Giải pháp phát triển mô hình HTX nông nghiệp kiểu mới trên địa bàn huyện đan phượng, thành phố hà nội

Trong đó, HTX được định nghĩa:“Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

Những kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là hoàn toàn trung thực, của tôi, không vi phạm bất cứ điều gì trong luật sở hữu trí tuệ và pháp luật Việt Nam Nếu sai, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật

Hà Nội, ngày 05 tháng 5 năm 2019

Người cam đoan

Phùng Duy Khánh

LỜI CẢM ƠN

Trước hết tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đã nhiệt tình giúp đỡ, hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho cá nhân tôi trong thời gian nghiên cứu và thực hiện luận văn này

Đặc biệt xin gửi lời cảm ơn tới quý thầy cô giáo trường Đại học Lâm nghiệp đã rất nhiệt tình, tâm huyết, trách nhiệm trong công tác giảng dạy, trang bị kiến thức chuyên môn cho học viên trong suốt quá trình học tậpvà nghiên cứu tại nhà trường

Với lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất, tôi xin trân trọng cảm ơn

cô giáo, PGS.TS Trần Thị Thu Hà đã trực tiếp chỉ bảo, hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, hoàn thành luận văn

Xin trân trọng gửi lời cảm ơn đến các cơ quan thuộc thành phố Hà Nội: Liên minh HTX Thành phố, Sở Nông nghiệp và PTNT, UBND, Phòng kinh

tế, Phòng Tài chính Kế hoạch huyện Đan Phượng, các HTX trên địa bàn huyện đã phối hợp, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện nghiên cứu luận văn

Trong quá trình hoàn thành luận văn với thời gian nghiên cứu có hạn, luận văn chắc chắn không thể tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Tôi rất mong nhận được ý kiến góp ý của quí thầy cô và mọi người để đề tài nghiên cứu sẽ được bổ sung hoàn chỉnh hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 05 tháng 5 năm 2019

Tác giả

Phùng Duy Khánh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT iii

MỤC LỤC iv

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

PHẦN MỞ ĐẦU 1

Chương1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN HTX NÔNG NGHIỆP KIỂU MỚI THEO LUẬT HTX 2012 4

1.1 Cơ sở lý luận về mô hình HTX, HTX nông nghiệp 4

1.1.1 Các khái niệm có liên quan 4

1.1.2 Đặc điểm của hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới 6

1.1.3 Về nguyên tắc tổ chức và hoạt động của HTX nông nghiệp 10

1.1.4 Nội dung phát triển HTX nông nghiệp 12

1.1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của mô hình HTX 15

1.1.6 Vai trò của HTX nông nghiệp kiểu mới 21

1.2 Cơ sở thực tiễn về phát triển mô hình HTX 24

1.2.1 Phát triển HTX nông nghiệp tại một số nước trên thế giới 24

1.2.2 Phát triển mô hình HTX nông nghiệp kiểu mới tại Việt Nam 28

1.2.3 Bài học rút ra cho huyện Đan Phượng 34

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀNVÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 36

2.1.Đặc điểm cơ bản của huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội 36

2.1.1 Đặc điểm tự nhiên 36

2.1.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội 40

2.2 Phương pháp nghiên cứu 45

2.2.1 Phương pháp thu thập số liệu 45

2.2.2 Phương pháp xử lý và phân tích số liệu 46

2.3 Các chỉ tiêu đánh giá sử dụng trong đề tài 46

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 47

3.1 Thực trạng phát triển HTX nông nghiệp kiểu mới trên địa bàn huyện Đan Phượng 47

3.1.1 Thực trạngphát triển về số lượng HTX nông nghiệp kiểu mới 47

3.1.2 Thực trạng phát triển sản xuất kinh doanh của HTX nông nghiệp 51

3.1.3 Tình hình phát triểnvề trình độ cán bộ quản lý HTX 53

3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển HTX nông nghiệp kiểu mới huyện Đan Phượng 58

3.2.1 Những yếu tố bên ngoài 58

3.2.2 Yếu tố bên trong 59

3.3 Đánh giá chung về phát triển HTX nông nghiệp trên địa bàn huyện 61

3.3.1 Những kết quả đạt được 61

3.3.2 Những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân 62

3.4 Giải pháp phát triển mô hình HTX nông nghiệp kiểu mới 69

3.4.1 Quan điểm phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở huyện Đan Phượng thời gian tới 69

3.4.2 Giải pháp phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở huyện Đan Phượng trong thời gian tới 74

KẾT LUẬN 80

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Hiện trạng sử dụng đất huyện Đan Phƣợng 2017 39

Bảng 2.2 Đặc điểm dân số, lao động, thu nhập huyện Ðan Phƣợng qua các năm 2015-2017 45

Bảng 3.1 Tổng số HTX NN huyện Đan Phƣợng năm 2017 48

Bảng 3.2 Số lƣợng HTX nông nghiệp huyện Đan Phƣợng 50

giai đoạn 2015 - 2017 50

Bảng 3.3.Kết quả sản xuất, kinh doanh của HTX nông nghiệp huyện Đan Phƣợng (2015-2017) 51

Bảng 3.4 Số lƣợng thành viên và lao động trong HTX nông nghiệp 53

giai đoạn 2015-2017 53

Bảng 3.5Công tác đào tạo, bồi dƣỡng đội ngũcán bộ quản lý 54

HTX nông nghiệp giai đoạn 2015– 2017 54

Bảng 3.6.Các loại hình dịch vụ chủ yếu của HTX nông nghiệp năm 2017 56

Bảng 3.7 Mục tiêu phát triển HTX nông nghiệp huyện Đan Phƣợng đến năm 2020 74

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết, lý do chọn đề tài nghiên cứu

Lịch sử phát triển kinh tế thế giới cho thấy, Hợp tác xã (HTX) đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của nhiều quốc gia Ở những nước có nền kinh tế phát triển như Mỹ, Anh, Đức, Pháp, Thụy Điển, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc vai trò của HTX ngày càng quan trọng với những đóng góp rất tích cực cho nền kinh tế

Ở Việt Nam,trong những năm kháng chiến bảo vệ tổ quốc, kinh tế tập thể (nòng cốt làHTX nông nghiệp) cùng với kinh tế nhà nước là hai thành phần kinh tế chủ lực phát huy hiệu quả tích cực góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu xây dựng CNXH ở miền Bắc và chống Mỹ cứu nước ở miền Nam Ngày nay, trong nền kinh tế nhiều thành phần, kinh tế tập thể vẫn đóng vai trò rất quan trọng.Báo cáo chính trị tại Đại hội toàn quốc lần thứ XII của Đảng cũng khẳng định, thời gian tới cần phát triển các mô hình hợp tác xã kiểu mới Đây là mô hình hợp tác xã hoạt động theo Luật Hợp tác xã năm

2012, bảo đảm nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, cùng có lợi và quản lý dân chủ, dựa trên sở hữu của các thành viên và sở hữu của hợp tác xã Đặc biệt đối với lĩnh vực sản xuất nông nghiệp nước ta, dù đã đạt được những thành tựu nhất định, nhưng vẫn còn đó những tồn tại, hạn chế, bất cập; thu nhập người nông dân còn thấp hơn đáng kể so với các lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ; năng suất lao động, thu nhập chỉ tương đương 1/3 so với người lao động làm việc trong lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ Có nhiều nguyên nhân hạn chế nhưng nguyên nhân chủ yếu được xác định là việc tổ chức sản xuất còn chậm đổi mới cho phù hợp với kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

Luật HTX số 23/2012/QH13 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2013

là một chính sách tiến bộ thúc đẩy hợp tác xã phát triển phù hợp với yêu cầu đòi hỏi khách quan Tuy nhiên, trong thực tế hoạt động, mô hình HTX nông

nghiệp vẫn còn gặp rất nhiều khó khăn, hiệu quả sản xuất kinh doanh chưa đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước nói chung và khu vực nông thôn nói riêng

Huyện Đan Phượng là cửa ngõ phía Tây Bắc của Thủ đô Hà Nội, cách trung tâm Thành phố về phía Tây khoảng 20 km, có quốc lộ 32 chạy qua địa bàn, rất thuận lợi cho giao thương buôn bán phát triển Những năm qua, kinh

tế huyện phát triển khá toàn diện, luôn giữ được nhịp độ tăng trưởng khá, cơ cấu kinh tế được chuyển dịch đúng hướng; cùng với đó, lĩnh vực kinh tế tập thể cũng được quan tâm, khuyến khích phát triển Huyện có 40 HTX, trong

đó có 29 HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp Đến nay, cả 29 HTX kiểu mới đã hoàn thành việc đổi mới tổ chức quản lý, kiện toàn bộ máy Tuy nhiên, Việc chuyển đổi lại hoạt động mới chỉ hoàn thành mang yếu tố kỹ thuật, chưa có sự đột phá về bản chất của HTX; HTX chưa phát huy được vai

trò “bà đỡ” cho các thành viên khi tham gia; Đa số các HTX hoạt động chủ

yếu cung ứng các dịch vụ đầu vào sản xuất cho thành viên mà chưa có định hướng liên kết để hình thành chuỗi giá trị, chưa chủ động tìm kiếm đầu ra tiêu thụ sản phẩm cho HTX… nên hiệu quả kinh tế chưa cao

Từ các cơ sở lý luận và thực tiễn đó, tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài

“Giải pháp phát triển mô hình HTX nông nghiệp kiểu mới trên địa bàn

huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội” cho đề tài luận văn chuyên ngành

Kinh tế nông nghiệp

2 Mục tiêu nghiêncứu

2.1 Mục tiêu tổng quát

Trên cơ sở đánh giá thực trạngphát triển HTX nông nghiệp kiểu mới nhằm đề xuất giải pháp phát triển HTX nông nghiệp kiểu mới trên địa bàn huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu sự phát triển HTX nông nghiệp kiểu mới trên địa bàn huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội

* Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung:Nghiên cứu phát triển HTX nông nghiệp kiểu mới theo

Luật Hợp tác xã năm 2012, bao gồm các hoạt động sản xuất trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, thủy sản và cung ứng các dịch vụ nông nghiệp

- Về không gian: Luận văn nghiên cứu trên địa bàn huyện Đan Phượng,

thành phố Hà Nội

- Về thời gian: Số liệu, tài liệu tham khảo về các thông tin hoạt động của các HTX nông nghiệp ở huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội từ năm 2015-2017

4 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn của 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về HTX nông nghiệp kiểu mới theo Luật HTX 2012

Chương 2: Đặc điểm địa bàn và phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN HTX NÔNG

NGHIỆP KIỂU MỚI THEO LUẬT HTX 2012

1.1 Cơ sở lý luận về mô hình HTX, HTX nông nghiệp

1.1.1 Các khái niệm có liên quan

- Hợp tác, với tư cách là đặc tính xã hội của lao động, được thực hiện

từ khi loài người xuất hiện và ngày càng phát triển như là hình thức tất yếu trong lao động sản xuất của con người Theo từ điển Hán Việt thì “hợp tác” có nghĩa là hợp nhau lại chung sức làm việc

Có thể nói hợp tác là một phạm trù rộng, quá trình hợp tác được biểu hiện ra ở nhiều hình thức và cấp độ khác nhau, từ đơn giản đến phức tạp, từ đơn ngành đến đa ngành Hợp tác trong sản xuất vật chất phát triển đến mức

độ nhất định sẽ hình thành nên hình thức kinh tế hợp tác

- Kinh tế hợp tác là một hình thức quan hệ kinh tế tự nguyện hợp tác,

phối hợp, hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các chủ thể kinh tế, kết hợp sức mạnh của từng thành viên với ưu thế và sức mạnh của tập thể để giải quyết tốt hơn những vấn đề của sản xuất, kinh doanh và đời sống kinh tế, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và lợi ích của mỗi thành viên[18, tr.7].Mỗi loại hình kinh

tế hợp tác phản ánh đặc điểm, trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và hình thức phân công lao động tương ứng Trong đó, kinh tế hợp tác phát triển

và được tổ chức ở trình độ cao chính là HTX

- HTX là một mô hình của kinh tế hợp tác được phát triển ở trình độ cao

hơn, xuất hiện trong nền kinh tế thị trường của chủ nghĩa tư bản từ giữa thế

kỷ XIX, bởi trong nền kinh tế tự do cạnh tranh của chủ nghĩa tư bản, để tồn tại và phát triển, những người sản xuất nhỏ phải hợp sức, hợp vốn với nhau chống lại sự chèn ép, khống chế của các nhà tư bản

Trong tác phẩm “Đường cách mệnh” viết năm 1927, Hồ Chí Minh đã có một chuyên mục viết về HTX theo cách rất đơn giản khi Người nêu ra các câu tục ngữ Việt Nam: “nhóm lại thành giàu, chia nhau thành khó”, “một cây làm

chẳng nên non, nhiều cây nhóm lại thành hòn núi cao” Hình thức hợp tác có 4 loại, hay 4 cách, đó là: HTX tiền bạc; HTX mua; HTX bán và HTX sinh sản nhằm mục đích giúp nhau, nhờ lẫn nhau, “làm sao cho ai trồng cây thì được ăn trái, ai muốn ăn trái thì giùm vào trồng cây” Đặc biệt, người chỉ ra đặc trưng của HTX “khác hội buôn, vì hội buôn lợi riêng, hợp tác xã lợi chung”; “hợp tác

xã tuy là để giúp đỡ nhau, nhưng không giống các hội từ thiện Vì các hội ấy có

tiêu đi mà không làm ra, và giúp đỡ bất kỳ ai nhưng có ý bố thí, hợp tác xã có

tiêu đi, có làm ra, chỉ giúp cho người trong hội, nhưng giúp một cách bình đẳng, một cách “cách mệnh” ai cũng giúp mà ai cũng bị giúp [8, tr.344]

Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) cho rằng: “Hợp tác xã là sự liên kết của những người đang gặp phải những khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện liên kết nhau lại trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, sử dụng tài sản mà họ đã chuyển giao vào hợp tác xã phù hợp với các nhu cầu chung và giải quyết những khó khăn đó chủ yếu bằng sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác, phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung” [19, tr.15]

Mặc dù có nhiều định nghĩa hay quan niệm khác nhau về HTX, song tựu chung, các định nghĩa hay quan niệm đều cho thấy các loại hình HTX trên thế giới có đặc điểm chung: là tổ chức kinh tế do các chủ thể kinh tế tự nguyện góp vốn, góp sức hình thành; hoạt động chủ yếu nhằm mục đích phục

vụ hoạt động kinh tế của các thành viên tham gia với phương châm giúp đỡ lẫn nhau, cũng là giúp đỡ chính mình; nguyên tắc cơ bản của HTX là tự nguyện, bình đẳng, cùng có lợi và quản lý dân chủ

Để tạo hành lang pháp lý cho hoạt động HTX đứng vững và phát triển, ngày 20/3/1996, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa IX

kỳ họp thứ 9 đã thông qua Luật Hợp tác xã Đến nay, sau nhiều lần sửa đổi,

bổ sung với mục tiêu khuyến khích và phát triển mô hình HTX, đồng thời định hướng phát triển các HTX hiện có hoạt động theo đúng bản chất của

HTX, ngày 20/11/2012 Quốc hội đã thông qua Luật Hợp tác xã 2012, có hiệu lực thi hành từ 01/7/2013 Trong đó, HTX được định nghĩa:“Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã.Khi hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã phát triển đến trình độ cao hơn thì sẽ hình thành các doanh nghiệp của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã; doanh nghiệp của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã hoạt động theo Luật doanh nghiệp[22, tr 8]

Định nghĩa này đã xác định rõ hơn bản chất của HTX: là tổ chức kinh

tế tập thể, nhằm đáp ứng nhu cầu chung của các thành viên, trên cơ sở tự chủ,

tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý HTX Mục tiêu của HTX là mang lại lợi ích cho thành viên Phân phối của HTX chủ yếu theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của thành viên; theo công sức lao động, phần còn lại chia theo vốn góp Bản chất của HTX là phục vụ lợi ích của thành viên; còn bản chất của doanh nghiệp là tối đa hóa lợi nhuận, phân phối lợi nhuận của doanh nghiệp chia theo vốn góp Vì vậy, Luật Hợp tác xã năm

2012 bỏ quy định “Hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp”

- HTX nông nghiệp

Trên cơ sở kế thừa, phát triển các kết quả nghiên cứu lý luận về hợp tác,

kinh tế hợp tác và HTX: HTX nông nghiệp là tổ chức kinh tế tự nguyện được thành lập theo quy định của Luật Hợp tác xã nhằm nâng cao hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh trong nông nghiệp, trên cơ sở đó nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của thành viên và cộng đồng dân cư khu vực nông thôn

1.1.2 Đặc điểm của hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới

HTX nông nghiệp kiểu mới đăng ký hoạt động theo Luật HTX (2012)

có sự đổi mới về chất so với HTX kiểu cũ được thành lập trong cơ chế kế hoạch hoá tập trung Về chi tiết mô hình hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới có nhiều điểm khác biệt so với HTX kiểu cũ Cụ thể:

- Về cách thức thành lập: HTX kiểu cũ được thành lập theo mô hình áp

đặt từ trên xuống HTX nông nghiệp kiểu mới được thành lập do các thể nhân,pháp nhân (người lao động, cán bộ, công chức, các hộ sản xuất kinh doanh, trang trại, chủ doanh nghiệp nhỏ và vừa…) tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra; HTX không ngăn cản tính tự chủ sản xuất kinh doanh của các thành viên mà chỉ làm những việc mà từng thành viên không làm được hoặc

làm không có hiệu quả; thành viên tham gia HTX vẫn là những “đơn vị kinh

tế tự chủ”;

- Về tính chất của tổ chức: HTX kiểu cũ vừa là tổ chức kinh tế, vừa là

tổ chức xã hội ở địa phương HTX nông nghiệp kiểu mới, trước hết là tổ chức kinh tế, vì sự phát triển của kinh tế hộ thành viên HTX

Các HTX nông nghiệp trước đây phải gánh vác nghĩa vụ xã hội rất nặng HTX nông nghiệp kiểu mới đăng ký hoạt động theo Luật HTX tuy vẫn

có chức năng xã hội, nhưng trước hết là một tổ chức kinh tế, HTX chỉ thực hiện các nghĩa vụ xã hội trên cơ sở hoạt động kinh tế có hiệu quả và chăm lo

về mặt xã hội trước hết cũng dành cho thành viên HTX

- Quan hệ sở hữu: Trong mô hình HTX kiểu cũ, sở hữu cá nhân không

được thừa nhận, sở hữu của các gia đình bị xóa bỏ, chỉ thừa nhận chế độ sở hữu tập thể về tư liệu sản xuất; người lao động vào HTX phải góp ruộng đất, trâu bò, công cụ sản xuất chủ yếu HTX kiểu mới, sở hữu tập thể và sở hữu cá nhân được phân định rõ ràng; sở hữu tập thể (sở hữu của HTX) gồm các nguồn vốn tích lũy tái đầu tư, tài sản dùng chung cho hoạt động HTX, tài sản không chia và các quỹ không chia; thành viên khi tham gia HTX không phải góp tư liệu sản xuất và chỉ góp vốn theo quy định Điều lệ, góp sức khi HTX

có nhu cầu Thành viên có thể góp bằng hiện vật, tài sản và được quy đổi theo giá thị trường Sở hữu cá nhân được tôn trọng; thành viên là những chủ thể kinh tế độc lập, vị trí, vai trò, quyền tự chủ kinh tế thành viên không bị mất đi

mà còn nhận được sự hỗ trợ thêm của HTX để phát triển

- Quan hệ quản lý trong HTX: Trong các HTX kiểu cũ, quan hệ giữa xã

viên với HTX là quan hệ phụ thuộc; xã viên bị tách khỏi tư liệu sản xuất trở thành người lao động làm công theo sự điều hành tập trung của HTX, tính chất hợp tác đích thực trong HTX không còn Trong mô hình HTX kiểu mới, quan hệ giữa HTX và thành viên là quan hệ bình đẳng, thỏa thuận, tự nguyện, cùng có lợi và cùng chịu rủi ro trong sản xuất, kinh doanh Hoạt động HTX chỉ diễn ra ở từng khâu công việc nhằm hỗ trợ phát huy thế mạnh các thành viên Thành viên tham gia quyết định những vấn đề quan trọng của HTX như xây dựng Điều lệ, phương án sản xuất kinh doanh, phân phối thu nhập…

- Về cơ chế hoạt động của HTX: HTX nông nghiệp kiểu cũ hoạt động mang tính hành chính, độc quyền, kế hoạch hoá tập trung, mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh cũng như hoạch toán lỗ lãi, phân phối, giá cả … đều theo kế hoạch Nhà nước HTX nông nghiệp kiểu mới hoạt động theo quan hệ kinh tế,

là một đơn vị kinh doanh độc lập, tự quyết định và tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh

- HTX nông nghiệp kiểu cũ nhằm mục đích tập hợp lại để đẩy mạnh sản xuất, từng bước xoá bỏ kinh tế cá thể, do đó hình thức HTX chủ yếu là trong lĩnh vực sản xuất HTX kiểu mới đa dạng hơn về mặt tổ chức và định hướng hoạt động, khuyến khích phát triển các HTX để làm dịch vụ hỗ trợ cho kinh tế hộ được tốt hơn HTX dịch vụ được định hướng phát triển trong tất cả các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế, kể cả trong nông nghiệp, thương mại, giao thông vận tải … Trong HTX kiểu cũ, tư liệu sản xuất là của tập thể (tập thể hoá tư liệu sản xuất); điều này làm nảy sinh tình trạng vô chủ và sự thiếu trách nhiệm của xã viên đối với tài sản HTX HTX kiểu mới làm cho xã viên thực sự là chủ nhân của HTX thông qua quy định góp vốn, góp sức xây dựng HTX; quyền lợi trách nhiệm của xã viên gắn liền với kết quả hoạt động kinh doanh của HTX

- Quan hệ phân phối: Trong các HTX kiểu cũ, chế độ phân phối mang

nặng tính bình quân, bao cấp, không khuyến khích người lao động hăng hái, tích cực làm việc, xã viên thiếu gắn bó với HTX Trong HTX kiểu mới, hình thức phân phối được thực hiện trên nguyên tắc công bằng, cùng có lợi, vừa theo lao động, vừa theo vốn góp và theo mức độ tham gia dịch vụ Thành viên HTX, ngoài tiền công được nhận theo số lượng và chất lượng lao động, còn được nhận lãi chia theo vốn góp và mức độ tham gia dịch vụ Đây là động lực khuyến khích người lao động hăng say làm việc, gắn bó với HTX Trong quá trình phân phối, các HTX còn tạo ra được các quỹ không chiađể mở rộng sản xuất, tạo nên phúc lợi công cộng cho thành viên, kết hợp chặt chẽ giữa lợi ích

cá nhân với lợi ích tập thể, giữa lợi ích trước mắt với lợi ích lâu dài

- Phạm vi hoạt động: HTX nông nghiệp kiểu cũ thường bị giới hạn trong

địa giới hành chính xã, phường HTX kiểu mới không bị giới hạn bởi địa giới hành chính

- Về tổ chức bộ máy quản lý HTX: HTX nông nghiệp kiểu cũ, chức năng quản lý và điều hành trong HTX được lồng ghép Công tác cán bộ HTX được đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng uỷ và chính quyền địa phương Đối với HTX nông nghiệp kiểu mới chức năng quản lý và điều hành được tách biệt rõ ràng, bộ máy của HTX bao gồm Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Ban Giám đốc Giám đốc HTX có thể do Chủ tịch HĐQT kiêm nhiệm hoặc được thuê HTX được quyền tự chủ trong công tác cán bộ

- Mô hình hoạt động HTX: HTX kiểu mới linh hoạt, đa dạng về hình

thức, phù hợp với đặc điểm của từng vùng, từng ngành; với nhiều trình độ phát triển, từ thấp đến cao, từ làm dịch vụ đầu vào, đầu ra phục vụ cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của các thành viên; có thể phát triển hình thànhdoanh nghiệp HTX, liên hiệp HTX…so với mô hình HTX kiểu cũ trước đây, đặc trưng là tập thể hoá toàn bộ tư liệu sản xuất, không thừa nhận vai trò của kinh tế hộ, phủ nhận vai trò kinh tế hàng hoá, tổ chức và hoạt động theo

địa giới hành chính, tổ chức sản xuất tập thể, tập trung, phân phối theo ngày công lao động, thực hiện quá nhiều trách nhiệm xã hội; mô hình HTX được áp dụng nhất loạt trong cả nước, ít chú ý đến đặc điểm của từng nơi…

HTX kiểu mới cũng khác với công ty cổ phần, do các thành viên tự nguyện tập hợp, liên kết lại để cùng kinh doanh hoặc hỗ trợ nhau kinh doanh Mỗi thành viên tham gia dù góp ít hay nhiều vốn đều bình đẳng với nhau trong quyết định các vấn đề chung của HTX, với nguyên tắc cơ bản “mỗi người một lá phiếu”, trong khi đó, công ty cổ phần do các nhà đầu tư đứng ra thành lập, tổ chức hoạt động lấy mục tiêu là lợi nhuận, thành viên tham gia (các cổ đông) chỉ có quyền tham gia quyết định các vấn đề của công ty theo mức độ góp vốn Công ty cổ phần thực hiện phân phối theo tỷ lệ vốn góp, còn HTX thì vừa phân phối theo tỷ lệ vốn góp, vừa phân phối theo lao động và mức độ tham gia các dịch vụ

1.1.3 Về nguyên tắc tổ chức và hoạt động của HTX nông nghiệp

Theo quy định tại Điều 7 Luật Hợp tác xã năm 2012 thì cơ bản HTX nông nghiệp được tổ chức và hoạt động theo các nguyên tắc sau:

Một là, tự nguyện gia nhập và ra khỏi HTX: tất cả nông dân và những

người lao động có đủ điều kiện theo qui định của Luật Hợp tác xã, tán thành Điều lệ hợp tác xã nông nghiệp, đều có thể trở thành thành viên HTX nông nghiệp; thành viên có quyền ra khỏi HTX nông nghiệp theo qui định của Điều

lệ từng HTX.Trong mô hình HTX nông nghiệp kiểu cũ, một đặc điểm quan trọng nhất quyết định các quan hệ khác là chế độ sở hữu tập thể về tư liệu sản xuất Người nông dân khi vào HTX nông nghiệp phải góp ruộng đất, trâu bò, công cụ sản xuất chủ yếu; xóa bỏ sở hữu của hộ gia đình, sở hữu cá nhân không được thừa nhận Chính điều này đã làm nảy sinh tình trạng vô chủ và

sự thiếu trách nhiệm của nhiều thành viên đối với tài sản của HTX nông nghiệp Trong HTX nông nghiệp kiểu mới, sở hữu của thành viên HTX nông nghiệp đồng sở hữu với mục đích chính là sử dụng dịch vụ của HTX Như

vậy trong HTX nông nghiệp, tập hợp thành viên có tính chất rất đặc biệt - thành viên vừa là người đồng sở hữu, quản lý hợp tác xã theo nguyên tắc dân chủ, vừa là người sử dụng dịch vụ của HTX nông nghiệp

Hai là, quản lý dân chủ và bình đẳng: Thành viên HTX nông nghiệp có

quyền bình đẳng, biểu quyết ngang nhau không phụ thuộc vốn góp trong việc quyết định tổ chức, quản lý và hoạt động của HTX nông nghiệp; được cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời, chính xác về hoạt động sản xuất, kinh doanh, tài chính, phân phối thu nhập và những nội dung khác theo quy định của Điều lệ.Trong các HTX nông nghiệp kiểu cũ, chế độ phân phối mang nặng tính bình quân, bao cấp, không khuyến khích xã viên tích cực, hăng say lao động;

xã viên thiếu gắn bó với HTX nông nghiệp Trong HTX nông nghiệp kiểu mới thu nhập của HTX nông nghiệp được phân phối chủ yếu theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của thành viên, hoặc theo công sức lao động đóng góp của thành viên đối với hợp tác xã tạo việc làm Đây là động lực khuyến khích xã viên hăng say làm việc, gắn bó với HTX Thành viên cùng góp vốn gây dựng sản nghiệp chung, cùng sử dụng dịch vụ, cùng chia sẻ chi phí, cùng chịu trách nhiệm và cùng hưởng lợi từ hoạt động sản xuất, kinh doanh của hợp tác xã Thành quả của HTX nông nghiệp được phân phối lại một cách công bằng (chứ cũng không phải là cào bằng) cho mọi thành viên Thành viên nào giao dịch càng nhiều với HTX nông nghiệp thì nhận được phần phân phối lại càng cao Điều này góp phần gia tăng mức độ trung thành của thành viên với HTX nông nghiệp và là tiền đề để HTX nông nghiệp phát triển bền vững

Ba là, tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi: HTX nông nghiệp tự chịu

trách nhiệm về kết quả hoạt động dịch vụ, sản xuất, kinh doanh.Thu nhập của HTX nông nghiệp được phân phối chủ yếu theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ của thành viên

Bốn là, HTX nông nghiệp có trách nhiệm quan tâm giáo dục, đào tạo,

bồi dưỡng cho thành viên, cán bộ quản lý, người lao động trong HTX, và thông tin về bản chất, lợi ích của HTX

Năm là, hợp tác và phát triển cộng đồng: thành viên HTX nông nghiệp

phải phát huy và nâng cao ý thức hợp tác giữa các HTX trong nước và ngoài nước theo qui định của pháp luật.Trong cơ chế quản lý của HTX nông nghiệp kiểu cũ, quan hệ giữa xã viên với HTX là quan hệ phụ thuộc, xã viên bị tách khỏi tư liệu sản xuất, trở thành người lao động làm công theo sự điều hành tập trung của HTX nông nghiệp; tính chất hợp tác đích thực trong HTX nông nghiệp không còn, người lao động phụ thuộc, bị động, thiếu chủ động sáng tạo Đặc trưng của HTX nông nghiệp kiểu mới là hoạt động sản xuất, kinh doanh của HTX nông nghiệp không bao trùm toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh của thành viên, mà chỉ diễn ra ở từng công đoạn, khâu công việc nhằm hỗ trợ, phát huy thế mạnh của từng thành viên Do đó, HTX nông nghiệp kiểu mới phát huy được quyền làm chủ của họ Thành viên trực tiếp tham gia quản lý, giám sát hoạt động của HTX theo nguyên tắc quản lý dân chủ, thành viên quyết định các công việc quan trọng của HTX một cách bình đẳng, không phân biệt vốn góp ít hay nhiều

1.1.4 Nội dung phát triển HTX nông nghiệp

Thứ nhất, phát triển HTX nông nghiệp về số lượng

Phát triển HTX nông nghiệp về số lượng là quá trình gia tăng số lượng HTX nông nghiệp bằng cách thành lập mới, chuyển đổi HTX nông nghiệp kiểu cũ hay liên kết các HTX nông nghiệp khác nhau thành một HTX nông nghiệp mới Quá trình này khá dài theo xu thế phát triển chung từ nhu cầu liên kết lại của những người sản xuất nông nghiệp và yêu cầu từ chính quá trình phân công lao động trong nông nghiệp ngày càng sâu; đồng thời bao hàm cả việc củng cố và duy trì sự phát triển của các HTX nông nghiệp hiện có

Thứ hai, phát triển cácloại hình dịch vụ của HTX

Các HTX nông nghiệp gắn liền với việc tổ chức sản xuất và cung ứng dịch vụ ở khu vực nông thôn Các thời kỳ khác nhau, vai trò của HTX cũng

có những thay đổi đáng kể Nếu như trước đây, các HTX chủ yếu là việc tập

hợp các thành viên để cùng sản xuất, phân chia lợi ích thì nay HTX có vai trò chủ đạo là trung gian trong liên kết giữa người nông dân với doanh nghiệp, thị trường, tức là người cung cấp các dịch vụ Khi các HTX càng lớn mạnh, các loại hình dịch vụ có thể cung ứng phải càng nhiều

Các dịch vụ được cung cấp bởi các HTX ngoài các dịch vụ như giống cây trồng, làm đất, tưới tiêu, thu hoạch…còn là những dịch vụ về kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi, là dịch vụ về thức ăn, phân bón, đầu ra cho sản phẩm…

Sự phát triển các loại hình dịch vụ của các HTX là biểu hiện rõ ràng cho sự phát triển về cả chất và lượng Để phát triển đa dạng các loại hình dịch

vụ cung cấp, các HTX cần một mặt nâng cao năng lực quản trị của HTX, mặt khác cần nâng cao nhận thức của hộ gia đình xã viên để họ hiểu và tham gia, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế hộ gia đình, qua đó cũng nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của HTX

Thứ ba: Nâng cao năng lực sản xuất kinh doanh của HTX

Năng lực sản xuất kinh doanh của HTX phụ thuộc vào nhiều yếu tố như con người, năng lực điều hành của ban lãnh đạo, yếu tố về nguồn lực như vốn, đất đai, máy móc thiết bị, công nghệ…

Cũng như mọi tổ chức kinh tế khác, vốn là yếu tố quan trọng hàng đầu ảnh hưởng đến sự tồn tại, phát triển của HTX Vốn của HTX là điều kiện quan trọng để HTX mua sắm tài sản cần thiết cho hoạt động kinh doanh, là yếu tố quan trọng để đầu tư mở rộng các dịch vụ cung cấp…

Nguồn vốn của HTX ngoài phần vốn góp ban đầu của các thành viên HTX và phần vốn tích luỹ Với nguồn vốn ban đầu chỉ là điều kiện cơ bản để HTX có thể đầu tư cơ sở vật chất ban đầu, còn nguồn vốn tích luỹ mới là yếu

tố quan trọng tạo nên sự phát triển

Ngoài yếu tố vốn, các yếu tố khác cũng thể hiện sự phát triển của HTX như các tài sản cố định của HTX, các điều kiện cơ sở vật chất khác của HTX như phương tiện vận tải, kho bãi, công nghệ chế biến, bảo quản….Trong điều kiện nhu cầu của người tiêu dùng về nông sản ngày càng cao như hiện nay,

vai trò các HTX cũng ngày càng quan trọng là đơn vị hỗ trợ chế biến, bảo quản nông sản cho các hộ xã viên thành viên

Thứ 4, Nâng cao nguồn lực cho HTX

Việc phát triển, mở rộng quy mô HTX nông nghiệp đòi hỏi phải gia tăng quy mô các nguồn lực cho loại hình sản xuất này HTX nông nghiệplà một tổ chức sản xuất mà quá trình hoạt động sản xuất của nó đòi hỏi phải có các nguồn lực để tạo ra năng lực sản xuất Các nguồn lực bao gồm vốn, lao động, bộ máy quản lý, công nghệ, đất đai

Gia tăng nguồn lực phụ thuộc vào trình độ kỹ thuật và công nghệ của mỗi HTX nông nghiệp, nghĩa là gia tăng nguồn lực phải theo tỷ lệ nhất định giữa các yếu tố sản xuất Gia tăng nguồn lực này phụ thuộc vào khả năng của mỗi HTX nông nghiệp

Các tiêu chí gia tăng nguồn lực cho HTX nông nghiệp là: Mức và tỷ lệ tăng vốn cho HTX nông nghiệp; mức và tỷ lệ tăng lao động cho HTX nông nghiệp; mức ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý; nâng cao chất lượng và sự tinh gọn của bộ máy quản lý HTX nông nghiệp

Thứ 5, Nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh

HTX nông nghiệp là một tổ chức kinh tế tập thể gồm nhiều chủ sở hữu, hoạt động lấy lợi ích kinh tế làm chính, bao gồm cả lợi ích thành viên và lợi ích tập thể, nhưng HTX nông nghiệp còn có vai trò quan trọng trong việc xóa đói, giảm nghèo, xây dựng xã hội công bằng văn minh, giáo dục ý thức phát triển cộng đồng Do đó, mọi hoạt động của HTX nông nghiệp phải được đánh giá bằng hiệu quả tổng hợp, cả về kinh tế, chính trị, xã hội, cả lợi ích của tập thể và lợi ích của các thành viên

Các chỉ tiêu chủ yếu được sử dụng để gia tăng kết quả và hiệu quả kinh doanh của HTX nông nghiệp bao gồm:

Doanh thu: Doanh thu là số tiền thu được từ hoạt động của HTX nông

nghiệp trong một thời gian nhất định, thường là 1 năm Là toàn bộ giá trị sản

phẩm hàng hóa và dịch vụ mà HTX nông nghiệp đã bán và cung cấp cho khách hàng và các thành viên chấp nhận thanh toán Đây là khoản thu chủ yếu trong tổng doanh thu của HTX nông nghiệp

Chi phí: Là toàn bộ những hao phí đã phát sinh trong quá trình tổ chức

các hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ của HTX nông nghiệp Chi phí bao gồm: Chi phí trực tiếp và chi phí gián tiếp

Lợi nhuận: Là khoản tiền dôi ra giữa tổng doanh thu và tổng chi phí

trong hoạt động của HTX nông nghiệp hoặc có thể hiểu là phần dôi ra của một hoạt động sau khi đã trừ đi mọi chi phí hoạt động đó

Để gia tăng kết quả và hiệu quả sản xuất, kinh doanh của HTX nông nghiệp cần phải mở rộng quy mô sản xuất, kinh doanh, đẩy mạnh tiêu thụ sản phẩm nhằm tăng doanh thu của HTX nông nghiệp Thường xuyên tìm tòi, học hỏi từng bước nâng cao khả năng giao lưu, đối thoại với các đối tác nhằm tìm kiếm những đối tác quan hệ làm ăn có thể đem lại lợi nhuận cao nhất có thể cho HTX nông nghiệp

1.1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của mô hình HTX

1.1.5.1 Những yếu tố bên ngoài

Một là,chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, của Thành phố về khuyến khích phát triển HTX nông nghiệp

Sự chuyển đổi cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN, đã làm cho phần lớn các HTX nông nghiệp tổ chức theo mô hình cũ lâm vào tình trạng khó khăn, lúng túng, mất phương hướng hoạt động Kinh tế HTX suy giảm cả về số lượng và vai trò trong nền kinh tế, đòi hỏi phải có sự đổi mới nội dung, phương thức hoạt động cho phù hợp với môi trường sản xuất, kinh doanh mới

Trong suốt quá trình tìm tòi thử nghiệm, đặc biệt từ sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng, đã diễn ra quá trình đổi mới từng phần đến đổi mới toàn bộ, căn bản mô hình HTX cùng với cơ chế quản lý theo mô

hình cũ Trong từng bước đổi mới, Đảng ta luôn chú ý tổng kết, đánh giá và kịp thời đề ra chủ trương, biện pháp thích hợp, tạo bước ngoặt quyết định cho

sự phát triển nông nghiệp và sự hình thành mô hình HTX nông nghiệp kiểu mới Chỉ thị 100 của Ban Bí thư Trung ương (ngày 13/01/1981) đã đặt nền móng cho quá trình đổi mới mô hình HTX theo kiểu “tập thể hóa” trước đây Thực hiện Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị (ngày 05/4/1988) về đổi mới quản

lý kinh tế nông nghiệp và Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương khóa VII, kinh tế hộ nông dân được xác định là đơn vị kinh tế tự chủ, được nhận ruộng đất ổn định lâu dài với năm quyền: chuyển đổi, chuyển nhượng, thừa kế, thế chấp, cho thuê Điều này thực sự đã tạo nên bước đột phá cho quá trình phát triển nông nghiệp nước ta; đồng thời, đánh dấu một giai đoạn chuyển biến quan trọng của mô hình HTX nông nghiệp kiểu mới trên phạm vi toàn quốc (giai đoạn 1986 - 1996) Đây là bước chuẩn bị quan trọng cho sự ra đời Luật Hợp tác xã được Quốc hội khóa IX, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 20/3/1996 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/1997

Cùng với các văn bản nói trên là các Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai, thứ tư, thứ sáu của Ban Chấp hành Trung ương khóa VI; Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư, thứ năm, thứ sáu của Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII Hiến pháp, Luật Dân sự, Luật Đất đai, chỉ thị số 68/BBT ngày 24/5/1996 về phát triển kinh tế HTX trong các ngành, lĩnh vực của nền kinh tế v.v Thực tế cho thấy, mặc dù các văn bản nói trên chưa thật sự đầy đủ, đặc biệt trong khâu hướng dẫn thi hành, song đây là lần đầu tiên kinh tế HTX ở nước ta có được khuôn khổ pháp lý rất cơ bản, tạo điều kiện cho sự vận động, phát triển của hình thức kinh tế này trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta

Tổng kết 5 năm thực hiện chuyển đổi HTX theo Luật Hợp tác xã năm

1996, Hội nghị Trung ương 5 khóa IX đã đưa ra Nghị quyết về: Tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể, để lãnh đạo sự phát triển

kinh tế tập thể mà nòng cốt là HTX Trên cơ sở nghị quyết của Đảng và thực tiễn hoạt động của HTX kiểu mới, ngày 26/11/2003, tại kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XI đã thông qua Luật Hợp tác xã năm 2003 và có hiệu lực thi hành

từ ngày 01/7/2004 Luật Hợp tác xã năm 2003 đã hoàn thiện căn bản khuôn khổ pháp lý để HTX hoạt động phù hợp với cơ chế thị trường, nên đã thúc đẩy kinh tế HTX phát triển ngày càng mạnh mẽ

Với mục tiêu nhằm khuyến khích và phát triển mô hình HTX kiểu mới, đồng thời định hướng phát triển các HTX hiện có hoạt động theo đúng bản chất HTX, ngày 21/11/2012 Quốc hội đã thông qua Luật Hợp tác xã 2012 và

có hiệu lực thi hành từ 01/7/2013

Như vậy, có thể thấy khu vực kinh tế tập thể mà nòng cốt là HTX luôn được Đảng, Nhà nước, Thành phố rất quan tâm, có nhiều cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển nhằm phát huy tối đa vai trò trong nền kinh tế quốc dân Chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước đã tạo hành lang pháp lý cho HTX nói chung, HTX nông nghiệp nói riêng ngày càng được củng cố và phát triển

Hai là,trình độ phát triển phân công lao động trong nền kinh tế

Trong cơ chế cũ, HTX nông nghiệp thành lập dựa trên chế độ sở hữu tập thể về toàn bộ tư liệu sản xuất trong HTX, xóa bỏ sở hữu hộ gia đình, xoá

bỏ kinh tế hộ; xã viên bị tách khỏi tư liệu sản xuất, trở thành người lao động làm công theo sự điều hành tập trung của HTX nông nghiệp; tính chất hợp tác đích thực trong HTX nông nghiệp không còn, người lao động phụ thuộc, bị động, ỷ lại, thiếu chủ động sáng tạo nên đã kìm hãm sức sản xuất, dẫn đến HTX nông nghiệp làm ăn ngày càng sa sút, kém hiệu quả, đời sống nông dân gặp nhiều khó khăn

Bước vào thời kỳ đổi mới, kinh tế hộ được thừa nhận là đơn vị kinh tế

tự chủ, nhờ đó sức sản xuất trong nông nghiệp và nông thôn được giải phóng nên trình độ của lực lượng sản xuất ngày càng phát triển mà không bị kìm

hãm như trong cơ chế cũ Do đó, trong quá trình phát triển của lực lượng sản xuất thì kinh tế hộ có nhu cầu hợp tác để nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh và nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường Đây là sự phát triển tất yếu của sự phân công lao động xã hội trong nền kinh tế hàng hoá

Khi mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN ngày càng hoàn thiện và đất nước hội nhập ngày càng sâu, rộng vào nền kinh tế khu vực và thế giới, kinh tế hộ đứng trước yêu cầu phải ứng dụng thành tựu khoa học và công nghệ vào sản xuất để nâng cao năng suất lao động, chất lượng, sức cạnh tranh của sản phẩm; tổ chức bảo quản, chế biến và tiêu thụ nông sản… dẫn đến nhu cầu hợp tác kinh tế và phát triển HTX ngày càng mạnh mẽ hơn

Như vậy, trình độ của phân công lao động trong nền kinh tế thị trường càng phát triển làđiều kiện cho sự ra đời, tồn tại và phát triển HTX nông

nghiệp ngày càng tăng cả số lượng và chất lượng.Một số HTX nông nghiệp

chủ động mở rộng dịch vụ cung ứng cho thành viên trong và ngoài HTX về cung ứng dịch vụ điện sinh hoạt, nước sạch, chợ nông thôn, vệ sinh môi trường đã chứng minh là yêu cầu khách quan của kinh tế hàng hóa phát triển Các HTX nông nghiệp này đã giải quyết được những nhu cầu thiết thân cho thành viên và xã hội về việc làm, thu nhập, tăng năng suất lao động Đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường, tạo ra các sản phẩm, dịch vụ mà kinh tế hộ và doanh nghiệp không làm được hoặc làm không có hiệu quả

Ba là,môi trường thông tin

Trong nền kinh tế tri thức, môi trường thông tin (nguồn thông tin bên ngoài) có giá trị cực kỳ quan trọng đối với mọi chủ thể trong nền kinh tế vàvới HTX nông nghiệp điều này càng quan trọng hơn Việc nắm bắt kịp thời, chính xác và tính dự báo của thông tin quyết định sự thành công không chỉ của HTX nông nghiệp, doanh nghiệp mà cả nền kinh tế một quốc gia

Môi trường thông tin có vai trò quan trọng đối với HTX nông nghiệp trong tất cả khâu, từ xác định và định hướng nhu cầu thị trường, xây dựng

phương án kinh doanh, quyết định phương thức huy động vốn, tuyển dụng nhân sự, lựa chọn công nghệ, lựa chọn cách thức tổ chức quản lý, đến tìm kiếm đối tác, tìm kiếm khách hàng, xây dựng và quảng bá thương hiệu, thay đổi thái độ của xã hội về HTX nông nghiệp cũng như nhiều vấn đề quan trọng khác

1.1.5.2 Những yếu tố bên trong

Một là,nhân lực của HTX nông nghiệp

Nhân lực là cơ sở để tạo ra và sử dụng hiệu quả các nguồn lực khác trong HTX nông nghiệp Nhân lực có chất lượng đảm bảo xây dựng một phương án sản xuất, kinh doanh hiệu quả; hoạch định chiến lược kinh doanh; triển khai thực hiện hiệu quả; xây dựng, điều phối và triển khai thực hiện công tác tổ chức và quản lý một cách chặt chẽ, hệ thống và linh hoạt Bên cạnh đó, nguồn lực con người có chất lượng cao còn giúp cho HTX nông nghiệp dễ dàng hơn trong việc tìm nguồn vốn và hoạch định phương án sử dụng vốn hiệu quả; tìm thị trường đầu vào và đầu ra cho hàng hóa, dịch vụ về tất cả các mặt; đảm bảo minh bạch, rõ ràng, chặt chẽ công tác tài chính, kế toán; xử lý hài hòa mọi quan hệ nội bộ, xây dựng tâm lý đoàn kết, thống nhất trong HTX nông nghiệp

Căn cứ theo chức năng công việc, có thể chia vấn đề nhân lực trong HTX nông nghiệp thành ba nhóm: nhóm nhân lực thực hiện chức năng tổ chức, quản lý; nhóm nhân lực thực hiện chức năng chuyên môn; nhóm nhân lực thực hiện chức năng trực tiếp lao động trong các lĩnh vực hoạt động của HTX nông nghiệp

Hai là,cơ sở vật chất

Gồm các yếu tố về máy móc, thiết bị, phương tiện hoạt động, nhà xưởng, sân bãi, kho bãi, bến bãi, văn phòng, hội trường, đất đai, vật tư, nguyên nhiên vật liệu và những vật thể khác nhằm mục đích sử dụng vào hoạt động của HTX nông nghiệp Cơ sở vật chất là điều kiện tiên quyết để HTX nông nghiệp có thể tiến hành hoạt động; quyết định đến việc cắt giảm

chi tiêu, mở rộng quy mô hoạt động, đa dạng hóa lĩnh vực hoạt động từ sự dồi dào của các yếu tố vật lực, tìm kiếm đối tác, thu hút khách hàng, thu

hút lao động

Ba là, nguồn lực tài chính

Các yếu tố thuộc về nguồn lực tài chính có ảnh hưởng quan trọng đến

sự phát triển của HTX nông nghiệp gồm các vấn đề về: Vốn (lượng vốn, nguồn vốn, hình thức vốn); điều phối và sử dụng vốn; thu hút, huy động vốn;

cơ chế quản lý tài chính; chiến lược tài chính; quyết sách thu chi tài chính; phân phối lãi và trích lập các quỹ trong HTX nông nghiệp

Vốn có thể là vốn tự có và vốn huy động từ các nguồn Tính chất của mỗi nguồn vốn cũng có tác động nhất định đối với hoạt động tổ chức, kinh doanh của HTX nông nghiệp HTX có thể sử dụng trực tiếp vốn của xã viên trong tổ chức hoạt động, như đất đai để xây trụ sở, nhà kho, nhà ở, đất canh tác phục vụ sản xuất, máy móc nông nghiệp, tàu thuyền, phương tiện vận chuyển, tri thức kinh nghiệm, kỹ thuật, bí quyết nuôi trồng…

Ngoài nguồn vốn từ thành viên HTX nông nghiệp, thì nguồn vốn vay từ các tổ chức tín dụng theo chính sách tín dụng của nhà nước đối với yêu cầu phát triển nông nghiệp, nông thôn có vai trò nhất định trong việc phát triển HTX nông nghiệp Để tận dụng nguồn vốn vay từ các tổ chức tín dụng theo chính sách tín dụng của nhà nước, vấn đề quan trọng nhất là HTX nông nghiệp phải xây dựng được một phương án sản xuất kinh doanh hiệu quả, khả thi, chi tiết, cụ thể; cùng sự minh bạch, rõ ràng, chặt chẽ trong cơ chế quản lý tài chính của HTX nông nghiệp

Tuy nhiên, trong nền kinh tế thị trường hiện nay, các nguồn vốn bên ngoài cần được huy động, sử dụng một cách hợp lý, hiệu quả, khả thi và nhất

là vốn liên doanh, liên kết với các chủ thể kinh doanh khác, đặc biệt là các chủ thể đảm bảo đầu ra cho sản phẩm, dịch vụ của HTX nông nghiệp Bên cạnh đó cũng nhận thấy, nguồn vốn bên ngoài cần tập trung nghiên cứu và

phát huy trong thời gian tới là nguồn vốn từ các HTX hoạt động cùng lĩnh vực hoặc có nhu cầu liên doanh, liên kết Nguồn vốn này được thu hút thông qua vấn đề hợp nhất, sáp nhập HTX, hoặc hình thành các liên hiệp HTX Đây là nguồn vốn, và cũng là phương thức huy động vốn mang tính thời đại, phù hợp với yêu cầu cạnh tranh khốc liệt trong nền kinh tế thị trường hiện nay

1.1.6 Vai trò của HTX nông nghiệp kiểu mới

Kinh tế HTX ra đời và phát triển trong nhiều giai đoạn khác nhau, trong mỗi giai đoạn phát triển, HTX nông nghiệp có một vai trò nhất định phản ánh đặc trưng của nó Trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta, HTX nông nghiệp có các vai trò chủ yếu như sau:

Thứ nhất, HTX nông nghiệp là một hình thức tổ chức kinh tế góp phần đưa người nông dân từ sản xuất nhỏ đi lên sản xuất lớn

Bằng cơ sở lý luận và thực tiễn khoa học, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định tính tất yếu và vai trò to lớn của kinh tế HTX trong nền kinh tế quốc dân Các ông đều cho rằng kinh tế hợp tác là con đường để đưa nông dân đi tới CNXH Vì theo các ông, kinh tế HTX có vai trò hết sức quan trọng, lôi cuốn đại bộ phận dân cư hoạt động trong nền kinh tế, cũng là hình thức tổ chức kinh tế mà qua đó có thể dần xoá bỏ tình trạng bóc lột, nhưng mặt khác là hình thức có hiệu quả để đảm bảo sự kết hợp hài hòa lợi ích của những tiểu nông với lợi ích của xã hội Hợp tác hoá là con đường

để lôi cuốn những người sản xuất nhỏ vào công cuộc xây dựng CNXH

Thứ hai,HTX nông nghiệp góp phần thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển, làm cho sức sản xuất được giải phóng, các nguồn tiềm năng phục vụ sản

xuất như vốn, đất đai, lao động, công nghệ… được khai thác và sử dụng ngày càng hợp lý và hiệu quả

Cùng với sự giúp đỡ, kiểm soát, hướng dẫn của Nhà nước và tác động của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, HTX nông nghiệp là môi trường thuận lợi để áp dụng tiến bộ khoa học, kĩ thuật trong các hoạt động sản xuất,

kinh doanh, tạo điều kiện tăng khả năng đầu tư, đổi mới thiết bị, công nghệ, làm phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao hiệu quả lao động, từ đó tác động tích cực đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ lạc hậu, què quặt, ít hiệu quả sang một cơ cấu ngày càng phù hợp xu hướng phát triển của nền sản xuất hiện đại Như vậy, có thể nói HTX nông nghiệp có vai trò thúc đẩy nền kinh

tế nhỏ phát triển và tạo điều kiện thuận lợi cho nền kinh tế nhỏ quá độ lên nền đại công nghiệp cơ khí như V.I.Lênin khẳng định: “Chính sách hợp tác một khi thành công, sẽ giúp cho nền kinh tế nhỏ phát triển và sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho nền kinh tế nhỏ quá độ trong một thời hạn nhất định lên nền đại sản xuất trên cơ sở tự nguyện kết hợp”[32, tr.273]

Thứ ba, HTX nông nghiệp là cầu nối cho sự phát triển, trao đổi hàng hoá giữa công nghiệp và nông nghiệp, giữa thành thị và nông thôn, đồng thời

là cơ sở để thúc đẩy sự phân công lao động xã hội

HTX nông nghiệp với nhiều loại hình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ phát triển làm cầu nối cho sự trao đổi hàng hoá giữa công nghiệp và nông nghiệp, giữa nhà nước và nông dân thuận lợi, trên cơ sở đó thúc đẩy phân công lao động xã hội phát triển, tác động phân bố lại dân cư, tài nguyên thiên nhiên, khai thác lợi thế so sánh giữa các vùng Mặt khác, phân công và hợp tác là hai mặt của quá trình phát triển kinh tế, nếu phân công lao động là con đường nâng cao hiệu quả kinh tế thì hợp tác tạo điều kiện và thúc đẩy quá trình phân công lao động được thực hiện Hợp tác xã sản xuất là tập hợp những người tiểu nông và thợ thủ công nhằm mục đích sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm vừa nông nghiệp (chẳng hạn như rau, sản phẩm sữa và…), vừa phi nông nghiệp (sản phẩm công nghiệp đủ mọi loại, đồ bằng gỗ, bằng sắt, bằng da…)[33, tr.301]

Tiếp thu, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác Lênin vào Việt Nam, Hồ Chí Minh đã nhận rõ vai trò quan trọng và Người đã đặc biệt quan tâm đến kinh tế hợp tác trong việc định ra đường lối và chỉ đạo thực tiễn cho cách

mạng Việt Nam Từ năm 1927, trong tác phẩm “Đường cách mệnh”, Người

đã dành hẳn một chương để nói về HTX, qua đó lý giải nhiều vấn đề cốt lõi,

cơ bản và mang tính định hướng về hình thức HTX Trong đó, Người viết:

“Hợp tác xã trước là có ích lợi cho dân, sau là bớt sức bóp nặn của tụi tư bản

và đế quốc chủ nghĩa”[9, tr.343] Người kết luận: “Nói tóm lại, hợp tác xã là rất có lợi cho nên dân các nước làm nhiều lắm”[10, tr.346]

Người xác định trong thời kỳ quá độ “chúng ta phải xây dựng nền tảng vật chất và kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội”, “phải công nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa” Người cho rằng: “muốn phát triển công nghiệp, phát triển kinh tế nói chung phải lấy việc phát triển nông nghiệp làm gốc, làm chính”[11, tr.180] Song, muốn cho nông nghiệp thịnh, phát triển đầy đủ và người nông dân giàu

có, ấm no, hạnh phúc thì cần phải có HTX, con đường đó là: “Nông thôn phải trải qua hai cuộc cách mạng: cải cách ruộng đất là một cuộc, cuộc thứ hai là

từ chỗ thực hiện tổ đổi công, hợp tác xã, nông trường tập thể đến chỗ xã hội hoá nông nghiệp”[12, tr.181] Và Người chỉ rõ: “Muốn nâng cao đời sống thì chỉ có một cách là tổ chức nông dân làm ăn tập thể, tức là tổ chức nông dân vào hợp tác xã nông nghiệp Tổ chức hợp tác xã tốt thì mới có thể tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm, do đó mà nâng cao dần đời sống vật chất và văn hoá của nông dân và củng cố khối liên minh công nông” Vì vậy, kinh tế tập thể, nòng cốt là HTX có vai trò to lớn đối với sự phát triển, trao đổi hàng hoá giữa công nghiệp và nông nghiệp, giữa thành thị và nông thôn, đồng thời là cơ sở

để thúc đẩy sự phân công lao động xã hội

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thức XII của Đảng đã xác định: xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN “có quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế, các chủ thể thuộc các thành phần kinh tế bình đẳng, hợp tác và cạnh tranh theo pháp luật”

Trên cơ sở đó, thông qua các chủ trương, nghị quyết của Đảng và chính sách kinh tế vĩ mô của Nhà nước đã từng bước tạo điều kiện để tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế HTX, để kinh tế HTX thực sự trở thành nòng cốt của kinh tế tập thể, cùng với kinh tế nhà nước thực hiện tốt vai trò dẫn dắt và tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế khác phát triển phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN

Qua sự phân tích trên, chúng ta có thể khẳng định: phát triển HTX nói chung, HTX nông nghiệp kiểu mới nói riêng là một trong những con đường giải quyết mâu thuẫn của sản xuất nhỏ, manh mún với sản xuất hàng hoá lớn trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN trong thời kỳ quá độ ở Việt Nam Kinh tế HTX- sản phẩm tất yếu của sự phát triển kinh tế hàng hoá, là xu hướng khách quan có tính quy luật trong quá trình không ngừng phát triển sức sản xuất; tồn tại song song, vừa hợp tác vừa cạnh tranh với các thành phần kinh tế khác HTX nông nghiệp phục vụ, hỗ trợ kinh tế hộ vươn lên sản xuất hàng hoá Kinh tế hộ sản xuất hàng hoá phát triển cao tạo điều kiện tất yếu để HTX nông nghiệp phát triển Vì vậy, cần đặt ra yêu cầu phát triển HTX nông nghiệp trong bối cảnh chuyển mạnh sản xuất hàng hoá có chất lượng, nâng cao sức cạnh tranh, hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực, đảm bảo tính hiệu quả và bền vững, đẩy mạnh liên doanh, liên kết với các thành phần kinh tế, nhất là các doanh nghiệp nhà nước, mở rộng thị trường, tăng năng lực sản xuất cho HTX nông nghiệp và các thành viên

1.2 Cơ sở thực tiễn về phát triển mô hình HTX

1.2.1 Phát triển HTX nông nghiệp tại một số nước trên thế giới

Mục tiêu của HTX là tối đa hoá các dịch vụ cho xã viên, đem lại lợi ích cho xã viên và cho cộng đồng, không phải tối đa hoá lợi nhuận cho các nhà đầu tư Những HTX đầu tiên trên thế giới được ra đời trong thời kỳ công nghiệp hoá nhằm giúp các thành viên giảm bớt những khó khăn, bất ổn trong đời sống, chống lại sự bóc lột của giới chủ tư bản, tình trạng lạm phát, thất

nghiệp Trải qua nhiều năm phát triển, phong trào HTX ngày càng lớn mạnh

và trở thành những lực lượng xã hội thu hút đông đảo các tầng lớp xã hội, đặc biệt nông dân, công nhân, những người lao động ngành nghề… Cùng với những sự thay đổi của môi trường kinh tế - chính trị - xã hội của thế giới nói chung và từng quốc gia nói riêng, HTX cũng có những bước phát triển và trở thành đối trọng quan trọng trong việc khắc phục những ảnh hưởng tiêu cực của kinh tế thị trường, của các quá trình toàn cầu hoá, tư nhân hoá, đô thị hoá… góp phần thúc đẩy dân chủ, đoàn kết xã hội, sự phát triển cân bằng và bền vững ở những nơi mà HTX tồn tại

Càng ở những nước tư bản phát triển, HTX càng phát triển và trong nhiều lĩnh vực, các HTX đã và đang chiếm những vị trí hàng đầu Ở Canada,

Na Uy cứ ba người dân thì có một người là xã viên HTX; Anh chiếm 20% dân số, Singapore chiếm 50% dân số, còn ở Mỹ, cứ 10 người có 4,2 người là

xã viên HTX Theo thống kê của Liên hiệp quốc, phong trào HTX thế giới tạo

ra công ăn việc làm và đảm bảo cuộc sống của 3 tỷ người Riêng trong lĩnh vực nông nghiệp, HTX đóng vai trò đặc biệt quan trọng ở nhiều quốc gia với việc thu hút sự tham gia của đại bộ phận nông dân, từ những người nông dân với 2,5 – 3 ha canh tác như ở Nhật, Hàn Quốc, đến các chủ trang trại với quy

mô bình quân 30 - 40 ha như ở Châu Âu, Bắc Âu, và quy mô lớn nữa là ở Bắc

Mỹ đều tham gia HTX.Ở các nước này, HTX nông nghiệp đảm nhận phần lớn các dịch vụ phục vụ sản xuất và tiêu thụ nông sản Với sự hỗ trợ của HTX, sản xuất nông nghiệp được thuận lợi hơn, hiệu quả hơn, chất lượng sản phẩm cao hơn, nông dân cùng mua chung nguyên liệu đầu vào với giá rẻ hơn và bán nông sản với giá cao hơn, ổn định hơn Bên cạnh đó, HTX còn có trách nhiệm chăm lo đời sống văn hoá, tinh thần, an sinh xã hội của nông dân và thúc đẩy

sự phát triển của các cộng đồng nông thôn

Ở Nhật Bản, 98% nông dân là thành viên của hơn 850 HTX nông nghiệp đa chức năng Ở khu vực nông thôn, các HTX nông nghiệp đa chức

năng đóng vai trò quan trọng với nhiệm vụ cung cấp hầu hết các dịch vụ phục vụ sản xuất và đời sống cho nông dân với khẩu hiệu “từ cái nôi cho đến nấm mồ”, như cung cấp nguyên liệu đầu vào, máy móc, thiết bị nông nghiệp, xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch sản xuất, hướng dẫn kỹ thuật, thu mua, chế biến và tiêu thụ nông sản, cung cấp các dịch vụ ngân hàng, tín dụng, bảo hiểm, y tế, tổ chức các cửa hàng bán lẻ, cung cấp đồ gia dụng, xây dựng nhà tang lễ, tổ chức các hoạt động văn hoá, thể thao, du lịch, các câu lạc bộ sinh hoạt cộng đồng Hệ thống các HTX nông nghiệp được

tổ chức từ cấp cơ sở cho đến các liên hiệp HTX cấp tỉnh và liên hiệp trung ương các HTX nông nghiệp Nhật Bản, trong đó Liên minh HTX nông nghiệp Nhật Bản là tổ chức cấp cao nhất mang tính đại diện cho nông dân, cho phong trào HTX và triển khai các hoạt động chính trị, tham gia xây dựng chính sách pháp luật, hướng dẫn về tổ chức và quản lý, cung cấp các hoạt động thông tin, đào tạo, kiểm toán

Ngoài ra, ở Nhật Bản còn có các liên đoàn HTX nông nghiệp chuyên ngành với chức năng hỗ trợ các HTX nông nghiệp triển khai các hoạt động kinh tế trong từng lĩnh vực hay chăm lo đến đời sống tinh thần của nông dân, như Liên đoàn cung tiêu quốc gia các HTX nông nghiệp, Liên đoàn bảo hiểm tương hỗ quốc gia các HTX nông nghiệp, Ngân hàng Trung ương các HTX nông - lâm - ngư nghiệp, Liên đoàn phúc lợi quốc gia các HTX nông nghiệp, Liên đoàn thông tin báo chí quốc gia các HTX nông nghiệp, các cơ sở khám chữa bệnh, chăm sóc sức khoẻ Nông dân Nhật Bản có mức thu nhập không kém người dân thành thị Bên cạnh đó, để đảm bảo phục vụ nhu cầu đời sống, nhu cầu văn hoá, tinh thần của người dân nông thôn và xã viên, Liên minh HTX nông nghiệp Nhật bản còn có cả một hệ thống thông tin, báo chí riêng, như tờ báo hàng ngày – Tin tức nông nghiệp Nhật Bản, hệ thống chăm sóc sức khoẻ và y tế riêng với hàng trăm bệnh viện và phòng khám chữa bệnh nhỏ, hàng nghìn giường bệnh,

Tại Hàn Quốc, phong trào HTX phát triển rất mạnh trong lĩnh vực nông nghiệp, tín dụng và nghề cá Trên toàn lãnh thổ có khoảng 1.239 HTX nông nghiệp (bao gồm các HTX dịch vụ nông nghiệp, sản xuất cây lương thực, chăn nuôi gia súc), và hơn 88 HTX chuyên trồng cây ăn quả, hoa, rau, nhân sâm, thu hút 100% nông dân tham gia làm xã viên (2,4 triệu người) Tất cả các HTX này đều là thành viên của Liên đoàn HTX nông nghiệp Hàn Quốc, tạo thành một hệ thống thống nhất triển khai các dịch vụ hỗ trợ nông dân từ khâu lập kế hoạch và hướng dẫn kỹ thuật sản xuất, cung ứng nguyên vật liệu đầu vào, chế biến và tiêu thụ nông sản cho đến cung cấp các dịch vụ ngân hàng và bảo hiểm Hệ thống HTX nông nghiệp hiện có 4600 các chợ và cửa hàng bán nông sản trên cả nước giúp tiêu thụ sản phẩm cho nông dân với tổng doanh số đạt 37 tỷ won/năm; 5.041 văn phòng, các điểm giao dịch phục vụ các hoạt động ngân hàng trên toàn quốc với 36 triệu khách hàng, chiếm 67% dân số Hàn quốc Dưới sự hỗ trợ của Liên đoàn quốc gia, các HTX nông nghiệp được xây dựng thành những trung tâm tài chính, văn hoá và phúc lợi của địa phương, đáp ứng các nhu cầu đa dạng của nông dân và người dân nông thôn

Hiện nay, tại Mỹ có 3.140 HTX nông nghiệp với 2,8 triệu xã viên (chiếm đại bộ phận nông dân và các chủ trang trại chăn nuôi gia súc của nước Mỹ) tạo ra giá trị sản lượng thuần hàng năm là 111 tỷ USD, giúp quốc gia này trở thành một trong những nước sản xuất nông nghiệp hàng đầu trên thế giới Ngoài ra, các HTX nông nghiệp có một hệ thống tín dụng nông nghiệp rất lớn, bao gồm 101 HTX tín dụng nông nghiệp với tổng tài sản khoảng 125 tỷ USD và tổng dư nợ là 96 tỷ USD

Tại Pháp, trong lĩnh vực nông nghiệp, trên toàn quốc có hơn 3.500 HTX với 400.000 xã viên (chiếm 90% tổng số nông dân) Các HTX nông nghiệp sản xuất hơn 95% sản phẩm rượu vang, 60% nông sản và chiếm 40% hoạt động chế biến lương thực của nước Pháp

Là một quốc gia nông nghiệp, HTX nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Thái Lan và trong việc nâng cao vị thế xã hội của người nông dân Hiện nay, ở Thái Lan có khoảng 4.137 HTX nông nghiệp với 5.950.809 xã viên nông dân Các HTX nông nghiệp triển khai các hoạt động kinh doanh khác nhau nhằm đáp ứng nhu cầu của xã viên, trong đó tập trung chính vào 5 lĩnh vực, cho vay tín dụng với lãi suất ưu đãi, gửi tiền tiết kiệm và

ký quỹ, bán hàng tiêu dùng và cung cấp đầu vào cho sản xuất nông nghiệp với mức giá hợp lý, hỗ trợ nâng cao giá trị gia tăng và tìm kiếm thị trường đầu ra cho sản phẩm nông nghiệp, hỗ trợ phát triển nông nghiệp thông qua các hoạt động khuyến nông và dịch vụ

Theo đánh giá của Liên hợp quốc, HTX là công cụ giúp người nghèo nâng cao vị thế kinh tế xã hội, là công cụ hữu hiệu trong tạo việc làm, nâng cao thu nhập, xoá đói giảm nghèo, nâng cao vị thế kinh tế - xã hội của người nghèo, các nhóm yếu thế, là những tổ chức trách nhiệm xã hội, có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường, phát triển cộng đồng, thúc đẩy bình đẳng giới, xoá bỏ các hình thức bóc lột, tăng cường hội nhập xã hội, góp phần phát triển, lưu giữ các giá trị văn hoá truyền thống Đây cũng chính là những vấn đề mà nông nghiệp, nông thôn và nông dân Việt Nam đang phải đối mặt

Vấn đề quan trọng nhất ở đây là nhận thức như thế nào về vai trò HTX trong phát triển nông nghiệp, nông thôn, nông dân và từ đó có những giải pháp thật phù hợp Kinh nghiệm quốc tế và bài học thành công về HTX trong nông nghiệp, nông thôn ở nhiều nước như đã nêu ở trên là chứng minh sinh động rằng HTX chính là con đường thúc đẩy sản xuất ở nông nghiệp, nông thôn phát triển, đây chính là con đường mà các hộ sản xuất, hộ nông dân, hộ tiểu chủ, những đối tượng chiếm số đông nhưng lại có tiềm lực yếu, năng lực cạnh tranh thấp, dễ bị tổn thương trong nền kinh tế thị trường cần lựa chọn

1.2.2 Phát triển mô hình HTX nông nghiệp kiểu mới tại Việt Nam

au khi Luật Hợp tác xã năm 2012 được ban hành và có hiệu lực, phát triển HTX nói chung, HTX nông nghiệp nói riêng đã có sự chuyển biến tích

cực về hình thức tổ chức và mô hình hoạt động theo tinh thần của Luật và các văn bản hướng dẫn thi hành Đến nay Chính phủ ban hành 02 Nghị định; Thủ tướng Chính phủ ban hành 4 Quyết định; các Bộ, Ngành ban hành 6 Thông tư

để quy định và hướng dẫn thực hiện Luật; hiện đang sửa đổi và xây dựng 5 Nghị định, các Thông tư của các Bộ, Ngành hướng dẫn thực hiện Các địa phương đã xuất hiện một số mô hình HTX nông nghiệp sau chuyển đổi phù hợp với năng lực sản xuất, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thành viên và xã hội Tuy nhiên vẫn còn nhiều HTX chưa chuyển đổi hoặc chuyển đổi theo Luật nhưng chỉ có tính hình thức, chưa thay đổi bản chất hợp tác xã, lúng túng trong việc lựa chọn mô hình hoạt động, hoạt động không có hiệu quả, không hoạt động và chờ giải thể

* Phát triển HTX nông nghiệp tại Vĩnh Phúc

Vĩnh Phúc là một tỉnh thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng với diện tích tự nhiên 1.232 km2, dân số khoảng 1.114.488 người Tỉnh có đặc điểm làkhu vực chuyển tiếp giữa miền núi và đồng bằng phía Bắc vì vậy có ba vùng sinh thái tương đối rõ rệt đó là đồng bằng ở phía Nam tỉnh, trung du ở phía Bắc tỉnh, vùng núi ở huyện Tam Đảo Vĩnh Phúc tiếp giáp với sân bay quốc tế Nội Bài, là điểm đầu của quốc lộ 18 đi cảng Cái Lân (tỉnh Quảng Ninh), đồng thời có đường sắt Hà Nội - Lào Cai, đường quốc lộ 2 chạy dọc tỉnh; ngoài ra còn có 4 dòng sông chảy qua địa bàn là sông Hồng, sông

Lô, sông Phó Đáy và sông Cà Lồ nên rất thuận lợi giao thương, phát triển kinh tế - xã hội Phát huy những lợi thế đó, những năm qua, kinh tế của tỉnh được chuyển dịch theo hướng tích cực, tăng dần tỷ trọng công nghiệp, thương mại, dịch vụ, giảm dân tỷ trọng nông nghiệp Tỉnh luôn trong nhóm dẫn đầu

cả nước về các chỉ số phát triển kinh tế, thu nộp ngân sách… Tuy nhiên khu vực nông nghiệp, nông thôn cũng được tỉnh đặc biệt quan tâm với nhiều chính sách ưu đãi đầu tư, khuyến khích phát triển Giai đoạn 2008-2017, tỉnh Vĩnh Phúc dành 11.697 tỷ đồng vốn đầu tư cho phát triển khu vực nông nghiệp, nông thôn

Phát triển kinh tế nông nghiệp theo hướng tăng quy mô sản xuất, áp dụng khoa học công nghệ kiểm soát chất lượng, phát triển bền vững trên cơ sở phát huy vai trò nòng cốt của HTX ở các địa phương Toàn tỉnh hiện có 617 HTX, trong đó có 250 HTX nông nghiệp, 41 HTX dịch vụ điện, 31 HTX tiểu thủ công nghiệp, 15 HTX xây dựng, 31 Quỹ tín dụng nhân dân, 56 HTX thương mại, 27 HTX giao thông vận tải, 63 HTX vệ sinh môi trường và 103 HTX kinh doanh tổng hợp, với hơn 202.400 thành viên và gần 39.900 lao động làm việc thường xuyên trong các HTX Hầu hết các HTX đang hoạt động đều đảm bảo được mức thu nhập ổn định cho các thành viên và lao động Đầu năm 2018, Đề án đổi mới và phát triển kinh tế tập thể (nòng cốt là các HTX) tỉnh Vĩnh Phúc đến năm 2020 và định hướng đến năm 2025 được Tỉnh thông qua, mở ra hướng đi vững chắc hơn đối với khu vực kinh tế này

Cùng với đó, Luật HTX 2012 cũng đã thể chế hóa rõ bản chất HTX như mục đích thành lập, quan hệ sở hữu, quan hệ kinh tế và quan hệ phân phối trong HTX Vận dụng sáng tạo, hiệu quả các chính sách đó, Hợp tác xã rau an toàn Visa (xã Đại Tự, huyện Yên Lạc, Vĩnh Phúc) là một mô hình điểm trong đổi mới hoạt động, phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị, mang lại hiệu quả kinh tế, tạo thương hiệu nông sản sạch, bảo đảm sức khỏe cho người dân.HTX tổ chức sản xuất rau an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP với một quy trình hướng dẫn, kiểm tra, giám sát chặt chẽ đảm bảo việc kiểm soát mọi công đoạn của quy trình sản xuất Đầu mối là HTX đứng ra xây dựng quy trình và

tổ chức triển khai thực hiện Trước khi vào HTX, phần lớn các hộ nông dân đều trồng rau tự phát, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) tùy tiện nên sản phẩm không đạt tiêu chuẩn, hiệu quả kinh tế thấp Khi tham gia HTX mọi người được tuyên truyền về quyền, lợi ích và nghĩa vụ đối với HTX

để tổ chức sản xuất có hiệu quả Được tập huấn kỹ thuật trồng rau an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP về chọn giống, cách sử dụng phân bón, thuốc

BVTV phù hợp, đảm bảo thời gian cách ly an toàn; từ đó các thành viên đã ý thức được trách nhiệm đối với từng sản phẩm của mình

Mặc dù trồng rau theo tiêu chuẩn VietGAP tốn kém thời gian, công sức nhưng năng suất và chất lượng bảo đảm, đặc biệt là có đầu ra ổn định và thu nhập được nâng lên; với diện tích trồng hạn chế nhưng nhiều thành viên HTX

có thu nhập hàng chục triệu/vụ trồng rau khi tham gia HTX ản phẩm của HTX được kiểm soát, có chất lượng tốt, bảo đảm sức khỏe cho người tiêu dùng nhanh chóng được thị trường đón nhận HTX đã mở rộng thị trường, cung cấp rau cho hệ thống siêu thị Vinmark, hệ thống siêu thị Aloha Mall, 10 cửa hàng của tập đoàn Viethanvert, chuỗi cửa hàng đồ ăn nhanh Lotteria ở các tỉnh, thành Bên cạnh đó, HTX cũng cung cấp cho hơn 70 cửa hàng thực phẩm sạch, nhà hàng ở các huyện Vĩnh Tường, Yên Lạc và TP Vĩnh Yên Đại diện lãnh đạo siêu thị Vinmark cho biết: Mặt hàng rau sạch của HTX rau an toàn Visa được tiêu thụ với số lượng khá lớn hàng ngày, khách hàng rất tin tưởng về sản phẩm này sau khi sử dụng

Qua đó cho ta thấy việc sản xuất tự phát của từng người nông dân không được tổ chức phù hợp sẽ không có hiệu quả; cùng một công việc cụ thể nhưng khi tham gia HTX sẽ được tuyên truyền, tập huấn, hỗ trợ kỹ thuật giúp người dân thay đổi tư duy, nhận thức, trách nhiệm với sản phẩm, đặc biệt là

kỹ năng về thị trường để thị trường chấp nhận sản phẩm của HTX Và chỉ khi các HTX biết vận dụng sáng tạo mô hình hoạt động theo đúng bản chất Luật HTX 2012 thì hiệu quả sẽ mang lại không chỉ cho thành viên, cho HTX mà cho cả xã hội và công tác quản lý Nhà nước

* Phát triển Hợp tác xã nông nghiệp ở Quảng Ninh

Thực hiện quyết định 899/QĐ-TTg ngày 10/6/2013 của Thủ tướng

Chính phủ phê duyệt Đề án “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững”, ngành Nông nghiệp Quảng Ninh

không ngừng chuyển động thay đổi mô hình tăng trưởng Đặc biệt thành công

từ Chương trình “mỗi xã phường một sản phẩm” (Chương trình OCOP) của

Quảng Ninh là điều kiện rất thuận lợi để củng cố và phát triển HTX Các HTX tham gia OCOP góp phần khơi thông tiêu thụ sản phẩm và mở rộng quy

mô sản xuất

Hiện toàn tỉnh có 475 HTX, trong đó có 295 HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp (chiếm 62,1%), tổng số thành viên HTX nông nghiệp là trên 30.000 người, trong đó 28 HTX có trên 1.000 thành viên Doanh thu bình quân HTX nông nghiệp đạt gần 1,3 tỷ đồng/năm; lãi bình quân đạt 292 triệu đồng/năm Các HTX nông nghiệp chủ yếu hoạt động dịch vụ, như: tưới tiêu, thủy lợi nội đồng, dịch vụ thức ăn, cây con giống, thuốc BVTV, chuyển giao KHKT và tiêu thụ sản phẩm Cùng với Trung ương, tỉnh Quảng Ninh đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ, khuyến khích các HTX phát triển tương xứng với tiềm năng và thế mạnh sẵn có, như: Quyết định số 2100/QĐ-UBND ngày 23/7/2015 của UBND tỉnh về việc phê duyệt kế hoạch đổi mới, phát triển các hình thức tổ chức kinh tế hợp tác trong nông nghiệp tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2015-2020; Quyết định số 667/KH-UBND ngày 5/2/2016 về xây dựng 7

mô hình HTX trong sản xuất, chế biến, tiêu thụ sản phẩm địa phương gắn với chương trình mỗi xã, phường một sản phẩm (OCOP) tỉnh Quảng Ninh; Quyết định số 899/QĐ-UBND ngày 29/3/2017 của UBND tỉnh về quy định điều kiện áp dụng chính sách khuyến khích phát triển sản xuất hàng hóa nông nghiệp tập trung trên địa bàn Quảng Ninh, giai đoạn 2017-2020

Theo quan điểm Chương trình OCOP, mỗi địa phương (xã, phường) dựa trên các điều kiện lợi thế so sánh khác biệt về điều kiện tự nhiên, xã hội, thổ nhưỡng, khí hậu… sẽ tổ chức sản xuất một, một số sản phẩm đặc trưng để xây dựng thương hiệu, nâng cao giá trị cho sản phẩm Chương trình OCOP với các chính sách hỗ trợ sản phẩm thông qua các HTX để triển khai là cách làm cho hiệu quả cao nhất Thông qua Chương trình OCOP, các HTX được

hỗ trợ việc xây dựng đề án, triển khai thực hiện đề án, kế hoạch kinh doanh,

thiết kế mẫu mã, bao bì… Xây dựng thương hiệu sản phẩm thông qua việc đánh giá, chấm điểm,xếp hạng, hỗ trợ xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu

để tiêu thụ sản phẩm

Trong rất nhiều mô hình HTX nông nghiệp chuyển đổi lại theo Luật

2012 và hoạt động có hiệu quả nhờ gắn kết với Chương trình OCOP của tỉnh, HTX chăn nuôi và tiêu thụ gà Tiên Yên là một điểm sáng Mô hình này đã từng bước nâng cao ý thức của người dân từ khâu tổ chức sản xuất, quản lý trang trại đến tiêu thụ sản phẩm, bước đầu đem lại hiệu quả rất tích cực Trước khi tham gia HTX, người dân thường tổ chức chăn nuôi với quy mô nhỏ, tự liên hệ đầu ra nên gặp rất nhiều khó khăn Với các chính sách hỗ trợ

từ Chương trình OCOP để phát triển, xây dựng thương hiệu sản phẩm gà Tiên Yên, HTX đã tập trung các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ thành các tổ, đội để sản xuất theo hướng hàng hóa; xây dựng quy trình thống nhất trong chăn nuôi, tổ chức quản lý có hiệu quả, nhờ đó chất lượng sản phẩm được nâng lên ản phẩm được Chương trình OCOP tỉnh tổ chức chấm điểm và xếp hạng 4 sao (sản phẩm chủ lực cấp tỉnh), được đăng ký thương hiệu sản phẩm, dán tem truy xuất nguồn gốc và hỗ trợ xúc tiến thương mại Hiệu quả từ mô hình hoạt động của HTX sản xuất và tiêu thụ gà Tiên Yên, số thành viên tham gia HTX không ngừng tăng lên, người nông dân đã yên tâm đầu tư mở rộng quy mô sản xuất, HTX bao tiêu sản phẩm đầu ra

Việc chuyển đổi mô hình hoạt động các HTX nông nghiệp theo nguyên tắc kinh tế hợp tác, bình đẳng, cùng có lợi là hướng đi tất yếu; các thành viên

là những chủ thể kinh tế tự chủ, HTX phát huy vai trò “bà đỡ” để định hướng

sản xuất, kết nối thị trường tiêu thụ sản phẩm; cùng với triển khai thực hiện Chương trình OCOP trên phạm vi cả nước theo Quyết định 490/QĐ-TTg ngày 07/5/2018 của Thủ tướng Chính phủ, HTX sẽ có điều kiện tham gia các liên kết chuỗi để tiêu thụ sản phẩm Đây là những điều kiện rất thuận lợi, có tính gắn kết hữu cơ mở ra cho HTX nông nghiệp những hướng đi mới phù