Rắn - một trong những đại diện của thế giới tự nhiên đến với con người - là hình tượng mẫu gốc, được gắn với cội nguồn của sự sống và trí tưởng tượng. Đi qua những không gian, thời gian khác nhau, rắn đã trở thành rắn thiêng - biểu tượng Naga với các ý nghĩa, giá trị liên tục được bồi đắp.
Trang 1c
i h c Trà Vinh Email: singoc1010gn@gmail.com Ngày nh n: 22/07/2020; Ngày duy 02/11/2020
Tóm t t
th i gian khác nhau, r thành r n thiêng - bi ng Naga v
ngu c, bi ng c a c i ngu ng th i v i nó là nh ng giá tr
giá tr l ch s , giá tr tâm linh, giá tr giáo d trong cu c s ng con
th c, t p quán; v i các ngh thu t t o hình; v c dân gian vô cùng sinh
ng, phong phú
T khóa: bi u ng Naga, giá tr bi ng, Khmer Nam B , R n thiêng
Values of Naga symbol in the culture of the Khmer people in Southern of Vietnam
Abstract
Snake - one of the representatives of the natural world to human - is the original model image, tied to the source of life and imagination Going through different spaces and times, snake has become sacred serpent - the Naga symbol with meanings and values which are constantly being enriched In addition to bearing the noble symbolic meanings: the symbol
of the water source and the original point; Naga symbol also has eternal values such as historical value, spiritual value, educational value, that accompany and reciprocate in human life This connection has become the identity - the valuable cultural principal of the Khmer people in Southern of Vietnam The Naga symbols have been "living" in the hearts
of the Khmer people in Southern of Vietnam with customs, rituals and norms; with visual arts; with religion and rich and lively folklore
Keywords: Naga symbols, sacred snakes, symbolic values, the Khmer people in
Southern of Vietnam
Trang 2M u
Trên Trái t sinh sôi n y
n và s ng chung v i t thu
nh t là các n
nghi p, r thành r n thiêng - là m t
siêu bi ng, bi ho s s ng: cho
linh h n, cho v t t (totem) c a t i,
c và l a, hu di t và tái sinh, s linh
ho t và th ng, quy
t t và s x u, thiên th n và ác qu , c
hình r n là m ng m m m i tr i dài
tính luân h i c a s ng và ch t; s l t da bi u
tái sinh; cách di chuy n c c
nhanh và s si t ch ng tác b t m i
khi n nó bi ho s c m nh; n c
c a r n có liên h c tính x u, ác qu ;
c ; s tinh nh y trong giác quan
giúp báo hi u th i ti i gi t chu t,
sâu b giúp b o v mùa màng; n c,
a m t s loài r c li u quý
ng t nhiên, r thành th n r n -
r n thiêng - bi ng Naga nhi u dân
Nam B
s c c i ngu n t xa c c a
i Khmer Nam B N
thì v ng bào Khmer Nam B ,
ng r ng c a h
tr quý báu, tiêu bi u là Giá tr l ch s , Giá
tr tâm linh, Giá tr giáo d c
1 Giá tr l ch s
ghi nh n: n h u hình ch là hi n thân thoáng ch c c a m t Con R i Vô hình, mang tính nhân qu và Phi - th i gian,
ch th c a b n th s ng và t t c các s c
m nh t t v th n c u tiên
ta g p l i bu i kh u c a t t c các
b nh ng tôn giáo trí tu c i tru t
ph y là cái th i sinh khí vào và cái duy trì Trên bình di y là bi u
ng kép c a linh h n và nh c d c
R n là m u g c quan tr ng nh t c a
Gheerbrant, 2002) M u g
các giá tr c a bi ng t ng r n
là m t trong nh ng n minh c nh t th gi i Kh o c y
m t con d u kh c hình hai con r n cu n
i mi n sông Indus -
m t trong nh ng di v t kh o c bi u hi n
t trong nh ng bi ng c
xem là th n mang qu t, th n canh gi
bi n thành con r n cu n thân mình làm chi ng cho th n Vishunu trong gi c
nh ng thiên niên k c Công nguyên
nh a thiên niên k
i Khmer
p
trong nh ng minh ch ng cho m i quan h
Trang 3a n Nam Á b a và Truy n thuy t
i công chúa Neang Neak là
m t trong nh ng minh ch ng sâu s c cho
c Phù Nam hình thành trong b i c c bi t, di n
ra quá trình chinh ph c c a hai th l c - hai
a th gi i: Trung Qu c và
ch Trung Hoa c
sau khi thôn tính Bách Vi t l i ti p t
gi
t i phía Nam Vi t Nam mang theo
p bi hoá Trung
i tri i Gtupa ti p t c công cu ng v
Trung Hoa dùng các chiêu th d ,
c Lâm p và Phù Nam tr
u c a mình thì l
chinh ph c Chuy n tình H i
công chúa b n x Li u Di p là m t trong
nh ng minh ch
lan to , c m sâu r sinh
o
ngu n g c c
ng c n Vi t
Nam Các tác gi nh nh:
ph bi n r ng kh p ti u l a , bi u
ng Naga còn phát tri n m nh m nhi u
qu c gia có n Srilanka, Myanmar, Thái Lan, Lào, Cambodia và phía nam Vi Phan
thuy t v R
(Phan Anh Tú, 2004)
n ch ng minh bi u
di n th n tho i k l i t c th
r n, m t tín ng dân gian c có v trí quan tr ng trong i s ng tâm linh c a
i Khmer và có s c s ng mãnh li t
trong l ch s Các tác gi c a công trình Khu
v c Nam Á, khi nghiên c u th n tho i
Campuchia nh n nh: c khi ti p
nh n n th n n , i Campuchia
s ng v i nh ng th n linh b n a c a mình,
g m t tiên, Arak, và Neak Ta T t tiên
c a th t c, d n d n hình thành t tiên c a
b t c, qu c gia T tiên chung c a i Campuchia c ng hoá v i bi u ng Neak (r n) v th n chúa t x s , t o ra bi u
ng t tiên Neak, hình ng c và to
l n nh t trong truy n th ng hoá Campuchia (Ph m Ti t Khánh, 2007)
Giá tr l ch s i c a bi ng
Trang 4minh nó là c u n i có t gi a các
t ph n quan tr ng c a
i
2 Giá tr tâm linh
ng dân gian c i Campuchia, th n r n Naga có m t vai trò r t
m t v th n t
v i tính liên t c c a l ch s H
th cúng m t cách ph bi n th t và
th c Bi ng c a nh ng s c m nh
thiên nhiên, nh ng s c m nh có ng
giàu nghèo - là m t con r u g i là
B i v y, t c th r n l n không ph i
xu t hi n duy nh t t i , mà ph bi n
c l p t i nhi u vùng khác nhau trên th
gi c bi t t ông Nam Á V th n r n
là v th n giáo có tên g i là Naga
ng c a s b t t ,
c kính tr t linh thiêng
i n còn dành riêng cho r n ngày t t
ng
th y là v th n c m r n
r n qu n quanh mình
Thái Lan, r n là h n c a âm v t, là th n m ,
thiêng, mang l i may m i; vì
th , n th Thái Lan có r t nhi n th
r n Campuchia i Khmer v n có tín
cho th t và th c Sau này, do nh
ng c o Balamon, r n còn mang bi u
ng ngu n g c các v vua l p qu c Tr i
c xem là v th n canh
gi , chúng xu t hi n trên c u thang, các l i
ng c a ho c trên các mái tháp
gian Vi t Nam, t c th r n là m t tín
ng nguyên thu c i Vi t c v i
c th th y th n T c
th này mang ý ni m v c c dân làm nông nghi n th r n xu t
hi n d c theo các con sông H ng, sông C u,
ng
Bi u hi m nét nh t là r n Naga
c xem là v th n canh gi ch n thiêng liêng nên luôn xu t hi n trên c u thang, các
l ng c a ho c trên các mái
n
th kh ng l b Campuchia Trong
n c ng có nhi u c u
v ng có hình r n Naga Nh ng chi c c u
u n i gi a cõi
Campuchia, r
- a - u theo thuy
- m c - th y - h a - th , th u
o trong tu hành và
ng d n lên thiên
b y s c dân trong xã h i Campuchia c
nam, s ng, s vô t n và s b t t
R u còn phù h p v i 7 s c c u
i n t, th xác và s ch t
ch m tr b ng xà c u n qu n quanh
nh ng cánh c a chùa, trên nh ng chi c t
ng kinh sách, trên nh ng chi c xe tang
cõi Ni t Bàn Bên c n Naga còn
ph n th c và là loài có
Campuchia
Trang 5các dân t c khác, nh t là các dân t c
nghi i s ng v t ch t c a
i Khmer Nam B ph thu c nhi u vào
vi c làm ra h t g t th y s n trên
sông ngòi, lu ng l ch B i v y, ngoài vi c
c n m ng, h còn ph i trông ch
c xem là hi n thân c a các v th
có th phù tr hay tr ng ph i; các
v th n này có th i th , cá s u, rùa,
r n, t trong s các sinh v t hi n thân
cho t
th gi i v i các v th n - t
bi ng Naga chi m v trí l i
s ng tâm linh c a h
V i nhi u dân t c trên th gi i, r ng là
m t b ph i s ng tinh th n r t quan
tr ng Tuy xét v chi ti t, hình th c a nó
không gi ng nhau m i c ng, song
m g p g i th t t c
các con r u g i loài bò sát
khác (r ng/ r n/ cá s u/ thu ng lu ng,
g n bó v t không c t ch t
ni m th m m c i Vi i v i bi u
i v i bi u có các l p ý
n g c dân
ph n vinh và s c m nh c a dân t c, là v t
là chùa chi n hay nh ng công trình l n c a
c ng mà s c s ng d o dai c
dân dã trong các l h i kéo co, l he
gho, t t nhà, bi u hi n m t
tâm linh c a h
y, có th nói, bi ng Naga
t trong nhi u nghi l , cu c
s ng tâm linh c i Khmer Nam B
u này cho th y giá tr to l n c a nó trong
3 Giá tr giáo d c
ng, nghi l , huy n tho i và s
i ngu n s ng h nh phúc
i, che ch i T giá tr giáo d ng t n mãi trong
i s ng t th h này qua th h khác Tính giáo d c qua bi ng Naga là
s khích l i s tôn tr ng và noi
ng c a quy
Khmer, nó là m t s v t hi ng trong còn sau sau khi các s v t hi ng khác b h y di
th n t ng c a h (Siva, Brahma, Visnu); nó bi y tinh tú trong
và s c m nh c a thiên nhiên,
s c m nh c a các th l c siêu nhiên
Nam
xà nhà, xem là
Trang 6và nàng Neak, con gái
Khmer không di di canh, luôn
vùng sông Nam , sinh ra
tiên mình Dùng dai loài
mà sinh và phát trên vùng nê
minh lúa cúng ghe ngo,
t trong dòng ch y chung, bi ng
Naga c i Khmer Nam B
Nguy n Ng (2006)
Có
u khác là n u bi ng r ng c a Trung
Qu c, Vi t Nam bi ng cho quy n l c
th t c c thì bi ng Naga
a truy n thuy t l p qu c l i
ch y u xu t hi t linh v t b o v
sáng t o,
h y di t tái sinh và nh u may m n,
t p
Nh ng quan ni m và bi u hi n này c a
bi ng Naga Campuchia h
i Khmer Nam B gìn gi , phát
i bi u ng r ng c a
bi
B có nhi u nét gi ng v i bi ng Naga
Campuchia
Là m t b n s n th ng
quý báu, h i dân mi n Tây
Nam B l i t h p cùng nhau t ch c l h i
m ng mùa lúa v a xong, c t và
ng nh n quá trình khai hoang l p p
c a ông cha t này, t ch c các
v t th và phi v t th c s c
lo t vào ngày R m tháng 10 âm l ch trên
kh p các t nh, thành ph mi n Tây Nam
B Nhân dân và chính quy
o t n và phát tri n thành
L h i c p qu c gia ph c v t t nhu c u
Nam B nói riêng và nhân dân c c nói chung Chi c ghe ngo t
trong mình nh ng y u t c bi t
bình yên, công vi c thu n l t nhanh
giáo d c v ngh l t qua t t c chi n
Khmer c
vô cùng thông minh sáng t thích ng
v u ki a lý, t ngo chính là m t trong nh ng minh ch ng
i Kh
t n t i t p t c m i con trai b t k
u, xu t gia) khi có cha ho c m m t Phong t c
i Khmer gi i thích b ng câu chuy n v
v Vua Prasabanh Asôrras Teachea Câu chuy n cho th y r ng Naga
c
i di n cho tâm lý nóng gi n nh t th i c a
Trang 7thành anh minh, sáng su t Theo truy n k
này, v i Khmer, khi ông bà, cha m
ho i thân s i thì ph i m i
các v c Achar Dù- t ng
i thân c a
t cách thanh th n, không còn luy n ti c c
i ch t b n tâm,
h n gi n Câu chuy n này, còn cho th y
thi n trong su t cu i c a mình Con
r ng, d u là hi n thân cao quý (Vua
m t sai l m nh (nóng gi c lúc lâm chung)
c báo tan bi n N u Vua Prasabanh Asôrras Teachea h n ch
mình trong r ng sâu Nh i còn l i
) m i mong
c u chu c l i l i l m c a các b t ph m u
i Khmer Nam B ng vào
c Ph t, xem Ph t giáo là dân t c giáo c a
ng tâm v v i ngôi chùa
xã h i
Trong l tang c i Khmer, chúng
ta v ng th y r ng có m i con
trai b t k ph i xu c khi h a
t câu chuy n câu chuy n i
con có nhi m v tr hi u cho
t (v
c a v Vua Prasabanh Asôrras Teachea, và
i con trai Khmer xu t gia khi cha ho c
cha m , thay th cha m mà thoát t c, làm
ki p Neak?
T th c giá tr giáo d c
khi cha m ông bà m t
i Khmer v i bi
là m t bi u hi n c a khát v lên chinh ph c t nhiên và chinh ph c chính mình Cùng v i th
d ng chúng theo nh ng m nhau, song chính nh ng giá tr t p c a Naga trong tâm th i luôn mang
áo d c - m b o s t n t i và phát tri n c a nó
K t lu n
-
- là hình
r Nam
u dân t c - t i khác trên th gi i Khmer Nam B
v s ng và g n k t v i t nhiên -
n - có th nói là t thu ban
u m t cách t nhiên và b n ch t Nam B
là vùng sông h c kênh r ch nhi u; khí h u l i nóng m - ng phù h p
Trang 8v i r n; phù sa, sinh v t l i giàu có cung c p
r t nhi u Trong cu c sinh t n v a
ch a b nh), v a là v t linh (trong tín
ng th cúng, sùng bái; h i h
kh c, ) tr thành v t linh - bi ng Naga
c i ngu ng th i v i nó là nh ng giá
linh, giá tr giáo d c,
i Khmer Nam B
Tài li u tham kh o
Chevalier, J và Gheerbrant, A (2002) T
(Ch biên), Nguy n Xuân
V d
N ng
Lotman, J M (1992) Bi ng trong h
b n ti ng Nga (2012) T p chí Sông
- s 286, tháng 12/2012
Hà N i, Nxb Chính tr Qu c gia, 67
(2015) Bi ng r n th n (Naga)
thu t và nh
T p chí B o tàng và Nhân h c, S 1, 59-69
Ph m Ti t Khánh (2007) Kh o c truy n k dân gian Khmer Nam B (qua th n tho i, truy n thuy t, c tích) Lu n án
Ti n ng i h c ph m Hà
N i, 73-74
Phan Anh Tú (2004) Truy n thuy t v r n
T p chí Dân t c và Th i i, s 71, 02-04
Ti u (2015) Ph t giáo Nam tông Khmer Nam B v
Sông C u Long K y u H i th o Khoa
h c qu c t Ph t giáo vùng Mê-kông:
L ch s và H i nh p Tp H Chí Minh,
i h c Qu c gia Tp HCM,
179-187