh một số câu hỏi trong sách giáo khoa để phù hợp với tình huống cụ thể, nhằm giúp học sinh thực hiện được, từ đó sẽ khiến các
em dần dần tự tin hơn, chủ động hơn trong việc đọc hiểu tác phẩm
Hình thức này giúp tôi tương tác với học sinh dễ dàng, qua việc đặt ra các câu hỏi cho học sinh trả lời.Những câu hỏi này gợi cho học sinh tìm tòi, suy nghĩ nhằm đạt được mục tiêu của bài học Tôi không trực tiếp truyền thụ kiến thức đọc hiểu, mà hướng dẫn học sinh tư duy từng bước để tìm hiểu và nắm được nội dung của bài học
Nhan đề bài thơ cũng rất quan trọng trong việc tìm hiểu nội dung văn bản, giúp học sinh phỏng đoán nội dung chủ đề văn bản một cách nhanh và chính xác nhất Bởi vì một văn bản nói chung bao giờ cũng chứa một nội dung nhất định Nhan đề của văn bản luôn luôn gắn liền với nội dung, phản ánh chủ đề, đề tài của văn bản đó Do vậy khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu nội dung của các bài thơ trữ tình trung đại Việt Nam, tôi luôn chú ý yêu cầu học sinh tập thói quan tìm hiểu ý nghĩa nhan đề các bài thơ này Đây là thao tác đầu tiên, là bước tìm hiểu có ý nghĩa khái quát, sơ bộ, đại cương, định hướng các thao tác tiếp theo trong việc tìm hiểu nội dung văn bản
Ví dụ:Khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài thơ “ Nam quốc sơn hà” ( “Sông núi nước Nam”), tôi đã hướng dẫn học sinh tìm hiểu nghĩa của từng yếu tố Hán Việt tạo thành nhan đề bài thơ Nhan đề “ Nam quốc sơn hà” chỉ gồm bốn chữ ngắn gọn nhưng đã thể hiện được khái quát tinh thần của bài thơ: Sông núi này là của người Nam, của nước Nam, và bài thơ ra đời trong hoàn cảnh quân Tống xâm lược nước ta, thì rõ ràng đây là một tuyên ngôn, một sự khẳng định chắc chắn về độc lập chủ quyền của dân tộc Đại Việt Việc dựa vào nhan đề của bài thơ để bước đầu nắm bắt nội dung văn bản
là một thao tác cần thiết Vì vậy tôi rất chú trọng rèn cho học sinh thao tác này, bởi đó là cách nhìn bao quát, là cơ sở định hướng để tiếp tục tìm tòi, khám phá văn bản Tạo cho học sinh thói quen này cũng chính là tạo thói quen tìm hiểu khi tiếp xúc với văn bản
Tuy nhiên, không phải lúc nào nhan đề của văn bản cũng thể hiện rõ ràng, trực tiếp nội dung văn bản, nên cần linh hoạt nhận diện để đọc hiểu một cách phù hợp nhằm hướng dẫn học sinh nắm được nội dung bài học
Khi hướng dẫn đọc hiểu, tôi yêu cầu học sinh quan sát và tìm hiểu các chi tiết, các từ ngữ quan trọng nhất của bài thơ, đó là những nhãn tự quan trọng để định hướng cách hiểu bài thơ một cách trọng tâm nhất Chẳng hạn khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu bài thơ “ Bạn đến chơi nhà” (Nguyễn Khuyến), tôi yêu cầu học sinh tìm ra một từ có ý nghĩa nhất trong bài thơ Học sinh sẽ tìm ra được đó là từ “ bác” Những ân tình gần gũi, trân trọng nhau được thể hiện qua tiếng gọi “bác” giản dị “ Đã bấy lâu nay bác tới nhà”,
và đọc lời nói thành thơ “ Bác đến chơi đây ta với ta”, các em sẽ nhận ra quan
hệ tình bạn ở đây gắn bó hòa hợp đến độ khó có thể tách rời
Trang 9Bước tiếp theo để hướng dẫn học sinh đọc hiểu nội dung văn bản là tôi hướng dẫn các em tìm hiểu đề tài, chủ đề tư tưởng, thông điệp mà các tác giả gửi gắm qua các bài thơ
Thơ trữ tình trung đại Việt Nam ở giai đoạn từ thế kỉ X đến thế kỉ XV có
âm hưởng chung là hào hùng, do dân tộc ta thời bấy giờ liên tục phải chống lại quân xâm lược phương Bắc: Nhà Lý chống quân xâm lược Tống, nhà Trần
ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên, nhà Lê chống quân xâm lược Minh Chính vì vậy mà đề tài chung của các bài thơ trữ tình trung đại Việt Nam thời kỳ này là tinh thần yêu nước và lòng tự hào dân tộc Tôi đã hướng dẫn học sinh ghi nhớ kỹ điều này
Nhưng tinh thần yêu nước và lòng tự hào dân tộc ở mỗi nhà thơ, mỗi bài thơ, do cảm nhận và vị trí xã hội khác nhau mà cách thể hiện cũng khác nhau Chính vì vậy mà chủ đề tư tưởng của mỗi bài thơ cũng cụ thể hơn và biểu hiện khác nhau, do đó mà thông điệp các tác giả gửi gắm đến người đọc cũng khác nhau: Bài thơ “Sông núi nước Nam” có chủ đề chung là khẳng định chủ quyền về lãnh thổ của đất nước và nêu cao ý chí quyết tâm bảo vệ chủ quyền
đó trước mọi kẻ thù xâm lược Thông điệp mà tác giả gửi gắm đễ người đọc,
đó là: Nước Nam ta là một nước có độc lập chủ quyền, có “đế cư”, bất cứ kẻ thù nào xâm lược cũng sẽ chuốc lấy bại vong
Bài thơ “Phò giá về kinh” (Trần Quang Khải) đã thể hiện chủ đề là hào khí chiến thắng và khát vọng thái bình thịnh trị của dân tộc ta ở thời đại nhà Trần, qua đó gửi gắm thông điệp về một đất nước tự cường, hòa bình thịnh vượng đến muôn đời sau
2.3.5.Hướng dẫn học sinh đọc hiểu hình thức văn bản
Đọc hiểu hình thức văn bản cũng là biện pháp không thể thiếu khi hướng dẫn học sinh tiếp nhận tác phẩm
Đọc hiểu hình thức thể hiện qua đặc điểm các kiểu văn bản và thể loại, các thành tố của mỗi kiểu văn bản và thể loại (vần thơ, nhịp thơ, ngôn ngữ,…) Trước hết, để đọc hiểu tốt hình thức văn bản, tôi hướng dẫn học sinh nắm được kiểu văn bản và phương thức biểu đạt tương ứng để có hướng tìm hiểu nội dung văn bản một cách khoa học nhất, nhanh nhất, chính xác nhất Các bài thơ trữ tình trung đại Việt Nam đều thuộc kiểu văn bản biểu cảm, nhưng lại thuộc nhiều thể thơ khác nhau, nên tôi đã hướng dẫn học sinh nắm được đặc điểm của từng thể thơ, giúp các em tìm hiểu bài một cách dễ dàng hơn
Ví dụ: Bài thơ “ Sông núi nước Nam” (Tương truyền của Lý Thường Kiệt), bài thơ “ Buổi chiều đứng ở phủ Thiên Trường trông ra” (Trần Nhân Tông) thuộc thể thơ thất ngôn tứ tuyệt, nên khi hướng dẫn học sinh đọc, tôi lưu ý các em về nhịp thơ thông thường của thể thơ này là 2/2/3; 4/3 hoặc có khi là ¾, bài thơ “ Phò giá về kinh” ( Trần Quang Khải) thuộc thể thơ ngũ ngôn tứ tuyệt nên có nhịp chung là 2/3 Tôi hướng dẫn học sinh cứ đọc theo nhịp này (đôi khi cần linh hoạt) thì sẽ đọc đúng bài thơ, dù đó là bản phiên âm với những yếu tố Hán Việt xa lạ với các em
Trang 10“Bài ca Côn Sơn” (Nguyễn Trãi) thuộc thể thơ lục bát thì thông thường
có nhịp 2/2/2, 4/4; bài thơ “ Qua đèo Ngang” ( Bà Huyện Thanh Quan) thuộc thể thơ thất ngôn bát cú thông thường cũng có nhịp 2/2/3 hoặc 2/5,… thì khi đọc tôi cũng hướng dẫn các em dựa vào nhịp điệu này để đọc cho đúng nhịp điệu bài thơ
Khi hướng dẫn các em đọc hiểu hình thức bài thơ “Bạn đến chơi nhà ( Nguyễn Khuyễn), tôi đặt ra một số câu hỏi để gợi dẫn các em trả lời: Bài thơ này thuộc thể thơ gì? Nhịp của các câu thơ như thế nào? Giọng điệu, tình cảm trong bài là gì? Từ đó em sẽ đọc và ngắt nhịp như thế nào?
Học sinh có thể trả lời được, hoặc cần thiết thì tôi sẽ bổ sung cho các em nắm rõ hơn nội dung cần trả lời: Bài thơ được làm theo thể thơ thất ngôn bát
cú Đường luật; nhịp thơ 4/4, 2/2/3/, đặc biệt câu 6 có nhịp 4/1/2 Cần đọc chậm rãi, ung dung, hóm hỉnh như thấp thoáng một nụ cười để thể hiện được phong cách của chủ thể bài thơ - tác giả
Khi các em đọc, tôi cũng hướng dẫn cho các em chú ý cách gieo vần của mỗi bài Cụ thể là: Với bài thơ thuộc thể thất ngôn tứ tuyệt (“ Sông núi nước Nam”, “ Buổi chiều đứng ở phủ Thiên Trường trông ra”) thì vần được gieo ở cuối các câu 1,2,4; bài thơ thuộc thể thất ngôn bát cú ( “Qua đèo Ngang”) thì vần được gieo ở cuối các câu 1,2,4,6,8; bài thơ thuộc thể lục bát (“ Bài ca Côn Sơn”) thì vần được gieo ở chữ thứ sáu của câu lục với chữ thứ sáu của câu bát, chữ thứ sáu của câu bát lại được gieo vần với chữ thứ sáu của câu lục tiếp theo, cứ như vậy cho đến hết bài thơ Dựa vào vị trí các chữ gieo vần này
mà tôi yêu cầu các em nhấn giọng cho phù hợp để thể hiện được tinh thần của bài thơ, tạo được ấn tượng với người nghe, gây được sự chú ý bước đầu của các bạn trong lớp để tạo tâm thế tìm hiểu bài
Trong quá trình tổ chức cho học sinh đọc hiểu nội dung và đọc hiểu hình thức của các bài thơ trữ tình trung đại Việt Nam, tôi đã vận dụng linh hoạt các phương pháp tích cực, các hình thức tổ chức dạy học trong giờ dạy nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh Đó là:
Tổ chức đọc hiểu theo từng cặp nhóm nhằm tích cực hóa hoạt động đọc hiểu của học sinh, tạo cơ hội cho các em thể hiện khả năng đọc hiểu trước lớp Tôi luôn luôn chú ý quan sát, động viên hướng dẫn các em kịp thời để các em
tự tin thể hiện khả năng của mình qua giọng đọc và trả lời các câu hỏi
Tổ chức hoạt động nhóm thông qua phiếu học tập.Hoạt động này nhằm khuyến khích tất cả học sinh trong lớp được tham gia thảo luận các câu hỏi đọc hiểu, biết thống nhất hướng trả lời để thi đua với các nhóm khác Kết quả trình bày của mỗi nhóm cũng chính là kết quả của mỗi thành viên trong nhóm Chính vì vậy các em rất chú ý thực hiện nhằm đóng góp ý kiến với nhóm để hoàn thanh bài được cô giao một cách nhanh nhất, đúng nhất
Tôi cũng đã tổ chức trò chơi học tập ở một số tiết dạy cho các em Nội dung của những trò chơi này gắn liền với yêu cầu đọc hiểu trong giờ học cụ thể