Khảo sát thành phần hóa học và cô lập một số hợp chất có trong cây cỏ mực (eclipta prostrata l )họ cỏ mực (asteraceae)

LỜI CẢM ƠN ---  --- Qua tám tháng thực hiện đề tài luận văn tốt nghiệp “Góp phần khảo sát thành phần hoá học và cô lập một số chất trong cây cỏ mực Eclipta prostrate L., họ cúc Astera

Cần Thơ,2013

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA SƯ PHẠM

GÓP PHẦN KHẢO SÁT THÀNH PHẦN HOÁ HỌC VÀ

CÔ LẬP MỘT SỐ CHẤT TRONG CÂY CỎ MỰC

(ECLIPTA PROSTRATA L ), HỌ CÚC (ASTERACEAE)

Luận văn Tốt nghiệp Ngành: SƯ PHẠM HÓA HỌC

GV hướng dẫn: Sinh viên: Nguyễn Hửu Tài

ThS Nguyễn Văn Hùng Lớp: Sư phạm Hoá học K35

LỜI CẢM ƠN

-  - Qua tám tháng thực hiện đề tài luận văn tốt nghiệp “Góp phần khảo sát thành phần hoá học và cô lập một số chất trong cây cỏ mực (Eclipta prostrate L.), họ cúc

(Asteraceae)”, ngoài sự nỗ lực, phấn đấu của bản thân, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp

đỡ tận tình của quý thầy cô và bạn bè Vì thế, trong trang đầu tiên này, tôi xin gửi lời cảm

ơn chân thành nhất đến:

 Thầy Nguyễn Văn Hùng đã theo sát tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, học tập, luôn đôn đốc, động viên và chỉ dạy tận tình, truyền đạt cho tôi nhiều kinh nghiệm, kiến thức hữu ích trong việc nghiên cứu

 Thầy Ngô Quốc Luân, cô Lê Thị Lộc, cô Thái Thị Tuyết Nhung và các thầy cô khác trong Bộ môn đã quan tâm, giúp đỡ và truyền đạt những kiến thức thức quý báu trong suốt thời gian học tập tại trường để tôi có thể thực hiện tốt đề tài

 Cô Nguyễn Thị Thu Thủy - Trưởng Bộ môn Hóa Học, Khoa Sư Phạm, Trường Đại học Cần Thơ đã quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ không chỉ riêng cá nhân tôi mà đối với tất cả các bạn sinh viên thực hiện đề tài

 Cha mẹ, gia đình đã ủng hộ, động viên cho tôi về tinh thần và vật chất giúp tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp

 Tập thể lớp Sư phạm Hóa học khóa 35 – những người đã luôn ở bên tôi, giúp đỡ

và tạo điều kiện thuận lợi để cho tôi được học tập, nghiên cứu, hoàn thành tốt luận văn

Xin chân thành cảm ơn!

NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

-  -

NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ PHẢN BIỆN

-  -

MỤC LỤC

-  -

LỜI CẢM ƠN i

NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ HƯỚNG DẪN ii

NHẬN XÉT CỦA CÁN BỘ PHẢN BIỆN iii

MỤC LỤC iv

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT vii

DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ ix

DANH MỤC CÁC HÌNH x

TÓM TẮT NỘI DUNG ĐỀ TÀI xi

LỜI MỞ ĐẦU xii

Phần một: TỔNG QUAN I TỔNG QUAN VỀ CÂY CỎ MỰC 1

I.1 Đặc điểm cây cỏ mực [ 1, 3, 4, 13, 14, 16] 1

I.2 Phân bố và sinh thái [3] 3

I.3 Tác dụng dược lý của cỏ mực [3] 4

I.3.1 Y học dân gian 4

I.3.1.1 Y học dân gian Việt Nam 4

I.3.1.2 Y học dân gian thế giới 6

I.3.1.2 Y học và hóa sinh hiện đại 8

II CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA CÂY CỎ MỰC 10

II.1 Các công trình nghiên cứu tại Việt Nam 10

II.2 Các công trình nghiên cứu tiêu biểu trên thế giới 11

II.2.1 Thành phần hóa học của cây cỏ mực [3,18,22,30,31,32] 11

II.2.2 Các hợp chất tiêu biểu đã được cô lập từ cỏ mực 12

Phần hai: THỰC NGHIỆM

I DỤNG CỤ - HÓA CHẤT 19

I.1 Dụng cụ 19

I.2 Hóa chất 20

II NGUYÊN LIỆU 20

II.1 Quá trình thu hái và xử lí nguyên liệu 20

II.1.1 Thu hái nguyên liệu 20

II.1.2 Xử lí nguyên liệu 20

II.1.3 Xác định độ ẩm nguyên liệu 20

III QUY TRÌNH THỰC NGHIỆM 22

III.1 Sơ đồ điều chế cao Etyl acetat 22

III.2 Các bước tiến hành 23

IV ĐỊNH TÍNH CÁC NHÓM HỢP CHẤT TRONG CỎ MỰC 23

IV.1 Xác định sự hiện diện của steroid 23

IV.2 Xác định sự hiện diện của flavonoid 24

IV.3 Xác định sự hiện diện của alkaloid 24

IV.4 Xác định sự hiện diện của saponin 25

IV.5 Xác định sự hiện diện của tamin 26

IV.6 Xác định sự hiện diện của glycosyde 26

IV.7 Xác định sự hiện diện của coumarine 27

IV.8 Kết quả định tính 28

V QUÁ TRÌNH CÔ LẬP VÀ TINH CHẾ HỢP CHẤT TRÊN CAO ETYL ACETAT 29 V.1 Quá trình điều chế cao PE 29

V.2 Quá trình điều chế cao Etyl acetat 29

V.3 Chọn hệ dung môi cho quá trình giải ly cột 29

V.4 Cô lập và tinh chế hợp chất từ cao Etyl acetat 30

V.5 Xác định các tính chất vật lí, cấu trúc của hợp chất và nhận danh 32

Phần ba: KẾT LUẬN

I KẾT LUẬN 38

II KIẾN NGHỊ 38 TÀI LIỆU THAM KHẢO 39 PHỤ LỤC

Phụ lục 1 Phổ IR của hợp chất EPT01 PL1 Phụ lục 2a Phổ 1H-NMR của hợp chất EPT01 PL2 Phụ lục 2b Phổ 1H-NMR của hợp chất EPT01 PL3 Phụ lục 2c Phổ 1H-NMR của hợp chất EPT01 PL4 Phụ lục 3 Phổ 13C-NMR của hợp chất EPT01 PL5 Phụ lục 3a Phổ 13C- NMR mở rộng của hợp chất EPT01 PL6 Phụ lục 3b Phổ 13C- NMR mở rộng của hợp chất EPT01 PL7 Phụ lục 4a Phổ DEPT kết hợp phổ 13C- NMR của hợp chất EPT01 PL8 Phụ lục 4b Phổ DEPT kết hợp phổ 13C- NMR của hợp chất EPT01 PL9

Phụ lục 5 Một số hình ảnh minh họa thành phần hóa học trong cây Cỏ mực PL10

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

1H-NMR : Proton Nuclear Magnetic Resonance (Phổ proton)

13C-NMR : Carbon (13) Nuclear Magnetic Resonance (Phổ 13C)

DEPT : Distortionless Enhancement by Polarization Transfer

NMR : Nuclear Magnetic Resonance (Phổ cộng hưởng từ hạt nhân)

ppm : Part per million (Phần tỉ)

t : Trilet (Mũi ba)

TLC : Thin layer chromatography (Sắc ký bản mỏng)

DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ

-  - Bảng 1 Các dụng cụ sử dụng

Bảng 2 Các hóa chất sử dụng

Bảng 3 Xác định độ ẩm của nguyên liệu

Bảng 4 Kết quả định tính thành phần hóa học cây Cỏ mực

Bảng 5 Kết quả sắc ký quá trình sắc ký cột

Bảng 6 Kết quả đo nhiệt độ nóng chảy của hợp chất EPT01

Bảng 7 Phổ hồng ngoại của hợp chất EPT01

Bảng 8 Phổ 13C–NMR của hợp chất EPT01

Bảng 9 So sánh phổ IR của EPT01 với 3-O- -D-glucosyl-brassicasterol

Bảng 10 So sánh số liệu phổ NMR của hợp chất EPT01 với3-O-brassicasterol

-D-glucosyl-Sở đồ 1 Quy trình thực nghiệm

DANH MỤC CÁC HÌNH

-  - Hình 1 Cây Cỏ mực

Hình 8 Sắc kí lớp mỏng trên 3 hệ dung môi

Hình 9 TLC của EPT01 CLF : MeOH (8:2)

Hình 10 3-O- -D-glucosyl-brassicasterol

TÓM TẮT NỘI DUNG ĐỀ TÀI

-  -

Cây Cỏ mực Eclipta prostrata (L.) thuộc họ cúc (Asteraceae) - Một loài cây mọc tập

trung nhiều ở hầu hết các nước vùng Nam và Đông Nam châu Á

Từ bột khô của cây Cỏ mực tiến hành ngâm chiết với Etanol tuyệt đối, sau đó lần lượt chiết với Petroleum Ether, Etyl axetat Thu hồi dung môi dưới áp suất thấp thu được cao Etyl acetat

Cao Etyl acetat tiến hành sắc kí cột silica gel kết hợp với phương pháp sắc kí lớp mỏng thu được một hợp chất tinh khiết Từ phổ IR, 1H-NMR, 13C-NMR kết hợp với đo nhiệt độ nóng chảy hợp chất được xác định là 3-O- -D-glucosyl-brassicasterol

LỜI MỞ ĐẦU

-  - Nước ta là một nước nhiệt đới rất thích hợp cho việc trồng trọt và phát triển các loài cây cỏ thực vật có giá trị Đã từ lâu, con người đã đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu các loài cây thực vật có ý nghĩa lớn trong đời sống sinh hoạt của con người như dùng làm mỹ phẩm, thực phẩm, gia vị và ứng dụng vào nhiều lĩnh vực nghiên cứu khoa học, y học…Nhân dân ta xưa nay có truyền thống sử dụng cây cỏ quanh nhà để chữa những bệnh thông thường mà chúng ta thường mắc phải như: chảy máu, đau răng, đau bụng, cảm cúm, ho, lạnh, sốt,…và được lưu truyền từ đời này sang đời khác, trở thành những phương thuốc

cổ truyền Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học, con người đã đi sâu hơn vào nghiên cứu các loài cây cỏ chữa bệnh và đã tìm ra được rất nhiều dược phẩm có giá trị cho y học

Trong các loài cây Cỏ chữa bệnh truyền thống trên không thể không nhắc đến cây

Cỏ mực Cỏ mực là một cây thuốc nam rất thông dụng, mọc hoang hầu như khắp nơi, hiện là một dược liệu đang được nghiên cứu về khả năng bảo vệ gan và trừ được nọc độc của một số loài rắn nguy hiểm

Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về cây Cỏ mực ở các nước như: Ấn Độ, Trung Quốc, Pakistan, Thái Lan, Banglades,…Còn ở Việt Nam thì có rất ít công trình nghiên cứu

Nhằm góp phần thêm cho những nghiên cứu về cây Cỏ mực Trong luận văn này, chúng tôi tiến hành khảo sát thành phần hóa học, đã cô lập và nhận danh cấu trúc một hợp chất tinh khiết từ cây Cỏ mực đó là 3-O- -D-glucosyl-brassicasterol

Phần một

TỔNG QUAN

I TỔNG QUAN VỀ CÂY CỎ MỰC

I.1 Đặc điểm cây cỏ mực [ 1, 3, 4, 13, 14, 16]

Tên khoa học: Eclipta prostrata (L.) hay [Eclipta alba (L.) Hassk.]

Giới: Plantae

Ngành: Magnoliophyta

Lớp:Magnoliopsida Bộ: Asterales Họ: Asteraceae Chi: Eclipta Loài: E.alba

Tên khác: Cỏ nhọ nồi Cỏ mực, hạn liên thảo, lệ trường, phong trường, mạy mỏ lắc

nà (Tày), nhả cha chát (Thái)

Tên nước ngoài: Dyer’s weed, dye-weed, white eclipta (Anh), éclipte droite (Pháp) Họ: Cúc (Asteraceae)

Lá nguyên, mọc đối, hình mũi mác, màu xám đen và nhăn nheo, dài 2,5–5 cm Hai mặt lá đều có lông cứng ngắn, màu trắng Mép phiến lá có răng cưa to và nông Gốc phiến lá men xuống nên coi như không có cuống lá

Cụm hoa hình đầu, màu trắng, đường kính 4-8 cm, mọc ở kẽ lá hay ngọn cành Đầu mang hai loại hoa: hoa cái hình lưỡi nhỏ ở ngoài, hoa lưỡng tính hình ống ở trong, có khi các hoa đã rụng, chỉ còn lại bao hoa và trục cụm hoa Cây ra hoa từ tháng 7 đến tháng 9

Hình 3 Lá cỏ mực Hình 2 Thân cỏ mực

Quả đóng hình trái xoan hơi hẹp, đầu cụt, có màu đen, dài 3 mm, rộng 1-1,5 mm Quả từ tháng 9 đến tháng 10

Cây rất đa dạng Thân có thể thắt lại ở mấu và phình ra ở dóng Lá có khi to bản, hình bầu dục hoặc hình trứng

I.2 Phân bố và sinh thái[3]

Cây Cỏ mực mọc tập trung ở hầu hết các nước vùng Nam và Đông Nam châu Á

Ở Việt Nam, Cỏ mực phân bố rộng rãi ở khắp các tỉnh vùng đồng bằng, trung du và miền núi đến độ cao 1500 m (ở các tỉnh phía Nam) Cây ưa ẩm, ưa sáng và có thể chịu bóng râm, thường mọc lẫn với các loại cỏ thấp, trên đất ẩm ở bãi sông, ruộng trồng hoa màu,

Hình 4 Hoa cỏ mực

Hình 5 Quả cỏ mực

ven đường đi, bãi hoang quanh làng bản… Ra hoa quả nhiều hàng năm, tái sinh tự nhiên chủ yếu bằng hạt Bên cạnh đó, với khả năng mọc chồi gốc và phân cành nhiều, cây dễ dàng phát triển, tạo thành đám bò lan trên mặt đất Ngoài việc thu hái từ nguồn hoang dại, trước đây cỏ mực chỉ được trồng lẻ tẻ với quy mô ở các gia đình Gần đây, cây đã bắt đầu được trồng phổ biến hơn ở một số nơi

Cách trồng:

Cỏ mực được nhân giống bằng hạt Hạt chín rải rác vào mùa hè và mùa thu, vì vậy hạt chín đến đâu thu ngay đến đó, đem phơi khô và bảo quản đến mùa xuân năm sau thì gieo Hạt cỏ mực rất nhỏ nhưng tỷ lệ nảy mầm cao Thường áp dụng cách gieo hạt trong vườn ươm, sau đó đánh cây con đi trồng Đất vườn ươm và đất trồng cần làm thật tơi nhỏ Nên bón phân lót (10-15 tấn phân chuồng/ha), lên luống như luống cải rồi trồng với khoảng cách 20 x 10 cm hay 20 x 15 cm Sau khi cây bén rễ, có thể dùng nước phân, nước giải hoặc đạm pha loãng định kỳ cách 20 ngày tưới thúc một

lần Cỏ mực ít có sâu bệnh, nhưng cần chú ý làm cỏ và giữ ẩm Cây có thể trồng được trong điều kiện che bóng một phần

I.3 Tác dụng dược lý của cỏ mực [3]

I.3.1 Y học dân gian

I.3.1.1 Y học dân gian Việt Nam

Cỏ mực thường được dùng làm thuốc bổ máu, cầm máu bên trong và bên ngoài, chữa ho ra máu, rong kinh, băng huyết, chảy máu cam, trĩ ra máu, nôn ra máu, đái ra máu, bị thương chảy máu Còn dùng chữa ban sởi, ho, hen, viêm họng, bỏng, lao phổi, di mộng tinh, bệnh nấm ở da, làm thuốc mọc tóc (sắc uống hoặc ngâm vào dầu dừa mà bôi)

và nhuộm tóc Ngoài ra, Cỏ mực còn dùng làm thuốc sát trùng chữa các vết thương và vết loét ở gia súc

Bài thuốc Cỏ mực:

Thuốc cầm máu: Mỗi ngày 12 g Cỏ mực khô hoặc 30-50 g tươi, sắc uống Dùng

riêng hoặc phối hợp với ngó sen, lá trắc bá, bách hợp

Chữa lị: Cỏ mực 10 g, rau sam 10 g, cỏ sữa lá to 10 g, lá nhót 10 g, búp ổi 10 g

Dạng thuốc bột, thuốc hoàn, ngày uống 2-3 lần, mỗi lần 10 g

Chữa ỉa chảy (do nhiểm khuẩn đường tiêu hóa): Cỏ mực 1 nắm, mã đề tươi 1-2

nắm, rau má 1 nắm Sắc đặc chia nhiều lần uống trong ngày

Chữa sốt huyết nhẹ, sốt phát ban, phong nhiệt nổi mẩn: Cỏ mực, rau sam, sài đất,

huyền sâm, mạch môn, ngưu tất, mỗi vị 10-15 g, sắc uống

Chữa sốt xuất huyết: Cỏ mực tươi 30 g, rau má tươi 30 g, bông mã đề tươi (hoặc cối

xay, rễ cỏ tranh) 20 g Vắt lấy nước uống hoặc sắc uống Bài thuốc này cũng có thể dùng

để phòng bệnh

Chữa các chứng đau sưng ở trẻ em và người lớn: Cỏ mực, rau diếp cá, lá xương

sông, lá huyết dụ, lá khế, lá dưa chuột, lá nhài, lá cải trời giã nát, thêm nước, vắt lấy nước

uống, bã dùng xoa, đắp chỗ sưng

Chữa trẻ em tưa lưỡi: Cỏ mực tươi 4 g, hẹ 2 g Hai vị rửa sạch, giã nhỏ, vắt lấy

nước cốt, hòa mật ong, trộn đều, chấm thuốc vào lưỡi, cách 2 giờ một lần

Chữa rong kinh, rong huyết sau khi đặt dụng cụ tử cung: Cỏ mực 16 g, đương quy

12 g, sinh địa 16 g, hoài sơn 16 g, bạch thược 12 g, thỏ tỵ tử 12 g, ích mẫu 12 g, hương

phụ 10 g, xuyên khung 8 g sắc uống

Chữa động thai băng huyết: Cỏ mực 1 nắm, ngải cứu 1 nắm, trắc bách diệp 1 nắm

sao cháy đen, cành tía tô 12 g (hoặc nhọ chảo, nhọ soong 10 g), củ gai 12 g Sắc đặc uống

làm 1 lần

Ho do viêm họng hoặc viêm amidan cấp: Cỏ mực tươi 50 g, sắc uống mỗi ngày một

thang, trong 3 ngày

Chữa thấp khớp: Cỏ mực 16 g, rễ cỏ xước 16 g, hy thiêm 16 g, thổ phục linh 20 g,

ngải cứu 12 g, thương nhĩ tử 12 g Sao vàng, sắc đặc, ngày uống một thang, trong 7-10 ngày liền

Chữa di mộng tinh: Cỏ mực sấy khô tán nhỏ, uống mỗi lần 8 g với nước cơm, hay

sắc 30 g uống

Chữa chảy máu kéo dài do nguyên nhân bệnh: Cỏ mực, đảng sâm, ô tặc cốt, mỗi vị

16 g; hoàng kỳ, bạch truật, địa du, ngải cứu, trắc bá diệp, mỗi vị 12 g; đương quy 8 g,

cam thảo 6 g Sắc uống ngày một thang

Chữa đáy ra máu do viêm nhiễm mãn tính đường tiết niệu: Cỏ mực 16 g; hoàng bá,

thục địa, quy bản, rễ cỏ tranh, mỗi vị 12 g; tri mẫu, chi tử sao đen, mỗi vị 8 g Sắc uống

ngày một thang

Chữa rong kinh: Cỏ mực 20 g, đảng sâm, ý dĩ, hoài sơn, mỗi vị 16 g, huyết dụ 6 g

bạch truật 12 g Sắc uống ngày một thang

Chữa rong huyết: Cỏ mực, sinh địa, mỗi vị 16 g; huyền sâm 12 g, địa cốt bì, kỷ tử, a

giao, than bẹ móc, chi tử sao, mỗi vị 8 g Sắc uống ngày một thang

Chữa phong tê thấp: Cỏ mực 100 g, vòi voi 300 g, củ bồ bồ 150 g, rễ nhàu 100 g

Các vị tán nhỏ làm hoàn to bằng hạt tiêu Liều uống 20 hoàn, ngày 3 lần

Chữa lao phổi: Cỏ mực 12 g, đảng sâm 16 g, bạch truật, tử uyển, mỗi vị 12 g; phục

linh, bách hợp, mỗi vị 8 g; cam thảo, ngũ vị tử, bối mẫu, mỗi vị 6 g Sắc uống ngày một

thang

Chữa viêm gan virus thể mạn tính tiến triển: Cỏ mực 12 g, mẫu lệ 16 g, kê huyết

đằng, sinh địa, mỗi vị 12 g, quy bản 10 g, uất kim, tam lăng, nga truật, chỉ xác, mỗi vị 8

g Sắc uống ngày một thang

Chữa đáy ra máu kéo dài do bệnh toàn thân: Cỏ mực, đảng sâm, mỗi vị 16 g; hoài

sơn, bạch truật, thạch hộc, ngẫu tiết sao đen, thục địa, trắc bá diệp, ngải cứu, mỗi vị 12 g Sắc uống ngày một thang

Chữa bệnh bại liệt trẻ em giai đoạn khởi phát: Cỏ mực, cỏ tranh, bồ công anh, cam

thảo đất, liên kiều, mã đề, mỗi vị 10 g; ngân hoa 6 g Sắc uống ngày một thang

I.3.1.2 Y học dân gian thế giới

Cỏ mực đã được dùng rất phổ biến trong dân gian tại Ấn Độ, Pakistan, Trung Hoa

và các quốc gia vùng Nam Á

Tại Ấn Độ:

Cỏ mực được dùng làm thuốc bổ và chữa ứ tắt trong các bệnh phì đại gan và lách,

và chữa một số bệnh về da Dịch ép cây được dùng phối hợp với một số chất thơm để chữa vàng da xuất tiết Dịch ép lá cây được dùng cùng với mật ong để chữa sổ mũi ở trẻ nhỏ Một chế phẩm làm từ dịch ép lá Cỏ mực đun nóng với dầu dừa hoặc dầu vừng được dùng để bôi đầu làm tóc mọc dầy và đen Cây tươi có tác dụng giảm đau và thấm hút Nó

được trộn với gôm để chữa đau răng và đắp với một ít dầu để trị nhức đầu Nó cũng được đắp với dầu vừng để trị phù voi Cây cỏ mực được dùng làm chất nhuộm để xăm hình Lá

cỏ mực được dùng làm rau ăn ở Java, và làm gia vị ở một số vùng Ấn Độ

Tại Pakistan:

Cỏ mực được gọi tại Pakistan là Bhangra, bhringaraja, được dùng trong dân gian

dưới nhiều dạng Cây tươi được dùng làm thuốc bổ chung, giúp giảm sưng gan và lá lách, trị bệnh ngoài da, trị suyễn, khi dùng trị bệnh gan liều nước sắc sử dụng là 1 thìa cà phê hai lần mỗi ngày; cây giã nát, trộn với dầu mè được dùng để đắp vào nơi hạch sưng, trị bệnh ngoài da Lá dùng trị ho, nhức đầu, hói tóc, gan và lá lách sưng phù, vàng da

Tại Trung Hoa:

Eclipta prostrata, hay Mò hàn lian: Lá được cho là giúp mọc tóc Toàn cây làm chất

chát cầm máu, trị đau mắt, ho ra máu, tiểu ra máu, đau lưng, sưng gan, vàng da Lá tươi được cho là có thể bảo vệ chân và tay nông gia chống lại sưng và nhiễm độc khi làm việc đồng-áng, tác dụng này theo Viện Y học Chiang-su là do ở thiophene trong cây

Đông Y cổ truyền gọi cỏ mực là Hạn liên thảo (Han lian cao), hay Mặc hạn liên (Nhật dược gọi là Kanrensò) dược liệu là toàn cây thu hái vào đầu mùa thu Cây mọc hoang tại các vùng Giang Tây, Triết Giang, Quảng Đông, được cho là có vị ngọt/chua, tính mát; tác dụng vào các kinh mạch thuộc Can, Thận

Han lian cao có những tác dụng: Dưỡng và Bổ Âm-Can và Âm-Thận Được dùng trị các chứng suy Âm Can và Âm Thận với các triệu chứng choáng váng, mắt mờ, chóng mặt, tóc bạc sớm; thường dùng phối hợp với Nữ trinh tử

Lương huyết và cầm máu (Chỉ huyết): trị các chứng Âm suy với các triệu chứng chảy máu do nhiệt tại huyết như ói ra máu, ho ra máu, chảy máu cam, phân có máu, chảy máu tử cung và tiểu ra máu Để trị tiểu ra máu cỏ mực được dùng chung với Mã đề (Xa tiền thảo = Che qian cao (Plantaginis)) và rễ cỏ tranh (Bạch mao căn = Bai mao gen (Rhizoma Imperatae)); để trị phân có máu, dùng chung với Địa du = di yu (Radix Sanguisorbae); để trị ói ra máu, dùng chung với Trắc bách diệp xấy khô = Ce bai ye (Cacumen Biotae)

I.3.1.3 Y học và hóa sinh học hiện đại

Cỏ mực có tác dụng cầm máu do làm tăng tổng lượng prothrombin trong máu, giống như cơ chế tác dụng của vitamin K Hoạt tính cầm máu của 1 g bột cỏ mực khô tương đương 1,33 mg vitamin K Khi dùng dài ngày, có tác dụng chống choáng phản vệ, kháng histamin và giảm viêm Khác với các thuốc kháng histamin tổng hợp, Cỏ mực không kháng được tác dụng của histamin liều cao, gây choáng và chết Có tác dụng ức chế các

chủng vi khuẩn: liên cầu, tụ cầu khuẩn vàng, trực khuẩn bạch hầu, Bacillus anthracis,

 Chống viêm nhiễm trong các trường hợp cảm sốt, cúm, nhiễm khuẩn đường

hô hấp thể cấp tính nhẹ và trung bình, mụn nhọt, viêm cơ

 Để phòng nhiễm khuẩn sau khi mổ ổ bụng, mổ cắt ruột thừa, đặt vòng, nạo thai

 Chóng làm lành các vết cắt, vết mổ trong các phẫu thuật, làm đóng giả mạc sớm và tốt trong các trường hợp cắt amiđan, làm chóng khô và không tụ máu ở các vết mổ ở bụng

 Cao lỏng lá Cỏ mực đã được áp dụng để điều trị 70 bệnh nhân bị viêm âm

đạo (23 người do tạp khuẩn, 26 do nấm, và 21 do Trichomonas) Trước khi

áp dụng thuốc, thụt âm đạo bằng nước chín Sau đó tẩm cao lỏng lá Cỏ mực vào một bấc, bội khắp diện âm đạo Sau 6-8 giờ, bệnh nhân tự rút bấc ra Tỷ

lệ bệnh nhân khỏi và đỡ đối với viêm âm đạo do tạp khuẩn: 86,3%, đối với nấm: 73%, đối với Trichomonas: 61,9%

 Bài thuốc có Cỏ mực và 7 thuốc khác đã được áp dụng để điều trị viêm âm

đạo do Trichomonas thể hư chứng, phối hợp với một bài thuốc khác dùng

ngoài Kết quả điều trị trên 68 bệnh nhân: khỏi 80,8 %, đỡ 11,7 %

Trên lâm sàng, đã dùng cao cầm máu bào chế từ Cỏ mực và 4 dược liệu khác thay hoàn toàn nước oxy già trong 697 ca cắt amidan, 3.162 ca nạo VA (sùi vòm họng) và 417

ca nhổ răng, không có tai biến nào

Một bài thuốc cầm máu gồm Cỏ mực và cóc kèn đã được nghiên cứu dược lý và áp dụng trên lâm sàng Về dược lý, bài thuốc có độc tính thấp, không ảnh hưởng trên tim,huyếtáp vàhô hấp,làmgiatăngsựbền vững củathành mạch, làm tăng số lượng tiểu cầu trong máu thỏ, làm giảm thời gian máu đông và rút ngắn thời gian máu chảy Trên lâm sàng, thuốc không gây các phản ứng phụ, không có hiện tượng dị ứng, không làm hạ huyết áp, có tác dụng lợi tiểu

Một bài thuốc khác gồm Cỏ mực và 7 dược liệu khác đã được áp dụng cho 24 bệnh nhân viêm gan virus, kết quả tốt cả về lâm sàng và xét nghiệm sinh hoá ở 22 bệnh nhân Chế phẩm bào chế từ 3 dược liệu: Cỏ mực, huyền sâm, sài đất đã được áp dụng để điều trị các bệnh cao huyết áp, chế phẩm này đã có tác dụng như sau: an thần ở 66,66% bệnh nhân, hạ áp ổn định ở 66,66% bệnh nhân; lợi tiểu (tăng lượng nước tiểu 300-400 ml/ngày) ở 63,88% bệnh nhân, thuốc không gây phản ứng phụ khi dùng điều trị lâu dài Bài thuốc trong có Cỏ mực và 12 dược liệu khác dùng điều trị sốt xuất huyết, đã làm bớt sốt từ từ, tránh được hạ nhiệt độ đột ngột, đồng thời có tác dụng ngăn chặn chảy máu, làm giảm nhẹ bệnh trạng

Rễ Cỏ mực có tác dụng gây nôn và tẩy Cao chồi cây có tác dụng kháng sinh đối với

tụ cầu vàng và Escherichia coli

Cây Cỏ mực có hoạt tính kháng siêu vi khuẩn bệnh Ranikhet in vitro, gây hạ áp

nhất thời và có tác dụng chống co thắt trên hồi tràng cô lập chuột lang Cao cỏ mực có tác dụng bảo vệ chống nhiễm độc gan gây bởi carbon tetraclorid ở chuột nhắt và tăng tiết mật

ở chuột cống trắng

Một thuốc cổ truyền Ấn Độ gồm Cỏ mực và 6 dược liệu khác có tác dụng điều trị tốt trên 30 bệnh nhân có sỏi thận Sỏi được tống ra qua nước tiểu là những kết tinh calci carbonat hoặc calci oxalat trong vòng 15-30 ngày Những triệu chứng khác kết hợp với sỏi thận cũng được chữa khỏi

Bài thuốc trong có Cỏ mực và 8 dược liệu khác đã được áp dụng để điều trị sỏi niệu quản đái ra máu nhiều Có 51 ca trong tổng số 89 bệnh nhân được điều trị đạt kết quả tốt (57,3%) và 15 ca có tiến bộ (16,8%)

Ngoài ra, Cỏ mực còn có khả năng trung hòa tác dụng của nọc rắn: Nghiên cứu tại

ĐH Universidade Federal do Rio de Janeiro (Ba Tây) (1989) ghi nhận dịch chiết bằng

EtOH của E.alba có khả năng trung hòa các hoạt tính nguy hại (đến gây chết người) của

nọc độc loài rắn chuông Nam Mỹ (Crotalus durissus terrificus) Các mẫu dịch chiết tương đương với 1,8 mg trích tinh khô dùng cho mỗi chuột thử có thể trung hoà được đến 4 liều nọc độc gây tử vong (LD50 = 0,08 microgram nọc/g thú vật)

Một nghiên cứu khác, cũng tại Ba tây (1994), khảo sát các tác dụng chống độc tính của nọc rắn trên bắp thịt và chống chảy máu, của 3 chất trong thành phần cỏ mực: Wedelolactone, WE; Stigmasterol, ST và Sitosterol, SI Thử nghiệm dùng nọc độc của các loài rắn lục Bothrops jararacussu, Lachesis muta , độc tố tinh khiết hóa bothrops toxin, bothropasin và crotoxin Sự hữu hiệu được đo lường bằng tốc độ phóng thích creatine kinase từ cơ bắp chuột Kết quả cho thấy (invitro) độc tính trên bắp thịt của nọc rắn crotalid và các độc tố tinh khiết đều bị trung hòa bởi WE và dịch trích cỏ mực (EP), cả WE lẫn EP đều ức chế tác dụng gây chảy máu của nọc Bothrops, ức chế tác dụng của men phospholipase A2 trong crotoxin, và tác dụng ly giải protein của nọc B.jararaca

II CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA CÂY

CỎ MỰC

II.1 Các công trình nghiên cứu tại Việt Nam

Mặc dù Cỏ mực là dược thảo được biết đến từ rất lâu tại Việt Nam nhưng đến nay còn ít công trình nghiên cứu về nó

Nhóm tác giả Nguyễn Thị Thu Hương, Nguyễn Thị Diễm Hồng đã thăm dò tác dụng của cao cồn và cao nước của cây cỏ mực trên đường huyết và đưa đến kết quả là cao chiếc cồn 450 của cỏ mực có tác dụng hạ đường huyết trên mô hình gây quá tải glucose, với thời gian có tác dụng là 45 phút sau khi uống và liều có tác dụng là 0,5 g/kg thể trọng

Tác giả Võ Thanh Thúy đã xác định một số hợp chất trong cây Cỏ mực như:

Wedelolacton,stigmasterol, poriferasterol, 3-O-β-D-Glucopyranosyl, acid echinocystic

Và đã thử nghiệm tính kháng khuẩn ở các hợp chất stigmasterol, poriferasterol, D-Glucopyranosyl

3-O-β-Tác giả Trần Vũ Thiên từ cao EtOAc đã phân lập và nhận danh được một hợp chất coumarin và một triterpene đó là Wedeolactone và 3β-O-β-D-Glucopyranosyl-16α-hyroxyl olean-12-ene-28-oic acid (Eclalbasaponin II) Từ cao CHCl3, đã nhận danh và phân lập được một flavone và một acid triterpenoic là 5-hyroxyl-7,8-dimethoxyflavone

và 3β,16α-Dihyroxyolean-12-ene-28-oic acid (Echinocystic acid)

Tác giả Nguyễn Thị Thơi bằng các phương pháp sắc ký cột gradient đã phân lập được 4 hợp chất β-sitosterol, metyl gallat, eclalbasaponin II và hesperidin từ các phần chiết n-hexan,điclometan và etyl acetat và 3 chất eclalbasaponin I, norwedelolacton và hesperidin từ phần chiết nước

II.2 Các công trình nghiên cứu tiêu biểu trên thế giới

II.2.1 Thành phần hóa học của cây cỏ mực [3,18,22,30,31,32]

Hiện nay chưa xác định được hết các hợp chất có trong cây cỏ mực Nhưng các công trình nghiên cứu trên thế giới đã cô lập được nhiều hợp chất như:

- Các glycosides triterpene và saponins: 13 glycosides loại oleanane (Eclalbasaponins

I→XIII), Echinocystic acid Alpha và Beta-cmyrin, Eclalbatin, Eclalbasaponins B, C, D

- Các flavonoids và iso Flavonoid: Lá và đọt lá chứa Apigenin, Luteonin, và các dẫn

xuất glucosides Toàn cây chứa các chất như: Wedeolactone, Demethyl Wedeolactone, Isodemethyl Wedeolactone, Quercetin, Orobol

- Sesquiterpene lactone: Columbin

- Các Sterols như: β-sitosterol, Stigmasterol và stigmasterol-3-O-glucoside

- Các dẫn xuất của thiophene: α-terthiennyl; cliptal (α-terthiennyl aldehyde, α-formyl-α-

terthiennyl); L-terthiennylmethanol (α-terthienyl-methanol)

2-(buta-1,3-diynyl)-5-but-(3-en-1-ynyl) thiophen;

2-(buta-1,3-diynyl)-5-(4-cloro-3-hydroxybut-1-ynyl) iophen;

5-(3-buten-1-ynyl)-2,2’-bithienyl-5’-methyl Acetate;

- Các steroidal alkaloids như:

(20S)(25S)-22,26-imino-cholesta-5,22(N)-dien-3ß-ol (verazine); 20-epi-3-dehydroxy-3-oxo-5,6-dihydro-4,5-dehydroverazine; Ecliptalbine [(20R)-20-pyridyl-cholesta-5-ene-3ß, 23-diol];

(20R)-4ß-hydroxyverazine;

4ß-hydroxyverazine;

(20R)-25ß-hydroxyverazine;

25ß-hydroxyverazine

- Các ancol như: nonacosanol, hentriacontanol, heptacosanol

II.2.2 Các hợp chất tiêu biểu đã được cô lập từ Cỏ mực

 Các hợp chất glycosides triterpene và saponins

Echinocystic acid [28]

Tên khác: 3β,16α-Dihydroxy olean-12-ene-28-oic acid

Dạng tinh thể không màu

Tìm thấy trong toàn cây Cỏ mực

Công thức tổng quát: C30H48O4 , M = 472 đvC

Công thức cấu tạo:

Eclalbasaponin I [26,28]

Tên khác: 3-β-O-β-D-Glucopyranosyl-16α-hydroxy olean-12-ene-oic acid O-β-D-Glucopyranoside

28-Dạng tinh thể không màu

Tìm thấy trong toàn cây Cỏ mực

O

OH

OH OH

O

OH OH OH HO

O O

OH

OH OH

OH C

O OH

O OH

O OH OH OH HO

O OH OH OH HO

O O

Tìm thấy trong toàn cây Cỏ mực

OH OH

O

OH

OH OH

OH

OH

Eclalbasaponin X [29]

Tên khác: 3-O-[2-O-sulfuryl-β-D-Glucopyranosyl]-3β,20β,28-Taraxastanetriol Dạng chất bột vô định hình

Tìm thấy trong toàn cây Cỏ mực

OH

OH

Công thức cấu tạo:

Công thức cấu tạo:

 Các dẫn xuất của Thiophene

5-(3-Buten-1-ynyl)-5' hydroxymethyl-2,2'-bithiophene; Angeloyl [23]

OH O

OH

S O

O

S

Phần hai

THỰC NGHIỆM

I DỤNG CỤ - HÓA CHẤT

I.1 Dụng cụ

Bảng 1 Các dụng cụ sử dụng

Point Apparatus SMP3

I.2 Hóa chất

Bảng 2 Các hóa chất sử dụng

1 Sắc ký lớp mỏng TLC 60 F254 13 Acid H2SO4 loãng

II NGUYÊN LIỆU

II.1 Quá trình thu hái và xử lí nguyên liệu

II.1.1 Thu hái nguyên liệu

Cây Cỏ mực được thu hái vào tháng 8/2012 tại Ấp Hóa Thành I, Xã Đông Thành, Huyện Bình Minh, Tỉnh Vĩnh Long

II.1.2 Xử lí nguyên liệu

Cây Cỏ mực được thu hái là cây trưởng thành, đem về loại bỏ các cây bị úng và rửa nhiều lần với nước sạch, để ráo nước tự nhiên ở nhiệt độ phòng Tiếp theo, đem sấy khô bằng tủ sấy ở nhiệt độ 50oC đến khi khối lượng không đổi Sau đó, xay nghiền thành bột

II.1.3 Xác định độ ẩm nguyên liệu

Lấy 3 mẫu lá tươi, khối lượng mỗi mẫu là 100 g, sấy ở 50oC đến khi khối lượng không đổi Cân mẫu khô