Kiến trúc nhà thờ Công giáo ở Sài Gòn - thành phố Hồ Chí Minh (từ 1954 đến nay)

Bài viết dựa vào lý thuyết sinh thái nhân văn để chứng minh khả năng thích ứng với môi trường đô thị và dựa vào lý thuyết tiếp biến văn hóa để giải thích về những khác biệt trong quan điểm thẩm mỹ trang trí bên ngoài. Qua đó, bài viết mong muốn góp thêm tư liệu tham khảo cho chính quyền thành phố trong những quy hoạch tương lai.

CHUYÊN MỤC

VĂN HÓA - NGHỆ THUẬT

KIẾN TRÚC NHÀ THỜ CÔNG GIÁO Ở SÀI GÒN - THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH (TỪ 1954 ĐẾN NAY)

ĐINH THIỆN PHƯƠNG *

Sài Gòn - TPHCM là đô thị đa sắc thái văn hóa, nhiều thành phần dân tộc, tôn giáo Sau cuộc di cư lớn năm 1954, đ là n i đôn iáo d n Côn iáo thứ 2 cả nước Kiến trúc nhà thờ Công giáo ở Sài Gòn - TPHCM từ năm 1954 đến nay có nhiều điểm đặc biệt Trước hết, kiến trúc nhà thờ Công giáo ở Sài Gòn - TPHCM chịu sự ảnh hưởng của khôn ian đô thị về mặt kết cấu bên trong Kế đến, kiến trúc nhà thờ lại chịu ảnh hưởng của tâm thức văn hóa tron từng cộn đồng giáo dân về mặt trang trí bên ngoài

Bài viết dựa vào lý thuyết sinh thái nh n văn để chứng minh khả năn th ch ứng với môi trườn đô thị và dựa vào lý thuyết tiếp biến văn hóa để giải thích về những khác biệt tron quan điểm thẩm mỹ tran tr n n oài ua đó, ài viết mong muốn óp th m tư liệu tham khảo cho chính quyền thành phố trong những quy hoạch tư n lai

Từ khóa: cộng đồng C ng gi o nh thờ iến tr h ng gi n đ thị i n -

TPHCM

Nhận bài ngày: 14/12/2019; đưa vào i n tập: 25/12/2019; phản biện: 8/1/2020; duyệt đăn : 15/3/2020

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Công giáo theo chân những giáo dân

miền Trung có mặt tại Sài Gòn từ thế

kỷ XVIII Theo Niên giám Tổng Giáo

phận TPHCM 2005, từ Pháp thuộc

đến năm 1954 i n ó 20 họ đạo

củ người Nam Bộ: Thị Nghè, Thủ Đức, Xóm Chiếu tập trung phía

đ ng với gần 40.000 giáo dân và 3 họ đạo người Hoa tại Chợ Lớn, phía tây

n m Năm 1954 hơn 350.000 gi o dân từ miền Bắ di ư v o i n -

i Định Những gi o dân n y được

bố trí định ư tại ba cửa ngõ: phía bắc,

* Trường Đại họ C ng nghiệp Thự phẩm

Th nh phố Hồ Chí Minh

trung tây và nam thành phố Ngày nay,

khi quan sát trên bản đồ thành phố,

ngoài một ít xứ đạo rải rác, có thể thấy

các xứ đạo tập trung thành 5 cụm sau:

- Cụm phía bắc với trung tâm là khu

Xóm Mới (phường 9, 13, 15, 16, quận

Gò Vấp) gồm 23 xứ đạo hơn 100.000

giáo dân

- Cụm trung tây với ba trung tâm: Ông

Tạ, Bà Quẹo Trung Ch nh (phường 5,

6, 7, 11, 12 quận Tân Bình phường

Tây Thạnh quận Tân Phú và phường

Tân Thới Nhất, Trung Mỹ Tây quận 12)

gồm 54 xứ đạo, khoảng 212.000 giáo

dân

- Cụm phía nam với trung tâm là khu

Bình An (phường 6, 7 quận 8), gồm

24 xứ đạo, khoảng 71.000 giáo dân

Đị hình trũng s ng rạ h d y đặc,

triều ường thất

Văn Chung Đinh

2012: 32)

- Cụm phí đ ng với hai trung tâm là Thị Nghè và Thủ

Đứ (phường 18,

Thạnh v phường Linh Trung quận Thủ Đức) gồm 38

xứ đạo hơn 75.000 giáo dân Giáo dân hầu hết là từ các

họ đạo Nam Bộ định ư từ trước

1954

- Cụm tây nam với trung tâm l Ngã u (phường 9, quận 5) gồm 11 xứ đạo hơn 19.000 giáo dân, phần đ ng l người Hoa (Đinh Thiện Phương 2018: 78)

Sự phân tách các cụm xứ đạo hơn 60 năm m ng đến cho mỗi cụm một nét khác biệt ít nhiều n i ật nhất thể hiện nơi ng i nh thờ Đ nh gi tầm quan trọng của các công trình tín ngưỡng, Nguyễn Thị Hậu (2017: 172) cho rằng: “hệ thống công trình tín ngưỡng, tôn giáo còn cho biết về lịch

sử các cộng đồng dân ư Đối với

C ng gi o nh thờ luôn là không gian vừa thể hiện lòng tin vừa phản ánh những giá trị văn hó qu n niệm thẩm mỹ của cộng đồng xứ đạo Với

sự s i động ủ một th nh phố lớn như i n - TPHCM, nhà thờ, xét

Bản đồ phân bố các Giáo xứ theo năm hu vực chính của Sài

Gòn - TPHCM

Các chữ, số ứng với các quận Mỗi chấm là một nhà thờ.

Nguồn: Tác giả vẽ minh họa, 2020

về kết cấu kiến trúc, là hình mẫu cho

khả năng ứng phó không gian đ thị,

xét về đặ điểm ngoại diện, là sự thể

hiện tính đ dạng về thành phần cộng

đồng giáo dân cùng chung sống

Nghiên cứu kiến trúc nhà thờ góp

phần củng cố luận điểm “sự thống nhất

giữa các mặt khác biệt ủa 5 cộng

đồng Công giáo Sài Gòn - TPHCM

Bên cạnh đó nghiên ứu ũng h i

lượ đ i nét về đặ điểm nguồn gốc,

văn hó ủa 5 cộng đồng trên, làm

nguồn tham khảo cho chính quyền

thành phố trong việc ban hành những

hính s h văn hó phù hợp, sâu sát,

thu hút cộng đồng C ng gi o hơn

2 HƯỚNG TIẾP CẬN VÀ LÝ THUYẾT

NGHIÊN CỨU

Tại TPHCM hiện có 204 nhà thờ,

riêng 5 cụm xứ đạo đã gồm 150 nhà

thờ Các nhà thờ n y ó đặ điểm

kiến trúc chung nào từ việc chịu ảnh

hưởng củ h ng gi n đ thị? Bên

cạnh đó nh thờ này có khác biệt

gì giữa 5 cụm lớn, có phản ánh tâm

thứ văn hó riêng ủa từng cụm B i

viết dự trên l thuyết sinh thái nhân

văn v l thuyết tiếp biến văn hó để

tìm hiểu v l giải những vấn đề trên

Lý thuyết sinh thái nh n văn (Human

ecology)

Lý thuyết n y dù ó “nhiều cách tiếp

cận h nh u đã đượ đư r : nhân

chủng - sinh thái học, chủ nghĩ m i

trường sinh th i văn hó sinh th i xã

hội họ (Ph n Thị Anh Đ o - Lê

Trọng C 2017: 3) nhưng điểm

chung nhất là các học giả xem xét hai

hệ thống: sinh th i v nhân văn trong tương qu n đ n xen liên ho n

Trong khi thừa nhận yếu tố môi trường sinh thái là nền tảng, môi trường sinh thái có thể giống nhau, còn sự thí h ứng củ on người lại không bao giờ giống nhau hoàn toàn

Sự không giống nh u n y dự trên nền văn hó h nh u v qu trình tương t văn hó - sinh th i n y lại tạo nên đặ trưng văn hó sinh

th i riêng C tiếp cận “sinh th i nhân văn đều có chung một điểm là khoa học nghiên cứu về phát triển của xã hội và quần thể người trong mối tác động qua lại với nhau và với toàn bộ

m i trường củ h ng (Ph n Thị Anh

Đ o - Lê Trọng Cúc, 2017: 5)

Từ góc nhìn này, có thể thấy được những nỗ lực, sáng tạo trong việc thích ứng với m i trường sống chật hẹp để xây dựng nhà thờ củ người giáo dân thành phố

Lý thuyết tiếp biến văn hóa (Acculturation)

Khi hai cộng đồng văn hó gặp nhau, quá trình tiếp xúc, tiếp biến sẽ diễn ra Phan Ngọc (1998: 8, 32, 33, 47, 65)

đã t ng kết có ba kiểu tiếp biến văn

hó thường gặp nhất: thống trị ( ưỡng ép), lắp ghép và khúc xạ trong đó

ng đặc biệt h tâm đến “độ khúc

xạ Cộng đồng Công giáo ở Sài Gòn - TPHCM từ năm 1954 đến nay không

có sự đồng nhất Như đã trình y ở trên ít nhất ó đến ba cộng đồng lớn: cộng đồng giáo dân Nam Bộ, cộng đồng giáo dân Bắ di ư năm 1954,

và cộng đồng gi o dân người Hoa

Trong đó ộng đồng giáo dân Bắc di

ư lại chia thành ba cộng đồng khác

nhau Cộng đồng ở cụm phía bắc

thành phố (Gò Vấp ng y n y) ó

nguồn gố l những người l m

công việc gắn với nông thôn: trồng rau,

nuôi chim cút, làm thuốc lá Cộng

đồng cụm trung tây hầu hết đều là tiểu

thương từ đ thị miền Bắc, vì vậy

ư thí h định ư ở mặt tiền đường

Cụm phí n m đ số là giới trí thức,

văn nghệ sĩ Bắ xư ư sống tách

biệt yên tĩnh (dẫn Trương Văn

Chung, Đinh Thiện Phương 2012: 32)

Vì vậy, có thể nhận định rằng quá

trình tiếp biến văn hó sẽ diễn r với

mứ độ v h thứ h nh u

Có những cộng đồng do số đ ng hả

năng ố kết cao, lấn át các cộng đồng

h (trường hợp các giáo xứ Bắc di

ư lấn át toàn cụm phía bắc, các họ

đạo người Nam lấn át toàn cụm phía

đ ng) ó ộng đồng lại lắp ghép, hỗn

hợp, lại có cộng đồng khúc xạ theo

hướng h Nghiên ứu gi o diện

ên ngo i nh thờ gi p hiểu đượ

qu n điểm thẩm mỹ tâm thứ văn hó

ủ ộng đồng gi o dân đượ định hình qu qu trình tiếp iến văn

hó

3 ĐẶC TRƯNG KIẾN TRÚC NHÀ THỜ Ở SÀI GÒN - TPHCM TỪ NĂM

1954 ĐẾN NAY 3.1 Từ sự lấ

Mỹ đến phong trào hồi quy Châu

Âu

Sự lấn át của ngoại diện theo phong cách Mỹ từ năm 1954 đến iữa thập niên 2000

Phong cách ngoại diện nhà thờ ở Sài Gòn - TPHCM được xây dựng từ năm

1954 đến n y đượ t giả phân loại theo hình ảnh lượ sử v năm xây dựng trùng tu th nh đường gi o

xứ từ nguồn tư liệu là Niên giám Tổng

Giáo phận TPHCM 2005 v tư liệu

thự địa các xứ đạo từ 2016 đến 2018 Trong gi i đoạn 1 (1954 - 1975), kiến

tr C ng gi o hịu ảnh hưởng nặng

ủ tư duy iến trúc Mỹ với tưởng thực dụng, ít góc cạnh, các nhà thờ của người Bắ di ư phần lớn do công binh Mỹ, Úc, Hàn Quốc vẽ kiểu và tài

Bảng 1 Thống kê các phong cách kiến trúc giao diện nhà thờ qua khảo sát các giáo xứ

ở Sài Gòn - TPHCM (11/2016 - 8/2018)

hiện đại Phương Đ ng theo gi i đoạn T ng lượt xây

T ng lượt xây theo phong cách 131 49 9 32

221/204

T ng số lượt nhà thờ được xây

từ 1954 - 2018/số xứ đạo 221/204

Nguồn: T giả t ng hợp từ i n iám Tổn Giáo phận TPHCM 5 v tư liệu thự đị tại xứ đạo từ 2016 - 2018

trợ xây dựng Các dòng kiến trúc Art

Decor, Mid Century, Tudor(1) tr sáng

bằng cửa s đơn giản, vuông, lam gió

ốp ph biến Trong 92 nhà thờ xây

dựng thời kỳ n y thì ó đến 61 nhà

thờ theo lối trên Trong gi i đoạn 2

(1975 - 1996), phong cách Mỹ vẫn

chiếm ưu thế, 46/64 nhà thờ Kiến trúc

Pháp giảm hẳn, chỉ có 3 nhà thờ xây

mới Trong gi i đoạn 3 (1997 - 2018)

nhà thờ xây theo giao diện kiểu Mỹ

giảm mạnh, chỉ còn 24/65, nhà thờ

giao diện kiểu Pháp - Âu tăng mạnh

lên 24/65 nhà thờ Người Công giáo ở

TPHCM dường như vẫn bị hấp dẫn

bởi hình ảnh những nhà thờ Châu Âu

Đặc biệt trong gi i đoạn 2000 - 2005

ó sự xuất hiện của dòng kiến trúc

Post Modern (Hậu hiện đại)(2) tập

trung ở cụm trung tây với 7/8 nhà thờ

Các nhà thờ hình d ng đ dạng, cao

thấp bất đối xứng, cung thánh mở từ

nhiều phía

Phong trào hồi quy Châu Âu từ iữa

thập ni n đến nay

Trong những năm gần đây iến trúc

giao diện nhà thờ bắt đầu trở về với

thiết kế Châu Âu truyền thống, kiểu

Roman hoặc Gothic Hình ảnh ngôi

nhà thờ tháp nhọn, cửa s hoa hồng,

h i nh g iên đã nằm trong tâm

thứ như hình mẫu di truyền

Qua khảo sát thực tế từ năm 2005

ho đến 2018 đã ó 15 nh thờ xây

mới theo kiến trúc Châu Âu: Phú Bình,

Đồng Tiến, Tân Châu, Tân Thành,

Mông Triệu quận Phú Nhuận Đ ng

Quang, Thuận Phát, Bắ Dũng Bến

Hải, Mỹ Hòa, An Phú quận 3, Bình

ơn Bình Triệu Tân Đ ng v Trung

Mỹ Tây Hiện đ ng ó 5 nh thờ đã khởi công: Gò Mây, Lộ Hưng An Phú quận 7, Giuse Xa Lộ và Thánh Linh quận 9 2 nhà thờ đã được chính quyền thành phố duyệt đồ án xây mới

là Hiển Linh (quận 6) và Bình Thuận (quận 8) Như vậy, chỉ trong 13 năm cuối củ gi i đoạn 3 đã ó thêm 22 nhà thờ kiểu Châu Âu được xây dựng

22 nhà thờ mới này gần như phân bố đều ở cả 5 cụm xứ đạo ở thành phố Phong trào hồi quy Châu Âu trong kiến trúc giao diện nhà thờ ũng ắt đầu đ nh dấu sự phai nhạt tính cách riêng của từng cụm Công giáo, khi các cộng đồng dần dần xa rời kiểu thiết kế ngoại diện đặ trưng riêng để tiếp thu hình mẫu nhà thờ truyền thống Qua

đó ho thấy, quá trình tiếp biến văn

hó hơn 60 năm đã h trộn các quan điểm thẩm mỹ nơi từng cộng đồng Công giáo vốn rất đặ trưng từ năm

1954 đến gần đây Mỗi cộng đồng ở khu vự h nh u ó xu thế bình chọn và thống nhất khuôn mẫu văn

hó hung ho tương l i Nhìn từ góc

độ giá trị xã hội đây l huynh hướng các tiểu cộng đồng đ ng lắp ghép các giá trị riêng lẻ để hình th nh một hệ thống giá trị chung nhất cho cộng đồng lớn

3.2 Kế ấ

đ

Kiến trúc nhà thờ Công giáo truyền thống trên thế giới thường gắn với hình ảnh mái vòm, tháp nhô cao, hai cánh gà tr chữ thập, cửa s hoa hồng kính màu, nhiều phù điêu Th nh

Kinh C phong h ơ ản nhất là:

Roman, Gothic, Baroque và Rococo(3)

Đ số nhà thờ c ở Việt N m ũng

theo như vậy, miền Bắc thì có nhà thờ

Bùi Chu Ph Nh i ơn Tây ở

Kiện ; miền Trung thì Phủ Cam,

Mằng Lăng Hội An ; tại Sài Gòn có

nhà thờ Đức Bà, Chợ Đũi Tân Định,

Xóm Chiếu

Sau cuộc di ư năm 1954 số giáo dân

tại i n tăng vọt Từ trướ năm

1975, các nhà thờ ở vùng trung tâm

i n đã đặt trọng tâm thiết kế là

sức chứ gi o dân v ng năng đ

dạng, vì thế các nhà thờ thường xây

trơn ít tr ng trí l ng rất rộng Sau

năm 2000 số người chuyển ư đến

thành phố vẫn tăng h ng ngừng, các

nhà thờ rộng ũng qu tải đặt r nhu

ầu th h về việ th y đ i thiết ế

s o ho nh thờ xứ đạo tăng sức

chứ gi o dân trong điều iện hu n

viên đất nh thờ hật hẹp h ng

vu ng vứ v ở hu vự phí n m

n ị ảnh hưởng ởi triều ường

Trong ối ảnh h ng gi n đ thị ng y

ng giới hạn như vậy h i h ứng

phó với không gian thờ phượng được

sáng tạo là: nhà thờ tầng và nhà thờ

ống Chính hai kiểu kết cấu bên trong

nhà thờ n y đã l m ho nh thờ ở Sài Gòn - TPHCM khác biệt so với nơi khác, nhất là miền Bắc

Nhà thờ xếp tầng

Theo thời gian, những nhà thờ xếp từ

2 đến 3 tầng lần lượt xuất hiện: Tân Chí Linh, Trung Mỹ Tây L m ơn Nam Hải, Nam Hòa có nhà thờ xếp chồng tới 4 tầng như H Nội Đ ng Quang, Bắc Hà Kết cấu lòng nhà thờ với trần đ n o để xây các khán

đ i giật cấp kiểu bậc thang Nhà thờ

bố trí chỗ ngồi như sân vận động để tăng số người lên 2 - 3 lần, vì vậy, chiều cao từ s n đến mái phải từ 12m đến 15m, thang lên len lỏi giữa các

h n đ i ửa kính rộng để lấy ánh sáng và thông thoáng Ngoài ra các nhà thờ còn xây thêm cả tầng hầm để

xe Mọi tiện nghi bố trí theo chiều dọc hướng lên cao

Thống kê về việc xây cất nhà thờ ở

204 giáo xứ tại Sài Gòn - TPHCM theo 3 gi i đoạn từ 1954 đến 2018 như Bảng 2

Hiện nay số nhà thờ xếp tầng tại TPHCM là 51 trong t ng số 204 nh thờ hiếm 25% Từ 1975 đến 2016,

số nhà thờ xếp tầng đã tăng thêm 45

Bảng 2 Thống kê số nhà thờ xếp tầng ở Sài Gòn - TPHCM theo gi i đoạn

i i đoạn Số lượt nhà thờ xây mới Số nhà thờ xếp tầng % so với số lượt nhà thờ xây mới T ng số nh thờ uối kỳ % so với t ng số nh thờ uối kỳ

Nguồn: Tác giả thống kê, t ng hợp từ khảo sát thự địa và từ nguồn hình ảnh lược sử các giáo xứ dự v o T ng Giáo phận Sài Gòn và TITOCO (2016 - 2018)(*).

so với gi i đoạn đầu tương ứng với tỷ

lệ tăng 24,5 lần Đặc biệt, chỉ trong 20

năm gần đây số nhà thờ xếp tầng

chiếm 69,2% t ng số lượt nhà thờ xây

mới trong gi i đoạn này, trong khi tỷ lệ

này chỉ l 2 2% trong gi i đoạn 1954 -

1975 v 6 3% trong gi i đoạn 1976 -

1996 (xem Bảng 2) Khi so sánh với 7

giáo phận miền Nam khác là Xuân

Lộc, Phan Thiết Ph Cường, Bà Rịa,

Mỹ Tho Vĩnh Long Long Xuyên thì tỷ

lệ nhà thờ xếp tầng ở TPHCM tính

đến 2018 vẫn là cao nhất

Thống kê về tỷ lệ xây nhà thờ xếp

tầng tăng lên nh nh hóng ho thấy

p lự dân số đối với ơ sở thờ tự

v th h thứ trong việ đ p ứng nhu

ầu thự h nh t n gi o ủ gi o dân

ở TPHCM

Nhà thờ ống

Kiểu nhà thờ xếp tầng, tuy giải quyết

đượ trường hợp khan hiếm quỹ đất

ở TPHCM nhưng h ng gi n qu

chật hẹp, nằm xen lẫn với các công

trình dân sự khác hoặ địa thế sông

rạch, bến tàu, không có một khoảng

cách nào cho lan can, cầu thang

Các kiến tr sư đã thiết kế một kiểu

nhà thờ riêng, có thể nói là chỉ có ở

TPHCM: nhà thờ ống

Những nhà thờ này có dạng xoay tròn

như hiếc ống khói Nhà thờ xây

quanh một giàn trụ chịu lực cho toàn

bộ kết cấu ũng l nơi ố trí không

gian thờ tự, tỏa ra các vòng xung

qu nh l m th nh h n đ i 360 độ,

bàn thờ không phân chia không gian

tách biệt mà nằm giữa giáo dân Tầng

sàn bố trí ít chỗ, dùng thang cuốn

vòng theo vách, giáo dân dự lễ phải leo lên các tầng cao nhìn xuống Nhà thờ ống thường hẹp chiều ngang, nhiều lam gió có tiết diện phễu để hút gió từ ngoài vào lòng nhà thờ tạo đối lưu L ng nh thờ rất tối nên phải lắp đèn ph ng suất lớn bố trí ẩn dưới

s n h n đ i Một điểm nữa, cung thánh và bàn thờ luôn bài trí tối giản,

í h thướ tượng ũng thu nhỏ để tiết kiệm diện tích

Ngoại diện các nhà thờ ống thường đơn giản, sử dụng bố cụ đ gi nhiều rãnh xẻ, nhiều lỗ gió, song lam, màu sắc trung tính, tạo cảm giác thanh thoát Thiết kế đặ trưng nhất của nhà thờ ống là giàn lam gió kéo dài theo mặt tiền, công dụng lấy gió và ũng l nơi tho t hiểm khi không may xảy ra hỏa hoạn, bù cho thang xuống khá hẹp Điều n y thể hiện tính s ng tạo hi thiết ế nh thờ ủ ộng đồng

gi o dân trong những h ng gi n hật hẹp nhưng ũng ho thấy những giới hạn đượ quy định ởi m i trường sinh th i v i họ trong quy hoạ h h ng gi n đ thị Một số nhà thờ ống điển hình như: Mẫu Tâm quận 4, Phú Hữu, Phú Lộc, Công Lý, Hưng Ph …

Nếu nhà thờ xếp tầng cho thấy bức

tr nh di dân đầy áp lực về không gian sống trong tương l i thì nh thờ ống thể hiện sự hư hợp lý khi quy hoạch

đ thị trong quá khứ, các quy hoạch

đã ỏ qu vùng đệm xung quanh các

ng trình tín ngưỡng văn hó h nh chính, công cộng, kéo theo nhiều nguy ơ hỏa hoạn, ô nhiễm

3.3 T ế ế ểu

ngoại diện nhà th

Thống kê về những nét đặc biệt trong

thiết kế giao diện các nhà thờ ở Sài

Gòn - TPHCM thuộc 5 cụm xứ đạo cho

kết quả như Bảng 3

Kết quả trên cho thấy, có một số đặ

điểm n i trội về thiết kế ngoại diện nhà

thờ trong từng cộng đồng giáo dân

theo từng khu vực khác nhau

Các nhà thờ cụm xứ đạo phía bắc

thường có gờ tường viền nhiều hoa

văn v iểu cột Hy Lạp thức Ionic,

thường thấy trong các kiến trúc tân c

điển Pháp Có 13/14 nhà thờ đều tích

hợp thêm nhiều nét kiến trúc Bắc Bộ

thời Pháp thuộc Nhà thờ Tử Đình

mang dáng dấp chợ Đồng Xuân, nhà

thờ Hoàng Mai mô phỏng Nhà hát lớn

Hà Nội Nguyễn Đức Lộc (2013: 100)

đã nhận xét khá chính xác về đặc tính

bảo lưu văn hó truyền thống nơi người Công giáo Bắ di ư gắn với nông nghiệp: “Cộng đồng người Công giáo Bắ di ư ở vùng nông thôn vẫn chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi quan niệm Nho gi o phương Đ ng với việc

đề cao tính danh dự và thứ bậ Với địa hình sống tập trung, kết cấu làng

xã chặt chẽ qu n điểm thẩm mỹ thời tiền di ư ũng vì thế m đượ lưu giữ bền vững hơn những cụm khác

Trái lại với cụm xứ đạo phía bắc, ngoại diện các nhà thờ cụm xứ đạo trung tây ảnh hưởng nặng bởi văn hóa Mỹ vì nơi đây l phố thị tấp nập nhất thời Việt Nam Cộng h Điểm

n i bật l tính “phi thống nhất tiếp biến kiểu lắp ghép, hỗn hợp với 39/54 nhà thờ Các nhà thờ ở cụm này ph biến là mặt tiền nhấp nhô, chuộng thực dụng, triệt để tận dụng thế đất

Bảng 3 Thống kê thiết kế giao diện của các nhà thờ trong từng cụm xứ đạo ở Sài Gòn - TPHCM (2018)

Phong cách kiến trúc Ngoại diện Kiểu Mỹ

(Art Decor, Tudor)

Kiểu Pháp

Âu (Gothic, Roman, Rococo)

Post Modern (Hậu hiện đại)

Phương

Đ ng (đình chùa )

Yếu tố nước (thuyền, buồm, sông)

Yếu tố Hoa (chữ Hán, câu đối )

Phỏng công trình đ thị phía Bắc trước 1954 Bắc

Trung Tây

Nam

Đ ng

Đ ng N m

Nguồn: Tác giả giả thống ê v phân loại theo hình ảnh v tư liệu 2015 - 2018, từ kho hình T ng Giáo phận TPHCM (†).

Bàn về kiểu quan niệm chuộng giản

đơn tự do trong kiến trúc nhà thờ này,

M Torgerson (2007: 27 và Esley, H

and Catie, M., 2010: 6 dẫn lại) nhận

định: “Bên ạnh lý do tài chính, nhiều

cộng đồng giáo dân chọn các thiết kế

nhà thờ hiện đại dựa trên những ảnh

hưởng xã hội Một thiết kế phản ánh

xã hội văn hó v tính thời tr ng (4)

Đặc biệt là sự xuất hiện các nhà thờ

phong cách hậu hiện đại từ năm 2005

đến năm 2015 (Hình 1)

Khác với cụm các xứ đạo phía bắc và

trung tây, kiến trúc các nhà thờ cụm

xứ đạo phía nam Sài Gòn - TPHCM

lại chịu ảnh hưởng rõ rệt của các yếu

tố m i trường vùng s ng nước, luôn

xuất hiện yếu tố “nướ

Yếu tố “nướ như một “di truyền văn

hó ph t sinh từ khung cảnh địa lý

vùng trũng phí n m th nh phố, tạo

nên dấu ấn trong tiềm thức cộng đồng

nơi đây i o diện của 19/24 nhà thờ

được tạo hình h điệu từ cánh

buồm, hải đăng tường thường đắp

phù điêu sự tích Kinh Thánh gắn

với s ng nướ : Ch đi trên iển,

Chúa chịu phép rửa, mẻ lưới của

Phêr Đây l iểu tiếp biến khúc xạ văn hó một “ ộng sinh trong sản phẩm văn hó giữa thể xác (hoặc yếu

tố vật lý) ngoại lai với linh hồn (yếu tố

xã hội và tinh thần) bản địa ( ), tuy mang hình thứ ũ ủ nơi xuất xứ nhưng nghĩ v tinh thần mới khác hẳn Một kiểu lựa chọn mà nhà nghiên cứu Phan Ngọc gọi là sự khúc xạ (dẫn theo Nguyễn Thế Cường, 2019: 6)

Các nhà thờ cụm phí đ ng do điều kiện lịch sử, ảnh hưởng văn hó N m

Bộ ó huynh hướng tạo ngoại diện

“đình hù (21/38 nh thờ) Mái nặng, nâu hoặ đỏ, vỉ đ o ho văn rồng phụng, mai lan cúc trúc, khung

ho gió hình dơi hữ ph Trước biểu tượng mái chùa gắn với không gian thờ tự qu h ng trăm năm văn hóa Pháp không thể t động nhiều,

n văn hó Mỹ, với thời gian tiếp xúc chóng vánh, hầu như h ng ó ảnh hưởng các họ đạo Nam Bộ vốn đã hình th nh lâu đời

Lần giở lại lịch sử i n trước thế

kỷ XVII ũng ó nhiều chùa chiền, tăng sĩ N m t ng Năm 1620 h

Hình 1 Nhà thờ phong cách Post Modern (hậu hiện đại) ở cụm Trung Tây

Từ trái qua: nhà thờ Bắc Hà, Tân Phú Hòa, Ba Thôn, Tống Viết Bường

Nguồn: Giờ Thánh lễ, Công ty Kiến Trúc ACCCO, Công ty Kiến trúc QCONS (ǂ).

Nguyễn gả Ngọc Vạn cho vua Chân

Lạp; năm 1679 nhiều cựu thần nhà

Minh đem dân inh đến i n định

ư hiến Phật giáo Bắ t ng ưu thế và

tập trung tại phí đ ng i n - vùng

đệm kết nối h i trung tâm người Hoa:

Chợ Lớn và Cù Lao Phố - Biên Hòa

(dẫn ý Thích Hiển Pháp, 2017: 2)

Trong l đó những họ đạo Công

giáo ở Sài Gòn sớm nhất đ số nằm

phí đ ng nên sự tiếp biến tích hợp

giao diện chùa Bắc tông vào nhà thờ

là ph biến Hiện n y ó đến 21/38

nhà thờ giao diện kiểu chùa Bắ t ng

ở hu vự n y (Hình 2)

Các nhà thờ cụm Chợ Lớn, phía tây

nam thành phố tập trung đ ng gi o

dân người Hoa Dù số nhà thờ ít

nhưng lại độ đ o qu gi tu i đời

trên dưới trăm năm Đó l “những

công trình có giá trị kiến trúc và thẩm

mỹ của Sài Gòn - Chợ Lớn trong thời

Pháp thuộc, không nhiều nhưng hẳn

nhiên phần lớn đều đ ng h giữ

gìn – điều m đến n y đã ó h

nhiều tiếng nói o động về vấn đề

bảo vệ v trùng tu (Trần Hữu Quang,

2012: 113)

Các công trình kiến trúc nhà thờ ụm Chợ Lớn m ng phong h iến trúc Pháp - Hoa rất đặc sắc Vẫn là mái nhọn, cánh gà tr h i iên nhưng ó

o lơn h nh l ng tr ng trí hình lục bình viền trang trí hoa sen, mẫu đơn dơi ngậm tiền, ốp lam song kiểu

nh Thượng Hải, Thiên Tân Trong nhà thờ treo nhiều biển thiếp son như:

“Phương Tế Danh - Thiên Chủ Đường (nhà thờ Ch T m) “Th nh Nhược Sắt - Thiên Chủ Đường ( iuse An Bình) “Th nh i Đường (Thăng Long) cung thánh treo liễn đối được viết bởi những nhà Hán học, bố cục

âm từ cân chuẩn điển hình như h i

âu đối 7 chữ ở nhà thờ Đức Bà Hòa Bình: “Mẫu hậu trọng công sinh thánh

tử - Thiên chủ nhiên phúc lập hòa ình hoặc 9 chữ ở nhà thờ Cha Tam:

“Ảo thế phù vinh bất túc mãn nhân nguyện - Thiên hương vĩnh ph phương năng sung thiện tâm C tượng thờ, khán thờ trong nhà thờ ũng m ng phong h Ho , như tranh Mẹ bế Chúa trang phục nhà Minh ở nhà thờ Đức Bà Hòa Bình, Đức Mẹ áo vàng ở nhà thờ Giuse An

Hình 2 Hình ảnh chùa ảnh hưởng lớn đến kiến trúc nhà thờ cụm phí đ ng

Từ trái, trên: nhà thờ Long Thạnh Mỹ, Thủ Thiêm, Thị Nghè

Nguồn: Giáo xứ Giáo họ Việt Nam, TITOCO và Wiki Map(§)