Trước tình hình đó nhiệm vụ của giáo viên nói chung, giáo viênđịa lí nói riêng ở Trường THCS phải cung cấp cho học sinh những tri thức khoa học địa lýbằng cách sử dụng nhiều phương pháp
Trang 1A MỞ ĐẦU:
I- LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Thực hành kỹ năng Địa lý trong đó có kỹ năng đọc bản đồ là một yêu cầu rất quan trọng củaviệc học tập môn Địa lý Vì vậy, các đề kiểm tra, đề thi học kỳ, đặc biệt là đề thi học sinhgiỏi môn Địa lý đều có hai phần lí thuyết và phần thực hành Trong đó phần thực đọc bản đồ
là rất quan trọng trên thực tế nếu học sinh (HS) sử dụng thuần thục tập bản đồ thì các em cóthể từ đó khai thác được hệ thống tri thức khoa học từ tập bản đồ
Hiện nay trong chương trình đổi mới của sách giáo khoa Địa lý lớp 9 - gồm có 52 tiết họcthì đã có 11 tiết thực hành Gần như 52/52 tiết học, HS đều phải sử dụng tập bản đồ để phục
vụ cho việc học tập Điều đó chứng tỏ rằng bộ môn Địa lý lớp 9 hiện nay không chỉ chútrọng đến việc cung cấp cho học sinh những kiến thức lí thuyết mà còn giúp các em rènluyện những kỹ năng địa lý cần thiết Đặc biệt như kỹ năng đọc bản đồ Bởi thông qua bản
đồ các em đã thể hiện được mối liên hệ giữa những đối tượng địa lí đã học, thấy được tìnhhình, xu hướng phát triển của các đối tượng địa lí Hoặc từ bản đồ các em cũng có thể phântích, nhận xét, phát hiện tìm tòi thêm nội dung kiến thức mới trên cơ sở kiến thức của bàihọc
Trong việc dạy học địa lý theo phương pháp dạy học tích cực hiện nay, việc rèn luyện kỹnăng địa lý cho học sinh là việc rất cần thiết không thể thiếu được cho mỗi bài học, tiết học
và xuyên suốt toàn bộ chương trình dạy và học địa lý ở các cấp học đặc biệt là cấp Trunghọc cơ sở (THCS )
Việc rèn luyện kỹ năng địa lý tốt cho các em giúp học sinh chủ động nắm bắt kiến thức, hiểubài sâu hơn, phát huy được trí thông minh sáng tạo và hình thành phương pháp học tập bộmôn tốt hơn
Kỹ năng địa lý ở THCS gồm nhiều loại như kỹ năng đọc bản đồ, biểu đồ, kỹ năng phân tíchnhận xét tranh ảnh, nhận xét giải thích bảng số liệu, kỹ năng so sánh phân tích tổng hợp….Tuy vậy, với nhiều em học sinh lớp 9 hiện nay, kỹ năng đọc bản đồ còn rất yếu hoặc kỹnăng này vẫn chưa được các em coi trọng Đặc biệt đối với học sinh thì việc rèn luyện kỹnăng địa lý chưa hình thành thói quen thường xuyên và các em còn gặp nhiều khó khăn khi
Trang 2rèn luyện kỹ năng đọc bản đồ Chính vì vậy, bản thân tôi là một giáo viên giảng dạy bộ mônĐịa lý, tôi rất quan tâm đến việc củng cố, rèn luyện kỹ năng vẽ biểu đồ cho học sinh, đểgiúp các em thực hiện kỹ năng này ngày càng tốt hơn
II- CƠ SỞ LÝ LUẬN
Trong thời đại ngày nay, sự tiến bộ nhanh chóng của khoa học kĩ thuật và công nghệ là đặcđiểm nổi bật và là sự thiết yếu của phát triển bền vững Xu hướng đó đã đặt ra những yêucầu cho giáo dục đào tạo là xây dựng con người mới năng động, sáng tạo, có năng lực giảiquyết các vấn đề thực tiễn Trước tình hình đó nhiệm vụ của giáo viên nói chung, giáo viênđịa lí nói riêng ở Trường THCS phải cung cấp cho học sinh những tri thức khoa học địa lýbằng cách sử dụng nhiều phương pháp dạy học mới, khai thác triệt để các phương tiện trựcquan đề nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo của học sinh
Đối với môn học Địa lý việc sử dụng bản đồ, Atlat và hiện nay là “tập bản đồ” là đặc trưngcủa bộ môn Địa lý Vì tất cả các tri thức địa lý cơ bản đều được biểu hiện trong các phươngtiện dạy học này
Tập bản đồ là một công cụ rất quan trọng trong dạy và học môn Địa lý của giáo viên và họcsinh Tập bản đồ được xem như cuốn sách giáo khoa thứ hai giúp cho người học đào sâunhững tri thức địa lý và đồng thời giúp cho giáo viên thuận lợi trong việc giảng dạy môn địalý
Một trong những vai trò quan trọng của giáo viên địa lý phổ thông hiện nay là hướng dẫnhọc sinh (HS) sử dụng Tập bản đồ để khai thác thông tin tìm tòi khám phá kiến thức mới.Rèn luyện cho HS kĩ năng về bản đồ, biểu đồ, các kĩ năng tư duy, phân tích, tổng hợp đểlĩnh hội một cách chuẩn xác và phát huy được tính tích cực trong học địa lý
Trong thực tế hiện nay ở Trường THCS, việc sử dụng tập bản đồ trong dạy học địa lý cònnhiều hạn chế Phần lớn giáo viên chưa nhận thức một cách đầy đủ, chưa khai thác sử dụngnguồn tri thức trong Tập bản đồ
Về phía HS chưa quan tâm đến tập bản đồ, rất ít khi sử dụng tập bản đồ nên trang bị Tậpbản đồ chưa đầy đủ Mặt khác HS vẫn còn yếu về kĩ năng sử dụng bản đồ biểu đồ, do vậy
Trang 3tồn tại một cách học thuộc lòng, thụ động, ghi nhớ máy móc, chưa có năng lực độc lập tưduy sáng tạo Từ đó việc học tập địa lý chưa cao Điều này được thể hiện rõ qua thi cử, kiểmtra đánh giá và năng lực tư duy sáng tạo.
Từ thực tế trên, tôi đã chọn nghiên cứu đề tài “Rèn kĩ năng sử dụng tập bản đồ Địa lý chohọc sinh lớp 9 trường THCS Bình Trị Đông”
III-CƠ SỞ THỰC TIỄN
Để nâng cao chất lượng dạy học một cách toàn diện và để đổi mới phương pháp giảng dạy,người giáo viên phải suy nghĩ và tìm cánh để học sinh nắm bắt bài học một cách hứng thú
và hiệu quả Từ đó, học sinh sẽ cùng hợp tác với giáo viên trong việc tìm hiểu bài học
Hiện nay, ở Việt Nam, để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho thế hệ trẻ, đáp ứngnguồn nhân lực phụ vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Và đáp ứngnhu cầu hội nhập quốc tế và nhu cầu phát triển của học sinh, giáo viên cần giúp cho học sinhtiếp cận kỹ năng thực hành bên cạnh kiến thức hàng lâm trong sách giáo khoa
Tập bản đồ địa lý là phương tiện giảng dạy và học tập rất cần thiết và hữu ích đối với mônđịa lý Cùng với sách giáo khoa, tập bản đồ địa lý là tài liệu hỗ trợ thiết thực cho các thầygiáo, cô giáo trong khi soạn giáo án và quá trình dạy học, là tài liệu sinh động, phong phú,hấp dẫn cho học sinh khi học bài, ôn bài và làm các bài tập Địa lý
Trên thực tế, học sinh lớp 9 tại trường THCS Bình Trị Đông vẫn còn yếu nhiều kỹ năng vậndụng, trong đó có kỹ năng đọc bản đồ địa lý, cho nên, việc rèn luyện kỹ năng sử dụng tậpbản đồ giữ một vai trò rất quan trọng trong quá trình giảng dạy địa lý
IV- PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:
Phạm vi: Trường THCS Bình Trị Đông – Bình Tân và có thể áp dụng cho các trường bạnĐối tượng áp dụng: Học sinh lớp 9
B/ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU:
I- ĐẶC ĐIỂM TÌNH HÌNH
Trang 4- Đa số học sinh Bình Trị Đông là đối tượng người nhập cư, có hoàn cảnh khó khăn nên mô ôt
số phụ huynh học sinh phải bươn chải cuô ôc sống, ít có điều kiê ôn để quan tâm chăm sóc concái (Như đi làm xa gởi con ở nhà ngoại, nội, dì, câ ôu, chú, bác, …)
- Học sinh không có đủ tập bản đồ
- Còn một bộ phận không nhỏ học sinh thiếu ý thức học tập nên cũng gây khó khăn cho giáoviên khi hướng dẫn thực hành vẽ biểu đồ,…
II MỘT SỐ KINH NGHIỆM
1 Giải pháp thực hiện sáng kiến:
1.1 Rèn luyện cho học sinh kỹ năng tìm hiểu các nội dung trong bản đồ của tập bản đồ đểrút ra đặc điểm của các yếu tố tự nhiên, xã hội:
Muốn tìm hiểu được nội dung của mỗi bản đồ, biểu đồ thì việc hiểu các ngôn ngữ của nó làviệc hết sức quan trọng Trong tập bản đồ ngôn ngữ được dùng là những quy định thốngnhất, chính xác về màu sắc, ký hiệu, tỷ lệ của bản đồ Ngay từ trang đầu tiên của tập bản
đồ, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu và nắm vững các quy ước ở mục chú giải
Trang 5để có thể đọc nhanh, đúng bản đồ và từ đó phân tích chính xác hơn Giáo viên yêu cầu các
em thuộc càng nhiều ký hiệu càng dễ học tập
Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh khi đọc bất cứ một bản đồ nào phải đọc :
- Tên bản đồ trước để hình dung ra nội dung của bản đồ
- Đọc phần chú giải để hiểu rõ các kí hiệu được dùng cho bản đồ đó
- Sau đó sẽ tìm hiểu các kiến thức liên quan đến bài học được thể hiện trên bản đồ, biểu đồtrong tập bản đồ Từ đó rút ra những nhận xét về các yếu tố của tự nhiên và xã hội theo từngnội dung của bài học
1.2 Khai thác bản đồ, biểu đồ trong tập bản đồ để rèn luyện cho học sinh kỹ năng tìm hiểukiến thức địa lí về dân cư:
Ví dụ :
a - Giáo viên hướng dẫn cho học sinh cách phân tích bản đồ trang 4 (dạy bài 01 – CỘNGĐỒNG CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM) học sinh rút ra nhận xét:
Trang 6+ Phân bố các dân tộc nước ta không đều: Các nhóm dân tộc ít người chỉ có trên 13 % dân
số nhưng phân bố rất rộng trên khắp các vùng trong cả nước Dân cư tập trung đông ở đồngbằng, nhất là ở đô thị
+ Hiểu được ngữ hệ và các nhóm ngôn ngữ của các dân tộc
b - Phân tích các bản đồ, biểu đồ trang 5 của tập bản đồ ( dạy từ bài 2,3 SGK ) rút ra kếtluận về đặc điểm dân cư và nguồn nhân lực nước ta:
+ Dựa vào màu sắc của bản đồ, phân tích mật độ dân số: Nước ta có mật độ dân số caonhưng phân bố không đều (tập trung đông ở Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông CửuLong, đặc biệt mật độ dân số ở các thành thị rất cao, thưa thớt ở miền núi nhất là vùng Tâynguyên )
+ HS hiểu và xác định được việc phân cấp đô thị và quy mô dân số của đô thị
Trang 71.3 Phân tích biểu đồ trong tập bản đồ để rút ra nhận định tình hình phát triển của cácngành kinh tế nước ta:
Ví dụ 1: Sử dụng biểu đồ tập bản đồ Địa lí Việt Nam để tìm hiểu tình hình kinh tế nước tagia đoạn 2000 – 2009 (trang 8 – tập bản đồ)
Thông qua tập bản đồ trang 8, giáo viên không những rèn cho học sinh cách đọc bản đồ màcòn rèn được cách nhận xét biểu đồ đường và biểu đồ cột (hình trên)
Bước 1: giáo viên hướng dẫn học sinh nhận xét biểu đồ cột (GDP) Học sinh sẽ nói được là
từ năm 2000 đến năm 2009, GDP của nước ta tăng dần qua từng năm Giáo viên gợi ý thêm,trong quá trình tăng qua các năm thì không có năm nào GDP giảm xuống, từ đó gợi ý chohọc sinh để học sinh rút ra được kết luận là GDP nước ta tăng liên tục
Bước 2: giáo viên hướng dẫn cho học sinh nhận xét biểu đồ đường biểu diễn và cũng tương
tự như biểu đồ cột, đường biểu diễn thể hiện tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam giaiđoạn 2000 – 2009 là tăng liên tục
Từ 2 nhận xét nói trên, giáo viên giúp cho học sinh rút ra được 1 kết luận quan trọng là:kinh tế Việt Nam tăng trưởng khá nhanh và ổng định
Trang 8Ví dụ 2: Sử dụng biểu đồ tập bản đồ Địa lí Việt Nam để tìm hiểu tình hình sản xuất côngnghiệp nước ta gia đoạn 2000 – 2009 (trang 13 – tập bản đồ)
Với cách làm của ví dụ 1, học sinh sẽ dễ dàn nhận xét được tình hình sản xuất công nghiệpcủa Việt Nam giai đoạn 2000 – 2009 thông qua hình ở trên
1.4 Phân tích bản đồ trong tập bản đồ để rút ra nhận định tình hình phát triển của các ngànhkinh tế nước ta:
Ví dụ 1: Sử dụng tập bản đồ Địa lí Việt Nam để tìm hiểu tình hình sản xuất nông nghiệpcủa nước ta
Trang 9+ Bản đồ trang 9 ( Dạy bài 8 – SỰ PHÁT TRIỂN VÀ PHÂN BỐ NÔNG NGHIỆP): Giáoviên hướng dẫn học sinh nghiên cứu:
Bước 1: giáo viên hướng dẫn học sinh đọc chú thích để nhận dạng các loại cây trồng, vậtnuôi, phân loại được nhóm cây; học sinh biết được các vùng nông nghiệp nước ta,…
Khi giáo viên giới thiệu về cây lương thực (lúa), giáo viên yêu cầu học sinh xác định những vùng trồng lúc lớn nhất nước ta trên tập bản đồ Đồng thời, yêu cầu học sinh dựa vào kiến thức đã học ở lớp 8 kết học giải thích vì sao đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long là 2 vùng trồng lúa lớn nhất nước ta Trong trường hợp học sinh không nhớ bài cũ, thì giáo viên yêu cầu học sinh kết hợp trên tập bản đồ trang 18,19 (vùng ĐB sông Hồng) và trang 26,27 (vùng ĐB sông Cửu Long) để tìm ra câu trả lời Học sinh sẽ trả lời được đặc điểm tài nguyên đất: Đất phù sa tập trung ở lưu vực sông Hồng và sông Cửu Long, miền Duyên hải Trung Bộ để trồng lúa nước và các cây công nghiệp ngắn ngày
Trang 10Bước 2: giáo viên dùng biện phát tương tự để biết được tình hình phát triển của một sốngành kinh tế ở nước ta.
+ Tập bản đồ trang 10,11 học sinh tìm hiểu và phát hiện :
- Ngành trồng lúa: Biết được diện tích và sản lượng lúa các tỉnh, diện tích trồng lúa so vớidiện tích trồng cây lương thực, giá trị sản xuất cây lương thực trong tổng giá trị sản xuấtngành trồng trọt
Như vậy từ nội dung sách giáo khoa kết hợp đọc bản đồ trong tập bản đồ, học sinh nhậnthức sâu hơn, rộng hơn những nội dung các em học sinh cần lĩnh hội, đỡ phải ghi nhớ máymóc, không cần học thuộc lòng những kiến thức mà có thể tìm ngay trong bản đồ, giúp chohọc sinh hoạt động trí tuệ hợp lý hơn
Trang 11- Ngành chăn nuôi: Dựa vào kỹ năng sử dụng tập bản đồ như trên, học sinh sử dụng biểu đồtrang 11 của tập bản đồ để trình bày được sản lượng thủy sản khai thác và nuôi trồng củacác tỉnh năm 2009.
Đồng thời, thông qua các rèn kỹ năng đọc bản đồ như trên, giáo viên cũng giúp học sinhkhắc sâu để nhớ tên một số tỉnh (thành phố) ở nước ta
Ví dụ 3: Sử dụng tập bản đồ để học sinh tìm hiểu tình hình phân bố tổ chức lãnh thổ côngnghiệp ở nước ta ( Bài 12 – SỰ PHÁT TRIỂN VÀ PHÂN BỐ NÔNG NGHIỆP)
+ Khi giảng dạy nội dung về ngành công nghịêp ta phải hướng dẫn cho học sinh biết sửdụng bản đồ công nghiệp chung trang 13 tập bản đồ, cách thực hiện như sau:
Trang 12- Học sinh đọc kỹ, hiểu về ngành công nghiệp, các trung tâm công nghiệp trong phần chúthích.
- Khai thác kiến thức trên lược đồ, biểu đồ thấy rõ đặc điểm phân hóa công nghiệp nước tanhư thế nào ?
+ Qua phần hướng dẫn kỹ năng sử dụng tập bản đồ, học sinh nhanh chóng nhận thức được:
- Công nghiệp nước ta phân bố không đều trên khắp lãnh thổ mà tập trung theo từng khuvực, từng vùng như Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ
- Cơ cấu các ngành công nghiệp trọng điểm của nước ta, giá trị sản xuất của các ngànhcông nghiệp, những trung tâm công nghiệp lớn là TP Hồ Chí Minh và Hà Nội
Trang 13+ Phân tích bản đồ trang 14 học sinh có thể nhận biết được một số ngành công nghiệp trọngđiểm như : Công nghiệp năng lượng là một trong những ngành công nghiệp trọng điểm củanước ta.
Ví dụ 4: Sử dụng tập bản đồ trang 15,16,17 để học sinh tìm hiểu tình hình hoạt động cácngành dịch vụ nước ta:
- Đối với bản đồ giao thông (trang 15)
Trang 14Học sinh biết Mạng lưới giao thông và đầu mối giao thông vận tải chính ở nước ta, mốiquan hệ giữa ngành giao thông vận tải với các ngành kinh tế khác; Giao thông đường bộngày càng phát triển; Giao thông đường thuỷ, đường sắt vận chuyển khối lượng hàng hóacao Tuyến đường bay trong nước, quốc tế ngày càng phát triển.
- Bản đồ thương mại như (trang 16) : Biết được tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch
vụ tiêu dùng các tỉnh theo đầu người, xuất nhập khẩu các tỉnh Biết được các mặt hàng xuấtkhẩu chủ lực
- Bản đồ du lịch (trang 17): học sinh nhận xét được tài nguyên du lịch phong phú của nước
ta như : Di sản văn hoá thế giới, di sản lịch sử cách mạng, di tích lịch sử cách mạng, các
Trang 15làng nghề truyền thống… phân biệt được tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịchnhân văn, …
1.5 Phân tích bản đồ, biểu đồ để rút ra nhận định về tình hình phát triển kinh tế của cácVùng kinh tế nước ta:
Trong chương trình Địa lí lớp 9 nội dung về kinh tế xã hội đã chia theo các vùng: Nội dungkiến thức quan trọng của chương trình Địa lí 9 là nghiên cứu các vùng kinh tế Vấn đề pháttriển kinh tế của mỗi vùng vừa thể hiện đặc điểm chung của cả nước, vừa thể hiện tính chấtđặc thù riêng của từng vùng Vì vậy khi trình bày nội dung kiến thức của vùng đòi hỏi phảỉ
có kỹ năng sử dụng nhiều trang tập bản đồ để tìm hiểu kiến thức Giáo viên cần hướng dẫnhọc sinh làm như sau:
- Trước hết học sinh phải xác định vị trí, ranh giới của vùng Dựa vào bản đồ trong tập bản
đồ xác định vị trí: phía Bắc, phía Nam, phía Đông, phía Tây giáp vùng nào hoặc quốc gianào? Có giáp biển hay không? Từ đó rút ra kết luận về ý Nghĩa của vị trí địa lý đối với sựphát triển kinh tế - xã hội của vùng Bên cạnh đó, học sinh phải đọc được tên các tỉnh trongvùng
- Xác định đặc điểm tự nhiên: Địa hình, khí hậu, sông ngòi,…Từ những đặc điểm trên, tìmthuận lợi khó khăn của tự nhiên cho việc phát triển kinh tế - xã hội của vùng
- Sau đó dựa vào bản đồ để phát hiện được các tiềm năng, các thế mạnh kinh tế của vùng đó
Ví dụ: