Các thiết bị này gồm một phần cơ sở vật chất tạo điều kiện cho việc giảng dạy bộ môn như: phòng bộ môn địa lý, vườn địa lý, tủ sách địa lý; toàn bộ các đồ dùng trực quan như: bản đồ, tra[r]
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐỒNG THÁP -NGUYỄN MINH QUỐC
PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC
ĐỊA LÝ LỚP 11 THEO HƯỚNG TÍCH CỰC
Ngành đào tạo: Sư phạm Địa lý
Trình độ: Đại học
ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN GIÁO DỤC
Giảng viên hướng dẫn:
NGUYỄN HỮU LONG
ĐỒNG THÁP, NĂM 2009
Trang 2LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong đề tài là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một cong trình nào khác.
Tác giả đề tài
Nguyễn Minh Quốc
Trang 4MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa 1
Lời cam đoan 2
Lời cảm ơn 3
Mục lục 4
MỞ ĐẦU 6
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ 1.1 Khái niệm về kênh hình và phân loại kênh hình 10
1.1.1 Khái niệm về kênh hình 10
1.1.2 Phân loại kênh hình 10
1.2 Cơ sở khoa học của việc sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lý ở trường THPT 11
1.2.1 Vai trò của kênh hình trong dạy học Địa lý 11
1.2.2 Đặc điểm lứa tuổi, tâm lý và trình độ nhận thức của học sinh lớp 11 12
Chương 2 PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ LỚP 11 THEO HƯỚNG TÍCH CỰC 2.1 Yêu cầu về các loại kênh hình 13
2.1.1 Tính sư phạm 13
2.1.2 Tính trực quan 13
2.1.3 Tính khoa học 13
2.1.4 Tính thẫm mĩ 13
Trang 52.1.5 Tính tiện dụng 14
2.2 Phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học Địa lý lớp 11 THPT 14
2.2.1 Phương pháp lựa chọn các kênh hình trong khâu chuẩn bị bài giảng 14
2.2.2 Phương pháp lựa chọn các kênh hình trong quá trình giảng bài 14
2.2.3 Phương pháp hướng dẫn học sinh rèn luyện kỹ năng khai thác kênh hình 15
Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 3.1 Chọn đối tượng thực nghiệm 23
3.2 Kết quả thực nghiệm 23
3.3 Nhận xét kết quả thực nghiệm 25
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 27
TÀI LIỆU THAM KHẢO 29 PHỤ LỤC
Trang 6rộng rãi trong cả nước song thực tế kết quả chưa cao
Bộ môn địa lý lớp 11 trung học phổ thông gồm chương trình khái quát các vấn đềkinh tế - xã hội thế giới, các khu vục và các châu lục khác nhau và đi sâu tìm hiểu vềkinh tế - xã hội của một số nước kinh tế phát triển và đang phát triển Nhiệm vụ củangười giáo viên địa lý không phải đơn thuần là truyền đạt kiến thức, mô tả, tường thuậtcác sự vật, hiện tượng địa lý nói trên, mà đặc biệt có nhiệm vụ quan trọng hơn là giúphọc sinh biết phân tích, so sánh, tổng hợp, giải thích những sự vật khác biệt của các sựvật, hiện tượng địa lý, đồng thời vạch ra các mối quan hệ giữa chúng với nhau Nhưvậy, đối tượng nghiên cứu địa lý lớp 11 rất rộng lớn và học sinh rất khó có điều kiện đểquan sát trực tiếp các sự vật, hiện tượng địa lý vì thế phải quan sát chúng qua tranhảnh, hình vẽ, bản đồ, mô hình… Đó là những đồ dùng không thể thiếu được trong họctập và nghiên cứu địa lý
Kênh hình phục vụ dạy học địa lý không những là phương tiện trực quan đối vớihọc sinh, là công cụ phục vụ giảng dạy đối với giáo viên mà là nguồn tri thức mà họcsinh cần khai thác Tuy nhiên, việc sử dụng kênh hình trong dạy học địa lý một cách cóhiệu quả đối với mỗi giáo viên là cả một vấn đề lớn Đặc biệt, việc hướng dẫn cho họcsinh biết khai thác, sử dụng và xây dựng kênh hình giáo viên chưa thực sự quan tâm,xem nhẹ, thậm chí có người còn cho rằng không cần thiết, giảng dạy chỉ cần cung cấp
Trang 7kiến thức lý thuyết là đủ, học sinh chỉ cần học thuộc là tốt rồi Một số trường học phổthông, ít khi được tiếp xúc với kênh hình, nên các em cho rằng “ Học trên bản đồ trừutượng, khó hiểu” và mỗi khi dứng trước các bài tập vẽ biểu đồ thì không biết vẽ dạngbiểu đồ nào là đúng, không biết cách phân tích bảng số liệu thống kê để rút ra nhậnxét…
Một số giáo viên địa lý ở các trường THPT đã sử dụng kênh hình để minh họa chobài học, tuy nhiên học sinh nắm bài chưa thực sự sâu sắc và rất dễ quên những gì đãhọc Vậy mỗi giáo viên địa lý cần phải sử dụng kênh hình như thế nào để mỗi giờ họcđịa lý lớp 11 THPT thực sự có hiệu quả, chất lượng hay nói chính xác hơn là mỗi giáoviên địa lý cần hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình như thế nào để các em có thểlĩnh hội tri thức và rèn luyện kỹ năng địa lý, đồng thời phát huy tính tích cực, chủđộng, sáng tạotrong học tập của các em? Việc tìm ra những phương pháp thích hợp để
sử dụng kênh hình trong dạy học địa lý lớp 11 theo hướng “Tích cực hóa hoạt động củahọc sinh” là một hướng đi đúng đắn có giá trị thiết thực đối với việc giảng dạy địa lýlớp 11 THPT và phù hợp với xu hướng đổi mới phương pháp dạy học địa lý hiện nay
Vì những lý do trên, việc nghiên cứu đề tài: “Phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học Địa lý lớp 11 theo hướng tích cực” là đòi hỏi cần thiết của lý luận và
thực tiễn giảng dạy địa lý ở trường THPT
2 Lịch sử nghiên cứu
Cho đến nay, việc nghiên cứu về các phương pháp sử dụng kênh hình cho chươngtrình từng lớp học vẫn chưa có một tài liệu nào thể hiện đầy đủ, hoàn chỉnh mà mới chỉ
đi sâu vào từng vấn đề cụ thể sau:
- “Phương tiện, thiết bị kỹ thuật trong dạy học địa lý”, PGS TS Nguyễn TrọngPhúc, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001
- “Phương pháp sử dụng số kiệu thống kê trong dạy học địa lý kinh tế - xã hội”,PGS.TS Nguyễn Trọng Phúc, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 1997
Trang 8- “Phương pháp sử dụng các phương tiện dạy học địa lý ở trường phổ thông”,PGS.TS Nguyễn Trọng Phúc, NXB Giáo dục, 1998.
Nhìn chung các tài liệu của các tác giả đã đề cập ít nhiều đến việc sử dụng kênhhình song hầu hết mỗi tác giả mới chỉ đề cập đến một số loại kênh hình và các phươngpháp chung Vì thế, việc nghiên cứu đề tài “Phương pháp khai thác kênh hình trongdạy học địa lý lớp 11 theo hướng tích cực” là một tài liệu mới và cần thiết
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc sử dụng kênh hình trong dạy học địa lý lớp 11THPT
Tìm hiểu thực trạng việc sử dụng kênh hình trong dạy học địa lý lớp 11 ở trườngTHPT Trần Quốc Toản hiện nay
Xác định các kênh hình cần sử dụng trong chương trình địa lý 11 THPT và quytrình khai thác tri thức địa lý từ kênh hình theo hướng tích cực
5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học địa lý lớp 11 THPT,quy trình sử dụng kênh hình theo hướng tích cực Các loại kênh hình chủ yếu là:
- Bản đồ giáo khoa
- Số liệu thống kê, biểu đồ, sơ đồ
- Tranh ảnh có nội dung Địa lý
Đề tài được nghiên cứu ở trường THPT Trần Quốc Toản – Đồng Tháp
Trang 96 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Nghiên cứu các tài liệu về lý luận dạy học, các phương pháp dạy học chung và bộmôn địa lý
Các tài liệu hướng dẫn giảng dạy, sách giáo khoa địa lý 11 cũng như nghiên cứumột cách chi tiết, hệ thống và lựa chọn phương pháp hướng dẫn học sinh khai tháckênh hình nhằm lĩnh hội tri thức và rèn luyện kỹ năng địa lý
Phương pháp điều tra, khảo sát
Đây là một phương pháp rất quan trọng nhằm tìm hiểu thực tế và thu thập cácthông tin và các vấn đề liên quan trực tiếp đến đề tài nghiên cứu Việc khảo sát đượctiến hành ở trường THPT Trần Quốc Toản – Đồng Tháp
Phương pháp thực nghiệm
Việc sử dụng phương pháp thực nghiệm nhằm kiểm chứng các kết quả nghiên cứu
lý thuyết của đề tài
7 Cấu trúc đề tài
ngoài phần “Mở đầu”, phần “Kết luận”, các danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục,
sơ đồ, biểu bảng, phần “Nội dung” có cấu trúc như sau:
Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng kênh hình trong dạy học địalý
Chương 2 Phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học địa lý lớp 11 THPT theohướng tích cực
Chương 3 Thực nghiệm sư phạm
Trang 10Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG KÊNH HÌNH
TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ 1.1 Khái niệm về kênh hình và phân loại kênh hình
1.1.1 Khái niệm về kênh hình
Hiện nay, khái niệm về kênh hình vẫn chưa hoàn toàn thống nhất Một số tác giảcoi kênh hình là phương tiện dạy học và kênh hình phục vụ dạy học địa lý là phươngtiện dạy học địa lý
Một số tác giả cho rằng kênh hình là phương tiện trực quan, đó là các vật thật,vật tượng trưng và các vật tạo hình được sử dụng để dạy học
Trong giáo trình “Lý luận dạy học địa lý” do giáo sư Nguyễn Dược chủ biên và một số tác giả biên soạn (NXB Giáo dục – 1993) đã đưa ra khái niệm “Thiết bị dạy học địa lý” Các thiết bị này gồm một phần cơ sở vật chất tạo điều kiện cho việc giảng dạy
bộ môn như: phòng bộ môn địa lý, vườn địa lý, tủ sách địa lý; toàn bộ các đồ dùng trựcquan như: bản đồ, tranh ảnh, mô hình, dụng cụ quan trắc, đo đạc… và các tài liệu đểcung cấp những tri thức cơ bản cho giáo viên và học sinh như: sách giáo khoa địa lý,các sách báo tham khảo… Ngoài ra, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, các thiết
bị kỹ thuật hiện đại phục vụ dạy học cũng được coi là những phương tiện dạy học nhưmáy chiếu phim, video, vô tuyến truyền hình, máy chiếu ảnh, máy chiếu hình nổi, máyghi âm, máy vi tính…
1.1.2 Phân loại kênh hình
Có nhiều cách phân loại kênh hình Một số tác giả phân loại kênh hình thành 3loại:
- Các vật thật: Động vật sống, thực vật sống trong môi trường tự nhiên, khoángvật, mẫu vật
- Các vật tượng trưng: Sơ đồ, lược đồ, bản đồ giáo khoa, biểu đồ, lát cát địahình, bảng số liệu thống kê
Trang 11- Các vật tạo hình: Tranh, ảnh, mô hình, hình vẽ, phim đèn chiếu, băng hình, đĩa
1.2.1 Vai trò của kênh hình trong dạy học Địa lý
Trong dạy học địa lý, kênh hình có vai trò rất quan trọng Kênh hình vừa làphương tiện trực quan, vừa là đối tượng học tạp của học sinh Kênh hình giúp học sinhnhìn rõ được các hiện tượng địa lý trong không gian và thời gian, kênh hình giúp họcsinh rèn luyện kỹ năng địa lý, đồng thời chúng còn kích thích sự ham mê, sáng tạotrong học tập
Trong chương trình địa lý phổ thông nói chung, kênh hình và kênh chữ đều cóvai trò quan trọng, bổ trợ cho nhau, có quan hệ hữu cơ tạo nên sự thống nhất về nộidung trong các bài học địa lý
Các kênh hình còn có vai trò điều khiển hoạt động nhanh65 thức của học sinhtrong quá trình học tập Thông qua việc sử dụng kênh hình, giáo viên giúp học sinh đàosâu tri thức đã lĩnh hội Bên cạnh đó, kênh hình còn tạo điều kiện thuận lợi cho giáoviên trình bày bài giảng một cách tinh giản, đầy đủ, sâu sắc cũng như kiểm tra, đánhgiá kết quả học tập của học sinh được thuận lợi hơn, có hiệu quả hơn
Như vậy, kênh hình dạy học địa lý có vai trò rất quan trọng, nếu được sử dụnghợp lý sẽ góp phần tích cực vào việc nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học địa lý
Trang 121.2.2 Đặc điểm lứa tuổi, tâm lý và trình độ nhận thức của học sinh lớp 11
Các em học sinh trung bình có độ tuổi từ 16 – 17 Ở tuổi này các em rất hiếuđộng, tựa như lúc nào cũng muốn hoạt động
Về trí lực: ở lứa tuổi này các em có trí nhớ khá tốt, nhận thức của các em diễn ratheo hai giai đoạn từ nhận thức cãm tính đến nhận thức lý tính, tư duy lôgic, tư duytrừu tượng đều đang dần phát triển mạnh
Về tính tình: hầu hết các em đều thể hiện cá tính rõ rệt, biết quan sát, tự đánhgiá, nhận xét và bản lĩnh, có khả năng lập luận để bảo vệ ý kiến riêng hoặc phản bác ýkiến của người khác Các em có cãm nghĩ rằng mình đã lớn, do đó tự ý thức các côngviệc, hoạt động của bản thân nên có thể nói là các em có tính tự giác và trách nhiệmcao
Tuy nhiên, các em cũng có điểm yếu là dễ bị kích động, tính kiên nhẫn chưacao
Từ đặc điểm tâm sinh lý của học sinh khối 11, mỗi giáo viên cần lựa nội dung,phương pháp và phương tiện dạy học phù hợp
Trang 13Chương 2 PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ
LỚP 11 THEO HƯỚNG TÍCH CỰC 2.1 Yêu cầu về các loại kênh hình
2.1.1 Tính sư phạm
Kênh hình được sử dụng để dạy học địa lý phải đãm bảo yính sư phạm, phảigiúp học sinh tiếp thu được các kiến thức, kỹ năng, giúp học sinh có thể tự học, tựnghiên cứu củng cố kiến thức, luyện tập và thực hành dưới sự hướng dẫn của giáo viên.Đồng thời, kênh hình còn giúp cho giáo viên truyền đạt những kiến thức cơ bản, phântích các mối liên hệ trừu tượng và tư duy lôgic của học sinh
Các kênh hình được sử dụng trong dạy học địa lý phải đảm bảo tính giáo dục
2.1.2 Tính trực quan
Các kênh hình địa lý phục vụ dạy học phải đủ lớn để học sinh ở hàng ghế cuốicủa lớp cũng nhìn rõ được Nhờ đó, học sinh có thể có điều kiện làm việc với kênhhình theo hình thức: làm việc cá nhân, làm việc theo nhóm, tổ… Do vậy, các kênh hìnhyêu cầu không chỉ dễ nhìn mà còn phải gọn, dễ di chuyển và không được chiếm nhiềudiện tích trên bàn học cũng như phải phù hợp với đối tượng học sinh từng khối lớp
2.1.4 Tính thẫm mĩ
Các kênh hình được sử dụng để dạy học địa lý phải đảm bảo tính thẩm mĩ cao,các đường nét, hình khối, màu sắc… phải hài hòa, cân đối nhằm giáo dục tính thẩm mĩ
Trang 14cho học sinh Đồng thời, các kênh hình đảm bảo tính thẩm mĩ còn có tác dụng rất lớn làgiúp học sinh hứng thú, say mê học tập.
2.1.5 Tính tiện dụng
Do điều kiện học tập ở các trường phổ thông chưa đồng bộ về cơ sở vật chất,các kênh hình phần lớn được sử dụng để dạy học địa lý hiện nay, giáo viên phải mangvác từ phòng thiết bị hay thư viện… hoặc do giáo viên – học sinh tự làm Mỗi tiết học,giáo viên – học sinh phải di chuyển từ lớp này sang lớp khác luân phiên Do vậy, cáckênh hình phải đảm bảo tính tiện dụng, dễ sử dụng, không cồng kềnh và dễ di chuyển
2.2 Phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học Địa lý lớp 11 THPT
2.2.1 Phương pháp lựa chọn các kênh hình trong khâu chuẩn bị bài giảng
Trong dạy học địa lý khâu chuẩn bị bài giảng có ý nghĩa rất quan trọng Nếuchuẩn bị bài được thcự hiện tốt, đầy đủ, chu đáo, thì quá trình bài giảng rất thuận tiện,bài giảng sinh động và chất lượng cao
Để lựa chọn các kênh hình tốt nhất, phù hợp nhất cho mỗi bài giảng, giáo viêncần dựa vào nội dung kiến thức sách giáo khoa, đối chiếu với các kênh hình Ngoài ra,còn phải căn cứ vào trình độ nhận thức của học sinh mỗi mỗi lớp khác nhau và điềukiện của nhà trường
Trong việc lựa chọn các kênh hình cho bài giảng, trước hết giáo viên phải xácđịnh rõ kiến thức trọng tâm của bài giảng Từ đó, có thể xác định mỗi nội dung trọngtâm cần kênh hình nào truyền tải tốt được nội dung, đi sâu vào kiến thức, kênh hìnhnào thể hiện rõ mối quan hệ của hiện tượng
Giáo viên cũng cần dự đoán kết quả mà từng kênh hình có thể mang lại Nhưvậy, sẽ giúp chúng ta lựa chọn kênh hình hợp lý cho từng phần của bài giảng
2.2.2 Phương pháp lựa chọn các kênh hình trong quá trình giảng bài
Để sử dụng kênh hình trong quá trình giảng bài mới một cách có hiệu quả đồngthời tạo không khí học tập hứng thú, mỗi giáo viên địa lý cần phải tuân theo các yêucầu sau đây:
Trang 15- Giáo viên cần có kỹ năng thành thạo, hợp lý khi sử dụng từng loại kênh hìnhcũng phải hiểu tường tận các vấn đề phản ánh trên kênh hình.
- Giáo viên cần chuẩn bị trước hệ thống câu hỏi sẽ nêu ra trong quá trình giảngbài mới sử dụng kênh hình Không đặt câu hỏi tùy tiện, không đặt cau hỏi vụn vặt…
- Giáo viên cần phải khích lệ, động viên khi học sinh trả lời đúng
- Giáo viên cần lựa chọn phương pháp phù hợp để giảng bài khi sử dụng kênhhình Mỗi loại kênh hình đều có những ưu thế về một phương pháp nào đó Cũng cókhi một loại kênh hình cần phải kết hợp nhiều phương pháp mới có hiệu quả cao Cácphương pháp thường dùng chủ yếu là phương pháp đàm thoại gợi mở, phương phápđộng não, phương pháp phát vấn…
2.2.3 Phương pháp hướng dẫn học sinh rèn luyện kỹ năng khai thác kênh hình
2.2.3.1 Phương pháp hướng dẫn học sinh rèn luyện kỹ năng bản đồ giáo khoa
* Hướng dẫn học sinh rèn luyện kỹ năng đọc bản đồ
Việc rèn luyện kỹ năng đọc bản đồ cho học sinh trong giảng dạy địa lý là nhiệm
vụ quan trọng, là tiền đề quan trọng trong sử dụng bản đồ Việc đọc bản đồ giáo khoađịa lý phải được tiến hành tuần tự theo thứ tự sau:
- Đọc tên bản đồ: tên bản đồ khái quát nội dung của bản đồ Khi đọc tên bản đồngười đọc hình dung được nội dung khái quát của bản đồ
- Đọc bảng chú giải: khi đọc bảng chú giải trên bản đồ, người đọc nắm bắt đượccác quy ước về các đối tượng địa lý trên bản đồ Bảng chú giải phản ánh nội dung chitiết của bản đồ
- Đọc các đối tượng địa lý biểu hiện trên bản đồ, nêu rõ các đối tượng phân bốđịa lý: đọc các nội dung chính trên bản đồ trước, các nội dung phụ đọc sau
Khi học sinh mới bắt đầu làm quen cách đọc bản đồ, giáo viên nên đọc mẫu mộtvài bản đồ sau đó yêu cầu học sinh đọc lại Chú ý tạo cơ hội cho các em được thể hiện