Trong các tiết dạy của phần văn bản, bản thân cảm thấy dạng bài “Ôn tập” là dạng bài ôn lại và tổng kết nội dung mảng kiến thức học sinh đã học trong chương trình.. Là một giáo viên dạy
Trang 1I MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Gorki nói: “Văn học là nhân học” Nghĩa là thông qua các tác phẩm, văn học phản ánh toàn bộ đời sống vật chất, tinh thần và các quy luật vận động của
xã hội Theo câu nói của Gorki thì văn học là một môn học về con người Và đó không chỉ là con người về thể xác mà có cả con người tâm hồn Con người tâm hồn ở đây là con người với cuộc sống tinh thần phong phú, đa dạng Do đó học văn mà cụ thể là học phần văn bản, người học không chỉ biết được hiện thực cuộc sống của con người ở mọi thời kì mà ý nghĩa sâu sắc nhất là qua các văn bản đó, người học sẽ hiểu sâu hơn tâm hồn con người Từ đó người học sẽ học cách làm người, hoàn thiện cái Chân- Thiện- Mĩ của mình
Trong các tiết dạy của phần văn bản, bản thân cảm thấy dạng bài “Ôn tập” là dạng bài ôn lại và tổng kết nội dung mảng kiến thức học sinh đã học
trong chương trình Vì vậy, lượng kiến thức trong bài nhiều Các em phải hệ thống, khái quát hoặc mở rộng thêm kiến thức Và trong thực tế, khi dạy dạng bài này, tôi thấy tiết học thường không sôi nổi, nhiều em lơ là, không hào hứng, khí thế với việc học Vì các em cho rằng đó là những kiến thức mình đã học rồi Với các em học sinh khá giỏi, các em thấy nhàm chán, với các em học sinh trung bình, yếu tuy đã trả lời ở nhà hệ thống câu hỏi ôn tập trong sách giáo khoa nhưng khi được gọi trả lời, các em này thường không tự tin nên ấp úng, rụt rè
Là một giáo viên dạy Ngữ văn, ý thức được ý nghĩa sâu sắc của bộ môn
này, thấy được hạn chế của tiết dạy dạng bài “Ôn tập” phần văn bản, xuất phát
từ việc dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm,(trò là người chủ động khám phá, lĩnh hội; thầy là người tổ chức, chỉ đạo, tạo hưng phấn, hứng thú cho học sinh yêu thích học văn) nhất là hoàn thành sứ mệnh của bộ môn này như Gorki đã nói, bản thân luôn trăn trở tìm tòi cách dạy và học văn hiệu quả nhất Bằng kinh nghiệm giảng dạy trên lớp và khả năng của mình, trong khuôn khổ bài viết này, tôi mạnh dạn đưa ra “Một số biện pháp kích thích hứng thú học
tập cho học sinh khi dạy dạng bài Ôn tập phần văn bản”.
2 Mục đích nghiên cứu
Đưa ra kinh nghiệm để kích thích hứng thú học tập, khơi gợi cảm xúc cho
học sinh khi dạy dạng bài “Ôn tập” phần văn bản để học sinh yêu thích học văn, từ đó các em hiểu được hiện thực cuộc sống xung quanh ở mọi thời kì, hiểu được đời sống tâm hồn con người, hình thành và phát triển các năng lực, phẩm chất, hoàn thiện nhân cách của bản thân
3 Đối tượng nghiên cứu
- Các trò chơi lồng ghép trong tiết dạy dạng bài “Ôn tập” phần văn bản.
- Các đoạn phim được chuyển thể từ các văn bản đã học
4 Phương pháp nghiên cứu
Trong đề tài này, tôi đã vận dụng phương pháp nghiên cứu khoa học như: nghiên cứu tài liệu dạy và học tích cực; một số phương pháp và kĩ thuật dạy học
áp dụng cho chương trình SGK cải cách; SGK, SGV, tài liệu trên mạng Internet; học hỏi và rút kinh nghiệm từ đồng nghiệp thông qua các tiết dự giờ, các cuộc thi, các chuyên đề…
Trang 2Kết hợp nhiều phương pháp: tích lũy, điều tra cơ bản, tổng kết kinh nghiệm
sư phạm và sử dụng một số phương pháp thống kê toán học trong việc phân tích kết quả thực trạng và thực nghiệm sư phạm …
II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm là dạy học phát huy tối đa tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh Một trong số những biện pháp
để đạt được mục đích trên đó là sử dụng trò chơi Trò chơi vừa là một hoạt động giải trí vừa là một phương pháp giáo dục- giáo dục bằng trò chơi - một phương pháp đã được nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới vận dụng
Trò chơi dạy học là một phương pháp dạy học hiệu quả, phù hợp với mục tiêu dạy học phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo ở học sinh Đối với phần văn bản, đây còn là phương pháp hạn chế được sự nhàm chán trong giờ học,
giảm bớt căng thẳng, mệt mỏi (mục đích giải trí) Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, trò chơi là con đường truyền tải nội dung kiến thức bài học, học sinh hoạt động bằng cách chơi trò chơi là một trong những cách lĩnh hội kiến thức tự nhiên, nhẹ nhàng, nhanh, hấp dẫn và hiệu quả
Việc lồng ghép trò chơi trong dạy và học môn Ngữ văn, kết hợp với những phương pháp dạy học khác sẽ có ý nghĩa tích cực đối với yêu cầu đổi mới hiện nay Nó sẽ làm thay đổi không khí căng thẳng trong các giờ học, tăng thêm hứng thú cho người học, học sinh sẽ chú ý hơn, chủ động hơn, mạnh dạn hơn trong đề xuất ý kiến của mình, phát huy tính tích cực, tư duy sáng tạo Từ đó, người học nắm bắt kiến thức, hình thành kĩ năng, phẩm chất, năng lực, hoàn thiện nhân cách của bản thân
Văn học và phim ảnh đều là các bộ môn nghệ thuật mang tính tổng hợp, nhưng nếu như văn học là loại hình nghệ thuật mang tính tổng hợp gián tiếp, thì điện ảnh là loại hình nghệ thuật mang tính tổng hợp trực tiếp Văn học sử dụng ngôn từ làm chất liệu để dựng lại hiện thực cuộc sống, lấy ngôn từ làm chất liệu xây dựng hình tượng Với tính tính tổng hợp trực tiếp, điện ảnh vừa có khả năng tái hiện đời sống một cách khách quan, chân thực thông qua hệ thống âm thanh, hình ảnh sống động, ánh sáng… tác động trực tiếp đến các giác quan thị giác, thính giác của người xem; vừa có khả năng biểu hiện đời sống nội tâm phong phú của con người Chính vì lẽ đó, phim ảnh có vai trò vô cùng quan trọng trong việc cụ thể hóa các tác phẩm văn học và cũng tác động đến đối tượng nhanh và hiệu quả nhất
2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2018- 2019 tôi được phân công dạy Ngữ văn lớp 6 và lớp 8 Khi dạy
đến dạng bài “Ôn tập” phần văn bản, mặc dù tôi đã thiết kế giáo án đầy đủ theo
sách giáo khoa, sách giáo viên, chuẩn kiến thức kĩ năng nhưng sau khi dạy xong, tôi thấy:
- Tiết học gò bó
- Không khí lớp học trầm Nhiều em ngại hoạt động
Trang 3- Một số em được chỉ định trả lời hoặc gọi lên bảng làm bài thì rụt rè, khi trình bày thì ấp úng
- Kiến thức mà các em hệ thống, khái quát lại rất hời hợt
Vì vậy, kết quả khảo sát sau tiết học chỉ đạt được:
Lớp
Sĩ số
Kết quả qua bài kiểm tra trước khi áp dụng kinh nghiệm.
S
3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Khi dạy dạng bài “Ôn tập” phần văn bản, để khắc phục thực trạng trên, đồng thời kích thích hứng thú học tập, khơi gợi cảm xúc và sự yêu thích học văn của học sinh, tăng cường phát triển năng lực, phẩm chất ở các em, cùng với việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực: Phương pháp vấn đáp; phát hiện, gợi mở và giải quyết vấn đề; dạy học tích hợp với các môn học khác, đọc hoặc kể đóng vai, học sinh hoạt động thảo luận nhóm tôi sử dụng phối kết hợp thêm một số giải pháp sau:
Giải pháp 1: Kích thích hứng thú học tập cho học sinh bằng cách tổ chức các trò chơi.
Trong quá trình giảng dạy, nhất là các tiết ôn tập, bản thân nhận thấy việc vận dụng lồng ghép các trò chơi vào tiết dạy sẽ vừa tạo được không khí lớp học sôi nổi, thân thiện, giảm căng thẳng, gò bó trong quá trình học, vừa phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Đồng thời tạo được sự hăng hái, thi đua trong học tập, các em tự tin hơn, nhất là ở những
em học sinh rụt rè, nhút nhát Đặc biệt thông qua một số trò chơi đó, các em lĩnh hội được kiến thức của bài học nhanh, nhẹ nhàng, tự nhiên và hiệu quả.
Vì vậy, khi dạy dạng bài “Ôn tập” phần văn bản, tôi đã tổ chức lồng ghép các trò chơi sau:
* Trò chơi đuổi hình bắt chữ: (Xem hình đoán nội dung)
- Trò chơi này tôi đã tổ chức ở hoạt động khởi động Trò chơi đã tạo không khí, động lực cho các em ngay ở bước “Vạn sự khởi đầu nan” của tiết học Đồng thời luyện cho các em nhanh mắt, nhanh tay, nhanh trí (nhớ nhanh các kiến thức đã học)
- Ví dụ: Khi thực hiện hoạt động khởi động bài: “Ôn tập truyện dân gian” (Ngữ văn 6 – kì I) tôi đã thực hiện trò chơi này.
- Cách tổ chức:
+ Tôi lấy tinh thần xung phong tham gia trò chơi của học sinh và chọn 2
em cùng chơi
+ Sau khi chọn được 2 học sinh tham gia trò chơi, tôi treo 2 bảng phụ lên bảng đen, mỗi bảng phụ có dán 12 bức tranh minh họa cho các văn bản truyện dân gian sau: (Tranh ở mỗi bảng phụ giống nhau)
Trang 5
+ Tôi nêu yêu cầu của trò chơi: Trong vòng 1 phút hãy cho biết mỗi
bức tranh trên gợi em nhớ đến văn bản nào em đã học, hoặc đã đọc? Mỗi văn bản đó thuộc thể loại gì?
+ Hai học sinh thực hiện yêu cầu của trò chơi bằng cách ghi tên văn bản, thể loại vào bên dưới của mỗi bức tranh minh họa phù hợp Các bạn học sinh ở dưới lớp theo dõi và vỗ tay cổ vũ cho 2 bạn chơi trên bảng
+ Trong thời gian quy định, em nào viết đúng theo yêu cầu được nhiều tranh hơn, nhanh hơn em đó sẽ thắng
-> Chỉ trong vòng 1 phút, 2 học sinh tham gia trò chơi đã ghi đúng tên văn bản, thể loại của mỗi bức tranh minh họa Còn các em học sinh dưới lớp, sau khi theo dõi, cổ vũ cho 2 bạn chơi trên bảng cũng nhớ được các văn bản truyện dân gian mà các em đã được học, được đọc kèm theo thể loại của mỗi văn bản Từ kết quả đó, tôi dẫn dắt vào bài mới.
Và đây là kết quả của 2 học sinh tham gia trò chơi đuổi hình bắt chữ mà tôi chụp lại:
Trang 6(Kết quả của trò chơi đuổi hình bắt chữ)
* Trò chơi tiếp sức (Kết hợp với hoạt động nhóm)
- Trò chơi này tôi đã thực hiện ở dạng câu hỏi thống kê văn bản cùng với một số kiến thức cơ bản của các văn bản các em đã học Tham gia trò chơi này các em không chỉ có hệ thống kiến thức cơ bản của các văn bản các em đã học
mà còn tạo được không khí thi đua trong học tập, tinh thân đoàn kết, hợp tác, tiếp sức trong nhóm học
- Ví dụ: Khi dạy bài “Ôn tập truyện kí Việt Nam” (Ngữ văn 8- Kì I) để
hoàn thành bảng thống kê theo yêu cầu của câu hỏi 1 (Lập bảng thống kê những
văn bản truyện kí Việt Nam đã học từ đầu năm) hiệu quả nhất, tôi đã tổ chức trò
chơi này
- Cách tổ chức:
+ Sau khi vấn đáp học sinh và liệt kê ra được 4 văn bản truyện kí Việt Nam mà các em được học từ đầu năm, tôi chia lớp thành 4 nhóm Mỗi nhóm
hoàn thành các nội dung thông tin (Tác giả, thể loại, phương thức biểu đạt, nội dung chủ yếu, đặc sắc nghệ thuật) của một văn bản (Bảng thống kê này
tôi kẻ vào giấy Roki và treo lên bảng đen)
TT Tên văn bảnTác giả Thểloại
Phương thức b/đ Nội dung chủ yếu Đặc sắc nghệ thuật
1 Tôi đi học
2 Trong lòng mẹ
3 Tức nước vỡ bờ
4 Lão Hạc
Trang 7+ Luật chơi và cách chơi:
Khi có hiệu lệnh bắt đầu cuộc chơi, các nhóm nhanh chóng cử một thành viên trong nhóm mình lên bảng hoàn thành một nội dung thông tin của nhóm
Khi thành viên nhóm nào hoàn thành xong thì nhanh chóng quay về chỗ ngồi, thành viên khác của nhóm đó tiếp tục lên hoàn thành nội dung thông tin tiếp theo (mỗi thành viên không được lên hoàn thành quá 1 lần) Nếu thành viên của nhóm nào lên hoàn thành chưa về đến chỗ ngồi mà thành viên khác của nhóm đó đã lên hoàn thành thì sẽ bị phạm luật
Sau khi các nhóm hoàn thành bảng thông tin, nếu thời gian của tiết học còn nhiều thì tôi cho các nhóm nhận xét chéo kết của của nhau, sau đó tôi chiếu đáp án ở máy chiếu để các em đối chiếu với kết quả trò chơi của mỗi nhóm và tự cho điểm Nếu thời gian tiết học còn ít, tôi chiếu đáp án ở máy chiếu luôn để tất
cả các nhóm tự kiểm tra kết quả của nhóm mình và các nhóm bạn rồi cho điểm
-> Chỉ trong một thời gian ngắn với tinh thần đoàn kết, nhanh nhẹn, các nhóm hoàn thành bảng thống kê và hệ thống lại được những kiến thức
cơ bản của 4 văn bản truyện kí Việt Nam được học từ đầu năm
Đây là kết quả của trò chơi tôi đã chụp lại:
(Kết quả của trò chơi tiếp sức)
* Trò chơi hỏi đáp (Một học sinh hỏi hoặc đưa ra yêu cầu, rồi chỉ đinh học sinh khác trả lời).
- Trò chơi này, tôi tổ chức cho học sinh chơi khi gặp dạng câu hỏi kể lại văn bản hoặc liệt kê các sự việc chính của một văn bản Sau khi chơi xong các
em sẽ nhớ rất nhanh và chính xác cốt truyện của mỗi văn bản
- Ví dụ: Khi dạy bài “Ôn tập truyện dân gian” (Ngữ văn 6- Kì I), tôi thay
câu hỏi 2 (Đọc lại truyện dân gian trong sách giáo khoa) và câu hỏi 6 (Hoạt
động ngoại khóa: Thi kể chuyện dân gian) bằng yêu cầu học sinh liệt kê lại các
sự việc chính của mỗi văn bản thông qua việc tổ chức trò chơi này Cụ thể tôi yêu cầu học sinh liệt kê các sự việc của văn bản “Sơn Tinh, Thủy Tinh”.
Bắt đầu trò chơi, tôi mời một học sinh đưa ra sự việc đầu tiên của văn bản, học sinh này đưa ra sự việc đầu tiên đúng sẽ được chỉ định 1 học sinh bất kì đưa
Trang 8ra sự việc thứ 2 Nếu học sinh được chỉ định đưa ra sự việc thứ 2 đúng sẽ được chỉ định học sinh khác đưa ra sự việc tiếp theo (không chỉ định lại học sinh đã được chỉ định) Cứ như vậy cho đến sự việc cuối cùng Trong quá trình chỉ định, hoc sinh nào không đưa ra được sự việc hoặc đưa ra không đúng sẽ thua
-> Sau những lần học sinh chỉ định, các em đã lần lượt đưa ra được các sự việc của văn bản “Sơn Tinh, Thủy Tinh”:
1 Vua Hùng kén rể
2 Sơn Tinh, Thủy Tinh đến cầu hôn
3 Vua Hùng ra điều kiện kén rể
4 Sơn Tinh đến trước, được vợ
5 Thủy Tinh đến sau, tức giận, dâng nước đánh Sơn Tinh
6 Hai bên đánh nhau hàng tháng trời, cuối cùng Thủy Tinh thua, rút về
7 Hằng năm, Thủy Tinh lại dâng nước đánh Sơn Tinh nhưng đều thua Nếu còn thời gian tôi thực hiện lại trò chơi tương tự với các văn bản còn lại
* Trò chơi xếp tranh (xếp tranh minh họa theo lần lượt các sự việc trong văn bản)
- Đây là trò chơi tạo không khí sôi nổi, gay cấn cho tiết học đồng thời luyện cho người chơi nhanh mắt, nhanh tay và nắm chắc cốt truyện (văn bản đã học)
- Để tiến hành trò chơi, tôi đưa ra một loạt tranh (xếp lôn xộn) minh họa cho một văn bản nào đó
- Sau đó yêu cầu người chơi trong thời gian 1 phút xếp lại tranh theo trình
tự cốt truyện của văn bản đó
- Ví dụ: Tôi đưa ra một loại tranh minh họa của văn bản “Thạch Sanh”
xếp lộn xộn (Những tranh này tôi dùng nam châm gắn vào bảng phụ rồi treo lên
Trang 9
(Tranh minh họa văn bản “Thạch Sanh” xếp lộn xộn)
Tôi yêu cầu người chơi trong thời gian một phút xếp lại tranh theo đúng diễn biến của cốt truyện “ Thạch Sanh” mà em đã học.
-> Chỉ sau một phút học sinh đã xếp được 15 bức tranh minh họa văn bản “Thạch Sanh” theo đúng diễn biến của cốt truyện:
Trang 10(Kết quả của trò chơi xếp tranh)
Học sinh xếp tranh theo đúng thứ tự các sự việc diễn ra trong truyện chứng tỏ các em đã nắm vững cốt truyện
Trong quá trình tổ chức các trò chơi, để tất cả học sinh cùng hợp tác tích cực, trò chơi hấp dẫn và hiệu quả, sau khi có kết quả đội (học sinh) thắng, thua, tôi đều đưa ra hình thức khen thưởng, động viên khích lệ kịp thời, hợp lí
Giải pháp 2: Kích thích hứng thú, khơi gợi cảm xúc của học sinh bằng cách đưa các đoạn phim minh họa văn bản, hoặc đoạn văn của văn bản đã học.
Biện pháp này tôi áp dụng cho các dạng bài tập nêu cảm nghĩ về nhân vật văn học hoặc tác phẩm văn học nào đó mà các em đã học
Đây là biện pháp rất hiệu quả nhằm tạo hứng thú, khơi gợi cảm xúc ở học sinh đối với nhân vật văn học hoặc tác phẩm văn học đã học Bởi sau khi các
em đã cảm nhận được nhân vật văn học, tác phẩm văn học qua văn bản ngôn từ thì các đoạn phim với các hình ảnh trực quan sinh động cùng diễn xuất của diễn viên sẽ giúp các em rất dễ hình dung hiện thực cuộc sống, vẻ đẹp hay tình cảnh của nhân vật trong văn bản Từ đó, các em có được sự đồng cảm, cảm xúc sẽ trào dâng
Ví dụ: Khi hướng dẫn học sinh làm bài 3 (Trong mỗi văn bản, em thích
nhất nhân vật hoặc đoạn văn nào? Vì sao?) của bài “Ôn tập truyện kí Việt
Nam” (văn 8 – kì I), tôi cho học sinh xem một số đoạn phim: Lão Hạc trò
chuyện với con vàng và bán nó, chị Dậu đương đầu với cai lệ và người nhà lí trưởng, chị Dậu bán cái Tí và ổ chó cho nhà Nghị Quế
Một số hình ảnh cắt ra từ đoạn phim: