Một số biện pháp xây dựng và khai thác kênh hình trong phần địa lý môn lịch sử và địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát cho học sinh

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐỀ TÀI: MỘT SỐ BIỆN PHÁP XÂY DỰNG VÀ KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG PHẦN ĐỊA LÝ MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÝ LỚP

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

ĐỀ TÀI: MỘT SỐ BIỆN PHÁP XÂY DỰNG VÀ KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG PHẦN ĐỊA LÝ MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÝ LỚP 4 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC QUAN SÁT CHO HỌC SINH

Giáo viên hướng dẫn : ThS Trần Thị Kim Cúc Sinh viên thực hiện : Mai Anh Nhi

BGD và ĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo

ĐHSP TPHCM Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này, lời đầu tiên em xin bày tỏ lòng biết

ơn chân thành và sâu sắc đến cô hướng dẫn: Thạc sĩ Trần Thị Kim Cúc đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài

Em xin gửi lời cảm ơn đến các thầy, cô giáo trong khoa Giáo dục Tiểu học, các thầy cô giáo trong trường Đại học Sư Phạm Đà Nẵng, đã trang bị cho chúng em những kiến thức và kinh nghiệm quý giá trong quá trình học tập tại trường và nhiệt tình giúp

đỡ em thực hiện đề tài này

Em xin chân thành cảm ơn ban lãnh đạo trường Tiểu học Hải Vân và trường Tiểu học Hòa Liên thuộc thành phố Đà Nẵng, đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để em hoàn thành khóa luận này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng do thời gian có hạn, trình độ, kĩ thuật của bản thân còn nhiều hạn chế nên đề tài khóa luận tốt nghiệp này không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Rất mong nhận được sự đóng góp, chỉ bảo, bổ sung của thầy cô và các bạn

Em xin chân thành cảm ơn!

Đà nẵng, tháng 5 năm 2016

Sinh viên thực hiện

Mai Anh Nhi

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5.1 Đối tượng nghiên cứu 4

5.2 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận 4

6.2 Phương pháp điều tra, quan sát 4

6.3 Thực nghiệm sư phạm 5

6.4 Phương pháp thống kê 5

7 Cấu trúc đề tài 5

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG PHẦN ĐỊA LÝ MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÝ LỚP 4 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC QUAN SÁT CHO HỌC SINH 6

1.1 Cơ sở lý luận 6

1.1.1 Một số vấn đề về năng lực quan sát 6

1.1.1.1 Khái niệm 6

1.1.1.2 Vai trò của năng lực quan sát trong hoạt động học tập của học sinh 8

1.1.2 Khái quát về kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 9

1.1.2.1 Khái niệm về kênh hình 9

1.1.2.2 Đặc điểm kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 9

1.1.2.3 Hệ thống kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 10

1.1.2.4 Vai trò của kênh hình trong dạy học phần Địa lý 11

1.1.3 Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh Tiểu học 13

1.1.3.1 Đặc điểm nhận thức 13

1.1.3.2 Đặc điểm nhân cách 14

1.2 Cơ sở thực tiễn 15

1.2.1 Nội dung chương trình phần Địa lý môn Lịch sử và Địa Lý lớp 4 15

1.2.1.1 Mục tiêu 15

1.2.1.2 Nội dung chương trình địa lý trong sách giáo khoa 16

1.2.1.3 Cách bố trí kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 17 1.2.2 Thực trạng việc khai thác kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 20

1.2.2.1 Mục đích điều tra 20

1.2.2.2 Đối tượng điều tra 20

1.2.2.3 Nội dung điều tra 21

1.2.2.4 Phương pháp điều tra 21

1.2.2.5 Kết quả điều tra 21

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP XÂY DỰNG VÀ KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG PHẦN ĐỊA LÝ MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÝ LỚP 4 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC QUAN SÁT CHO HỌC SINH 30

2.1 Cơ sở đề xuất biện pháp 30

2.1.1 Dựa vào nội dung chương trình phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý 4 30

2.1.2 Dựa vào kết quả điều tra thực trạng 30

2.1.3 Dựa vào đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi của học sinh Tiểu học 30

2.2 Các biện pháp xây dựng và khai thác kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 30

2.2.1 Một số biện pháp xây dựng kênh hình hỗ trợ dạy học phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát cho học sinh 30

2.2.1.1 Nguyên tắc xây dựng kênh hình 30

2.2.1.2 Quy trình xây dựng kênh hình hỗ trợ dạy học phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát cho học sinh 31

2.2.1.3 Một số cách xây dựng kênh hình 33

2.2.1.4 Ví dụ minh họa 36

2.2.2 Một số biện pháp khai thác kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát cho học sinh 40

2.2.2.1 Nguyên tắc khai thác kênh hình 40

2.2.2.2 Quy trình khai thác kênh hình trong phần Địa lý sách Lịch sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát cho học 41

2.2.2.3 Một số phương pháp khai thác kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch

sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát cho học sinh 42

2.4.2.4 Ví dụ minh họa 45

CHƯƠNG 3 : THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 53

3.1 Khái quát về quá trình thực nghiệm 53

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 53

3.1.2 Đối tượng thực nghiệm 53

3.1.3 Thời gian thực nghiệm 53

3.1.4 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 53

3.2 Phân tích kết quả sau khi thực nghiệm 60

KẾT LUẬN 64

TÀI LIỆU THAM KHẢO 65

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1: Hứng thú của học sinh đối với phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý 4 21

Bảng 2: Mức độ hiệu quả của việc giảng bài kết hợp với quan sát hình ảnh 22

Bảng 3: Hứng thú của học sinh trong việc ứng dụng công nghệ thông tin để quan sát hình ảnh và khai thác kiến thức 24

Bảng 4: Nhận thức của giáo viên về việc sử dụng kênh hình để hình thành kiến thức cho học sinh trong dạy học phần Địa lý 25

Bảng 5 : Mức độ cần thiết xây dựng thêm các hệ thống kênh hình để hỗ trợ học tập phần Địa lý môn Lịch sử Và Địa lý 26

Bảng 6 : Mức độ sử dụng các nguồn cung cấp kênh hình 27

Biểu đồ 5: Mức độ sử dụng các nguồn cung cấp kênh hình 27

Bảng 7 : Mức độ phối hợp các phương pháp dạy học khác giúp học sinh khai thác tốt kênh hình 28

Biểu đồ 6: Mức độ phối hợp các phương pháp dạy học khác giúp học sinh khai 28

thác tốt kênh hình 28

Bảng 8: Kết quả thực nghiệm nội dung 1 61

Bảng 9: Kết quả thực nghiệm nội dung 2 62

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay, sự bùng nổ và phát triển không ngừng của các ngành khoa học kỹ thuật đã đòi hỏi trình độ của con người phải được nâng cao để đáp ứng với nhu cầu của thời đại Theo đó, xã hội phải có một thế hệ người lao động mới năng động, sáng tạo trước những biến đổi của thế giới, và đó cũng chính là nhiệm vụ và thách thức của ngành giáo dục hiện nay

Nghị quyết Trung Ương 4 khóa VII đã nêu “Đổi mới phương pháp dạy học ở

tất cả các cấp học, bậc học Kết hợp học với hành, học tập với lao động sản xuất, thực nghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn nhà trường với xã hội, áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo và giải quyết vấn đề”

Nghị quyết Trung Ương 2 khóa VIII lại tiếp tục khẳng định “Đổi mới phương

pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, luyện tập thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng những tiên tiến, hiện đại vào quá trình dạy học”

Cùng với đổi mới các phương pháp dạy học, việc đổi mới về chương trình phổ thông, sách giáo khoa hiện nay cũng có sự thay đổi nhằm phát triển năng lực của người học, kích thích người học luôn năng động trong quá trình học Để làm được điều

đó, nội dung học phải phong phú, các phương pháp dạy học của giáo viên phải lôi cuốn người học vào các vấn đề, từ lý thuyết đến luyện tập thực hành cần phù hợp với năng lực nhận thức của học sinh Trong các môn ở Tiểu học, phần Địa lý môn Lịch sử

và Địa lý có nhiệm vụ cung cấp kiến thức và rèn luyện các kỹ năng cần thiết cho các

em Phần Địa lý ở Tiểu học hình thành cho các em một số biểu tượng, khái niệm các mối quan hệ địa lý đơn giản Ngoài ra, nội dung trong môn Địa lý luôn có những sự vật, hiện tượng mà các em không thể trực tiếp quan sát mà phải thông qua hình vẽ, tranh ảnh như trái đất, các hoạt động của con người Thực tế giảng dạy cho thấy, nếu không có sự hỗ trợ của kênh hình thì khó có thể hình thành cho các em những biểu tượng, khắc sâu nội dung kiến thức Do đó, việc khai thác và sử dụng các kênh hình trong sách giáo khoa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Kênh hình ngoài chức năng đóng vai trò là phương tiện trực quan minh họa cho kênh chữ, nó còn là nguồn tri thức lớn

giúp học sinh khám phá tri thức, phát huy tính sáng tạo và tư duy trong quá trình học tập Kênh hình còn giúp các em tự phát hiện và khắc sâu kiến thức, hình thành những cảm xúc, tình cảm và thẩm mỹ cho các em Ngoài ra, việc sử dụng kênh hình còn giúp giáo viên tổ chức việc dạy và học theo đúng đặc trưng của môn học nhằm đạt hiệu quả học tập cao nhất

Ở lớp 1, 2, 3 kiến thức địa lý được lồng ghép trong sách giáo khoa Tự nhiên

và Xã hội Ở lớp 4, 5 nội dung này có sách giáo khoa riêng Việc tách phần Địa lý thành một môn học riêng giúp học sinh khai thác và nắm được nội dung của các kiến thức địa lý một cách sâu sắc và mở rộng hơn PhầnĐịa lý lớp 4 cung cấp cho học sinh chủ yếu những kiến thức về địa lý Việt Nam, những vùng miền và hoạt động sản xuất của con người Để học sinh có thể tiếp thu một cách dễ dàng và sâu sắc những kiến thức đó, sách giáo khoa đã có những điều chỉnh phù hợp với sự đổi mới phương pháp dạy học như số lượng kênh hình chiếm tỉ lệ khá cao với các nội dung phong phú, màu sắc đa dạng và hình thức trình bày khoa học, đảm bảo thuận lợi cho việc dạy và học theo hướng tích cực, sáng tạo của học sinh

Có thể nói kênh hình trong phần Địa lý có vai trò quan trọng Việc sử dụng kênh hình hợp lý và cách hướng dẫn học sinh khai thác hệ thống kênh hình để đạt hiệu quả tốt là nhiệm vụ hàng đầu của người giáo viên Vì vậy, tôi quyết định chọn nội

dung “Một số biện pháp xây dựng và khai thác kênh hình trong phần Địa lý môn

Lịch sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát cho học sinh” làm đề

tài nghiên cứu của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Việc sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lý lớp 4 để giúp học sinh khai thác

và tìm ra kiến thức mới cũng đã thu hút được nhiều tác giả, nhà giáo dục học quan tâm nghiên cứu Cụ thể:

- PGS.TS Nguyễn Trọng Phúc, Nguyễn Dược trong cuốn “Lý luận dạy học Địa

lý” cho rằng “Kênh hình không những được coi như phương tiện minh họa cho bài học

mà còn có giá trị tương đương với kênh chữ một nguồn thông tin dưới dạng trực quan” Như vậy, các tác giả đã đề cao vai trò của kênh hình trong dạy học Địa lý

- PGS.TS Nguyễn Trọng Phúc với “Phương pháp sử dụng các phương tiện dạy

học Địa lý ở trường phổ thông” – NXB Giáo dục, năm 1998 Tác giả đã liệt kê một số

phương tiện dạy học Địa lý ở trường phổ thông, tác giả cũng khẳng định ý nghĩa và

tầm quan trọng của việc sử dụng phương tiện dạy học trong bộ môn Địa lý, đưa ra các biện pháp sử dụng các phương tiện dạy học Địa lý nhằm nâng cao hiệu quả việc dạy

và học Địa lý ở trường phổ thông

- PGS.TS Lâm Quang Dốc, Nguyễn Đình Tám “Hướng dẫn sử dụng kênh

hình trong sách giáo khoa Địa lý 11” NXB Giáo Dục, 2011 Trong tài liệu này, tác giả

đã nêu ra các loại kênh hình có trong sách giáo khoa Địa lý THPT bao gồm bản đồ, biểu đồ và các hình ảnh Khẳng định tác dụng của kênh hình không chỉ là cho sách sinh động hơn mà còn là một kênh khai thác kiến thức vô cùng hữu ích Ngoài ra, tác giả còn đưa ra các phương pháp và hướng dẫn cách khai thác nguồn kiến thức tiềm ẩn trong mỗi loại kênh hình

- PGS.TS Lâm Quang Dốc – “Phương pháp sử dụng kênh hình trong dạy học

Địa lý 10 THPT theo hướng tích cực” – Luận văn thạc sĩ, năm 2010 Trong công trình

này tác giả đã nghiên cứu xây dựng quy trình sử dụng bản đồ, tranh ảnh, biểu đồ, hình

vẽ và bảng biểu trong việc hình thành kiến thức Địa lý cho học sinh lớp 10 Tác giả còn đưa ra nhũng phương pháp khai thác riêng cho từng loại kênh hình như phương pháp khai thác kiến thức trên quả địa cầu, phương pháp khai thác kiến thức trên một số loại hình bản đồ và quy trình khai thác các loại kênh hình

- Th.S Đoàn Thị Thanh Phương, Phạm Văn Hải – “Phương pháp khai thác và

sử dụng kênh hình trong dạy học địa lý 11 THPT theo hướng tích cực”, trong nghiên

cứu này các tác giả nêu ra cách sử dụng kênh hình trong các khâu của quá trình dạy học Địa lý như cách sử dụng kênh hình khi soạn bài, cách sử dụng kênh hình khi kiểm tra kiến thức, trong khi giảng bài mới, củng cố kiến thức và quá trình hướng dẫn học sinh tự học Thông qua đó tác giả đưa ra các phương pháp khai thác kênh hình hiệu quả trong từng khâu giảng dạy

Các tài liệu tập trung khai thác ở mức độ tổng thể và khái quát chứ chưa tiến hành phân tích và đưa ra được những phương pháp cụ thể Các tác giả chủ yếu đề cập đến vấn đề sử dụng kênh hình trong Địa lý nói chung hay cho từng khối lớp ở các trường THPT nói riêng mà ít đề cập đến bậc Tiểu học Mặc dù vậy, đó là những tài liệu quý giá mà tôi đã tham khảo trong quá trình thực hiện đề tài này

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi xây dựng và khai thác kênh hình nhằm nâng cao hứng thú học tập phần Địa lý, giúp các em yêu thích môn học, tích cực, chủ động

trog việc phát hiện và nắm kiến thức Từ đó, đề xuất những biện pháp tối ưu để phát triển kĩ năng quan sát cho học sinh trong phần Địa lý lớp 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu của đề tài, chúng tôi thực hiện những nhiệm

vụ sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về việc khai thác và sử dụng kênh hình

- Tìm hiểu thực trạng về việc khai thác và sử dụng kênh hình trong học tập và giảng dạy môn Địa lý ở một số trường tiểu học hiện nay

- Nghiên cứu các biện pháp nhằm phát triển kỹ năng khai thác và sử dụng kênh hình trong học tập và giảng dạy ở phần Địa lý

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp

đã đề xuất

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

- Quá trình xây dựng và khai thác kênh hình phần Địa lý trong sách giáo khoa Lịch sử và Địa lý lớp 4

5.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu: Việc sử dụng kênh hình trong dạy học phần Địa lý lớp 4

- Không gian nghiên cứu: Giáo viên và học sinh 2 trường Tiểu học

+ Trường Tiểu học Hòa Liên 1 – Xã Hòa Liên, Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng + Trường Tiểu học Hải Vân – Liên Chiểu, Đà Nẵng

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Thu thập những thông tin từ nguồn tài liệu có liên quan đến việc khai thác và

sử dụng kênh hình trong dạy và học môn Địa lý

- Thu thập thông tin từ các hệ thống điện tử, sách báo, các bài viết, tài liệu, mạng internet, đặc biệt là các sách chuyên ngành như SGK, sách giáo viên, tài liệu bồi dưỡng Từ đó đưa ra các biện pháp khai thác và sử dụng kênh hình trong phần Địa lý sách giáo khoa Lịch sử và Địa lý 4 để hình thành kiến thức cho học sinh

6.2 Phương pháp điều tra, quan sát

- Khảo sát thực trạng về việc dạy và học phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý ở lớp 4 ở một số trường Tiểu học trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

- Quan sát, phỏng vấn, dự giờ, làm phiếu khảo sát, phiếu thăm dò ý kiến của một số giáo viên về tầm quan trọng và ý nghĩa của việc khai thác và sử dụng kênh hinh trong dạy phần Địa lý lớp 4 ở trường Tiểu học

- Đối với học sinh lớp 4, sử dụng phiếu khảo sát để tìm hiểu về những khả năng, phương pháp các em sử dụng để khai thác và sử dụng kênh hình trong việc hình thành kiến thức mới

- Từ các dữ liệu thu thập được qua quá trình thực nghiệm, tôi sử dụng các phương pháp thống kê toán để sử lý các số liệu và đánh giá định lượng, định tính kết quả thu được

- Chương 2: Một số biện pháp xây dựng và khai thác kênh hình trong phần Địa

lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát cho học sinh

- Chương 3 : Thực nghiệm sư phạm

Hiểu theo nét nghĩa thứ nhất, năng lực là một khả năng có thực, được bộc lộ ra thông qua việc thành thạo một hoặc một số kĩ năng nào đó của người học Hiểu theo nét nghĩa thứ hai, năng lực là một cái gì đó sẵn có ở dạng tiềm năng của người học có thể giúp họ giải quyết những tình huống có thực trong cuộc sống

Như vậy, từ hai nét nghĩa trên, chúng ta có thể hiểu năng lực là một cái gì đó vừa tồn tại ở dạng tiềm năng vừa là một khả năng được bộc lộ thông qua quá trình giải quyết những tình huống có thực trong cuộc sống Khía cạnh hiện thực của năng lực là cái mà nhà trường phổ thông có thể tổ chức hình thành và đánh giá học sinh

Theo quan niệm của chương trình giáo dục phổ thông của Quebec (Canada)

thì “Năng lực là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức kiến thức, kĩ năng với

thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân…Nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định” Với cách hiểu này thì việc học

sinh chỉ có kiến thức, kĩ năng và thái độ không được xem như là có năng lực mà cả ba yếu tố này phải được người học vận dụng trong một tình huống nhất định thì mới phát triển thành năng lực [1,1]

Theo tác giả Nguyễn Công Khanh thì “Năng lực là khả năng cá nhân đáp ứng

các yêu cầu phức hợp và thực hiện thành công nhiệm vụ trong một bối cảnh cụ thể”

hay “Năng lực là các kĩ năng và khả năng nhận thức vốn có ở cá nhân hay có thể học

được…để giải quyết các vấn đề đặt ra trong cuộc sống Năng lực cũng hàm chứa

trong nó tính sẵn sàng hành động, động cơ, ý chí và trách nhiệm xã hội để có thể sử dụng thành công và có trách nhiệm các giải pháp…trong những tình huống thay đổi” [13,159]

Năng lực là tổng hợp các đặc điểm thuộc tính tâm lý của cá nhân phù hợp với yêu cầu đặc trưng của hoạt động, nhất định nhằm đảm bảo cho hoạt động đó đạt hiểu quả cao Các năng lực hình thành trên cơ sở các tư chất tự nhiên của cá nhân mới đóng vai trò quan trọng, năng lực của con người không phải hoàn toàn do tự nhiên mà có, phần

lớn do luyện tập, công tác mà có

Năng lực còn được hiểu theo một cách khác, năng lực là tính chất tâm sinh lý của con người chi phối quá trình tiếp thu kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo tối thiểu là cái mà người đó có t hể dùng khi hoạt động Trong điều kiện bên ngoài như nhau những người khác nhau có thể tiếp thu các kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo một cách khác nhau, có người tiếp thu nhanh, có người phải mất nhiều thời gian và sức lực mới tiếp thu được Người này có thể đạt được trình độ điêu luyện cao còn người khác chỉ đạt được trình trung bình nhất định tuy đã cố gắng hết sức

Có thể nhận thấy điểm chung cốt lõi của các cách hiểu trên về khái niệm năng lực

đó chính là khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng và thái độ để giải quyết một tình

huống có thực trong cuộc sống Từ đó chúng ta có thể nhận định năng lực của học sinh

chính là khả năng vận dụng kết hợp kiến thức, kĩ năng và thái độ để thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập, giải quyết có hiệu quả những vấn đề có thực trong cuộc sống của các em

b Quan sát

Theo Từ điển Tiếng Việt, quan sát là: Nhìn, xem xét để thấy, biết rõ sự vật, hiện

tượng nào đó Quan sát là một hình thức tri giác cao nhất, mang tính tích cực, chủ động và có mục đích rõ ràng.[9,163]

Theo báo Bách khoa Tri thức trong bài “Quan sát và khả năng quan sát” NXB

Văn hóa – Thông tin, năm 2005 – “Quan sát là một loại hoạt động tri giác có mục

đích, có kế hoạch, tương đối lâu dài Khả năng quan sát là năng lực hoạt động quan sát của con người” [1,1]

Nhà nghiên cứu sinh lý học nổi tiếng Darwin cũng đã từng nói “Tôi không có

khả năng lý giải đột xuất cũng chẳng có trí tuệ gì hơn người, mà chỉ là về khả năng

quan sát một sự vật một cách tinh tế thì tôi có thể thuộc loại từ trung bình trở lên”

càng nhấn mạnh khả năng quan sát đối với con người là vô cùng quan trọng.[1,1]

Mỗi lần quan sát đều phải có mục đích rõ ràng, cần vạch yêu cầu quan sát cái gì, quan sát để làm gì Phải căn cứ vào mục đích quan sát, chuẩn bị tốt tri thức bằng nhiều con đường Trong lúc quan sát, phải động não, vừa quan sát, vừa suy nghĩ và phân tích, việc quan sát không chỉ dừng ở hiện tượng bề mặt của sự vật và còn rút ra được kiến thức của sự vật, hiện tượng đó Quan sát cũng giúp cho việc nắm bắt tri thức cũng như củng cố tri thức của con người được tốt hơn Như vậy, quan sát là hoạt động tri giác có mục đích, có kế hoạch tương đối lâu dài

c Năng lực quan sát

Năng lực quan sát là khả năng tri giác nhanh chóng và chính xác những điểm quan trọng, chủ yếu của các sự vật, hiện tượng cho dù những điểm đó có khó nhận thấy hoặc là thứ yếu

Từ góc độ phát hiện và giải quyết vấn đề, ta có thể hiểu, năng lực quan sát là khả năng tri giác có tính hướng đích cao, đòi hỏi huy động khả năng tư duy, tích cực, vận

dụng được các kỹ năng, kỹ xảo nhằm đạt được kết quả tốt nhất

1.1.1.2 Vai trò của năng lực quan sát trong hoạt động học tập của học sinh

Quan sát là một trong những hoạt động quan trọng đối với mỗi học sinh Phương pháp quan sát được sử dụng trong hầu hết các môn học ở Tiểu học, nó vừa là phương tiện minh họa cho bài học vừa là nguồn tri thức giúp học sinh dễ dàng khai thác kiến thức Thông qua hoạt động quan sát, học sinh có thể tiếp thu tri thức một cách chính xác, nhanh chóng, hiệu quả và kích thích được hứng thú học tập cho học sinh Khi có năng lực quan sát tốt, học sinh sẽ dễ dàng tìm hiểu, khám phá, những sự vật và hiện tượng, tạo điều kiện thuận lợi để các em có thể khắc sâu tri thức, đạt hiệu quả cao trong học tập

Trong phân môn Địa lý, quan sát được xem là phương pháp đặc trưng, thường sử dụng để hình thành biểu tượng ban đầu cho các em Khi học sinh được trang bị những năng lực quan sát cần thiết các em sẽ chủ động hơn trong việc khai thác kiến thức thông qua kênh hình, nắm được những đặc điểm bề ngoài của các sự vật hiện tượng trong cuộc sống, hình thành tri thức một cách tự nhiên và sinh động nhất

Để đạt được những điều đó học sinh cần hình thành và bồi dưỡng cho mình năng lực quan sát các sự vật, sự việc đi từ tổng thế đến chi tiết, từ khái quát đến cụ thể, từ bề

ngoài đến bản chất bên trong đảm bảo khai thác được hết những đặc điểm, tính chất của các sự vật, sự việc từ đó dễ dàng lĩnh hội và tiếp thu tri thức

1.1.2 Khái quát về kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4

1.1.2.1 Khái niệm về kênh hình

Kênh hình thường được ví như một “hình chiếu” có đầy đủ nội dung về sự việc

mà người nhìn muốn biết “Kênh hình” là sử dụng những hình ảnh để truyền đạt những kiến thức từ người phát đến người thu” – Việt Báo, Báo Giáo dục “Kênh hình

là phương tiện dẫn lối tri thức” [13,1]

Tác giả Trần Thị Hiền cho rằng “Trong quá trình dạy học, kênh hình là một vật

thể hoặc một nhóm vật thể mà giáo viên sử dụng để nâng cao hiệu quả học tập Kênh hình là một phương tiện dạy học trực quan sinh động, là một trong những nguồn cung cấp thông tin quan trọng, nó vừa có tác dụng tạo nên hình ảnh giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách dễ dàng và bền vững vừa hình thành ở học sinh những kỹ năng, kỹ xảo, thái độ cần thiết đặc biệt là kỹ năng quan sát, phân tích ”[8,2]

Như vậy, kênh hình được hiểu là một vật thể hoặc một nhóm vật thể, là một công cụ trực quan vô cùng hữu hiệu mà giáo viên sử dụng để nâng cao hiệu quả hoạc tập cho học sinh Kênh hình không chỉ đóng vai trò là một phương tiện trực quan minh họa cho bài giảng mà còn là nguồn tri thức cung cấp thông tin cho học sinh, kích thích

hứng thú học tập và nâng cao một số năng lực cần thiết

1.1.2.2 Đặc điểm kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4

Trung bình mỗi một bài Địa lý có đến 4 – 5 hình Chất lượng của hình ảnh cũng được cải thiện Mỗi nội dung được đề cập đều gắn liền với một hình ảnh nhằm minh họa cho kênh chữ Qua đó tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh quan sát, khai thác và đối chiếu những tri thức địa lý được học

Nhiều kênh hình được bố trí trên khổ giấy rộng giúp tăng hứng thú học tập cho học sinh, giảm bớt sự khô khan, nhàm chán cho các em vừa đảm bảo được tính thẩm

mỹ của hình ảnh Dựa vào kênh hình được cung cấp, học sinh có thể tri giác nhanh, phát hiện những đặc điểm nổi bật của các sự vật, hiện tượng địa lý

Kênh hình là biểu đồ hoặc lược đồ trong chương trình phần Địa lý sách Lịch sử

và Địa lý 4 giúp học sinh nhìn được bao quát được những hiện tượng trong một khoảng không gian rộng lớn mà học sinh không thể trực tiếp tri giác được Ngoài ra,

các bảng số liệu thể hiện những mối quan hệ giữa các sự vật,hiện tượng cũng giúp học sinh dễ dàng phân tích, so sánh và khắc sâu kiến thức

Dưới mỗi kênh hình đều có các câu hỏi để kiểm tra mức độ hiểu biết của học sinh, đòi hỏi học sinh phải tiến hành quan sát, tư duy để tìm ra kiến thức

Như vậy, những đổi mới về chương trình và sách giáo khoa theo quan điểm dạy học tích cực đã tạo ra nhiều tình huống học tập cho học sinh, cung cấp những kiến thức thông qua nhiều hình thức và phương tiện khác nhau Chính điều này đã ít nhiều tạo nên hứng thú học tập và kích thích lòng ham hỏi hỏi của các em

1.1.2.3 Hệ thống kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4

a Hệ thống lược đồ

Có tổng cộng 16 lược đồ được sử dụng trong chương trình Địa lý 4 Mỗi lược

đồ khác nhau phục vụ riêng cho từng nội dung bài học Lược đồ là các hình vẽ phát họa lại những nội dung chính của bài, lược đồ và bản đồ in trong sách giáo khoa có tác dụng minh họa nội dung bài giảng của giáo viên Qua lược đồ, bản đồ học sinh có cái nhìn tổng quát và sinh động về các đối tượng được học, giúp cho các em dễ dàng tiếp thu, khắc sâu kiến thức

b Các bảng số liệu

Là các số liệu được thống kê riêng biệt sau đó tập hợp lại thành một bảng, trong

đó các số liệu đó có mối quan hệ chặt chẽ với nhau

Trong sách giáo khoa Địa lý 4, có tổng cộng 9 bảng số liệu, hầu hết các con số thống kê để đảm bảo được tính khoa học, và chính xác Điều này thuận lợi cho cả giáo viên và học sinh trong quá trình giảng dạy và học tập, giúp các em dễ dàng phân tích,

tìm ra mối quan hệ giữa các con số trong bảng từ đó hình thành nên kiến thức cho bản thân một cách dễ dàng và logic

c Tranh ảnh địa lý

Tranh ảnh Địa lý bao gồm những bức ảnh thật hoặc vẽ nhằm tái hiện lại các sự vật, hiện tượng hoặc các hoạt động của con người mà học sinh không thể trực tiếp tri giác trên vật thật

Trong sách giáo khoa Địa lý 4 có rất nhiều các tranh ảnh địa lý minh họa cho bài học Theo thống kê có đến 125 hình ảnh trong phần Địa lý 4 Như vậy, trung bình một bài có đến 4 -5 tranh ảnh địa lý Điều này rất thuận lợi trong việc giúp học sinh quan sát, kích thích lòng ham hiểu biết và thông qua những hình ảnh gần gũi, chân thật sẽ góp phần giáo dục thẫm mỹ và tác động đến tình cảm của học sinh

1.1.2.4 Vai trò của kênh hình trong dạy học phần Địa lý

a Đối với giáo viên

Đối với giáo viên kênh hình là một phương tiện dạy học không thể thiếu trong quá trình hướng dẫn học sinh hình thành và chiếm lĩnh tri thức Giáo viên có thể sử dụng kênh hình trong tất cả các khâu của quá trình dạy học để điều khiển, hướng dẫn hoạt động nhận thức của học sinh, hợp lý hóa các thao tác hành động của mình trong quá trình giáo dục

Sử dụng kênh hình trong quá trình dạy học còn tạo điều kiện cho giáo viên áp dụng những phương pháp dạy học tích cực như yêu cầu các em quan sát tranh và đưa

ra những nhận định ban đầu của bản thân, hoặc áp dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy thông qua việc cho các em quan sát tranh ảnh trên máy tính Kênh hình còn giúp giáo viên đào sâu kiến thức, từ đó truyền đạt cho các em những kiến thức phù hợp với thời đại Đồng thời thông qua kênh hình, giáo viên có thể trình bày nội dung một cách sinh động, đầy đủ và sâu sắc hơn Như vậy, kênh hình không chỉ có tác dụng giúp giáo viên minh họa bài giảng mà còn là phương tiện hữu hiệu để giáo viên giúp học sinh khai thác nội dung bài học

b Đối với học sinh

Kênh hình đóng vai trò rất quan trọng trong việc giúp các em hình thành và lĩnh hội tri thức Có thể nói học sinh tiểu học tri giác chủ yếu bằng trực quan, nhưng việc dạy học trước đây chỉ chú trọng vào việc đọc - chép, tức là tiếp thu kiến thức bằng thính giác Trong cuốn “Lý luận dạy học” của tác giả Dương Văn Đức đã thống kê được vai trò của giác quan trong quá trình tiếp nhận tri thức như sau:

Như vậy, hình ảnh không chỉ kích thích được sự hứng thú học tập của học sinh

mà còn giúp cho các em khám phá, tìm hiểu tri thức có hiệu quả rất cao Những sự vật

và hiện tượng địa lý trừu tượng qua kênh hình sẽ giúp các em tìm hiểu về nội dung, thuận lợi để các em có thể khắc sâu tri thức một cách dễ dàng, lâu dài và mang tính bền vững Mặt khác, Địa lý là môn học có tính trừu tượng, việc kết hợp quan sát thông qua kênh hình sẽ giúp giáo viên giảm bớt sự nhàm chán, đơn điệu trong việc xây dựng nội dung bài học cho học sinh Có những đối tượng hoặc các hiện tượng tự nhiên mà

học sinh không thể trực tiếp quan sát được thì việc cho các em quan sát bằng hình ảnh

b Chú ý

Với lứa tuổi học sinh Tiểu học, chú ý không chủ định được phát triển Những gì mang tính mới mẻ, bất ngờ, rực rỡ, khác thường sẽ dễ dàng lôi cuốn chú ý các em Khả năng phát triển của chú ý có chủ định, bền vững, tập trung của học sinh tiểu học trong quá trình học tập là rất cao Sự chú ý có chủ định được phát triển cùng với sự phát triển động cơ học tập mang tính chất xã hội cao, với sự trưởng thành về ý thức trách nhiệm đối với kết quả học tập Chính những đặc điểm đó sẽ tạo cho em sự chú ý

Vì vậy, giáo viên cần sử dụng những đồ dùng dạy học đẹp, mới lạ, ít gặp, gợi cho các

em cảm xúc Trong dạy học Địa lý việc dạy học sẽ mang lại hiệu quả qua việc lồng ghép nội dung bài học bằng những bức tranh đầy màu sắc sinh động Khi học sinh được lôi cuốn, thu hút vào hoạt động dạy học thì quá trình lĩnh hội và hình thành kiến thức cho các em dễ dàng và hiệu quả hơn

c Trí nhớ

Ghi nhớ là một khâu quan trọng trong việc tái hiện kiến thức Nhiệm vụ của giáo viên là gây dựng tâm thế học tập cho học sinh, hướng dẫn các em thủ thuật ghi nhớ, chỉ cho các em điểm chính, điểm quan trọng, tránh ghi nhớ máy móc, học vẹt,… Do

đó điều quan trọng trong giờ học là giúp các em ghi nhớ tốt kiến thức, vận dụng chúng vào thực tế cuộc sống Trong dạy học Địa lý, ghi nhớ có thể tiến hành dưới nhiều hình thức nhưng quan trọng nhất là phải tạo cho học sinh được ấn tượng ban đầu tốt nhất Một trong những cách gây ấn tượng ban đầu cho học sinh chính là sử dụng những hình

ảnh trực quan sinh động minh họa cho bài học Quá trình sử dụng có thể ở nhiều khâu trong bài học như phần mở đầu để tạo ấn tượng cho học sinh, trong phần nội dung để truyền dạt kiến thức hay trong phần củng cố để khắc sâu kiến thức cho các em

1.1.3.2 Đặc điểm nhân cách

a Tính cách

Tính cách của các em được hình thành trước tuổi đi học, song chưa ổn định và

có thể thay đổi dưới tác động của giáo dục Nếu chỉ học những kiến thức khô khan và phiến diện sẽ làm cho các em thấy chán nản và dễ bỏ cuộc…Vì vậy, trong học tập, giáo viên cần lựa chọn và sử dụng linh hoạt những hình thức và phương pháp dạy học khác nhau tạo cho học sinh vừa được học vừa được chơi, giảm bớt sự mệt mỏi Trong các môn học ở Tiểu học nói chung va Địa lý nói riêng, việc lồng ghép những hình ảnh chân thực, sinh động trong giảng giải nội dung bài học là rất cần thiết Dựa vào các hình ảnh, giáo viên có thể kết hợp nhiều phương pháp dạy học khác nhau, sáng tạo nhiều trò chơi học tập làm giảm đi sự khô khan trong nội dung bài học, duy trì sự hưng phấn và góp phần làm tăng hiệu quả học tập cho học sinh

b Nhu cầu nhận thức

Nhu cầu nhận thức là một trong những nhu cầu tinh thần, có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của trí tuệ Khi có nhu cầu nhận thức, các em sẽ khắc phục được khó khăn để tự mình chiếm lĩnh tri thức, tự học suốt đời Phần Địa lý có nhiều nội dung phong phú, màu sắc về con người, cuộc sống, đất nước, dân tộc khác nhau, khi dạy những nội dung này, giáo viên cần khơi gợi cho học sinh sự hứng thú, tò mò, nhu cầu được nhận thức được tìm hiểu thế giới xung quanh, giới thiệu hình ảnh sinh động, chân thực để từ đó các em tự tìm tòi, học hỏi và tự hình thành cho mình những kiến thức cần thiết

c Tình cảm

Học sinh tiểu học có cảm xúc không ổn định, hay thay đổi, có những cảm xúc,

thái độ trước những điều đúng, sai, hưởng ứng những điều tốt, phê bình những điều xấu Khi cho học sinh khai thác thông tin kiến thức qua kênh hình sẽ giúp cho các em phát triển cả về mặt thẩm mỹ lẫn nhận thức Thông qua việc quan sát, các em sẽ đặt câu hỏi, nêu ra những thắc mắc của mình về các sự vật, hiện tượng được nêu từ đó dễ

về điều kiền tự nhiên

- Ghi nhớ tên một số dân tộc và nhận biết mật độ dân số ở một số khu vực thuộc 3 miền địa hình thông qua nhóm bài về người dân và cách thức sinh hoạt

- Trình bày được một số đặc điểm chính về hoạt động sản xuất của người dân ở một số khu vực thuộc 3 vùng miền thông qua nhóm bài về hoạt động sản xuất của người dân

- Xác định được vị trí của một số thành phố trên bản đồ Việt Nam

- Trình bày được những đặc điểm tiêu tiểu của thành phố

- Có tình yêu và ý thức bảo vệ thiên nhiên

- Tôn trọng các truyền thống văn hóa dân tộc

- Tôn trọng và bảo vệ các thành quả lao động của con người

- Yêu quý và tự hào về các thành phố trên đất nước Việt Nam

1.2.1.2 Nội dung chương trình địa lý trong sách giáo khoa

Hệ thống nội dung phần Địa lý lớp 4 gồm 32 bài Theo phân phối chương trình thì có 32 tiết trong đó có 28 tiết học và 4 tiết ôn tập Cụ thể nội dung chương trình Địa

lý 4 gồm những bài sau:

Phân 1: Thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con

người miền núi và trung du

Bài 1: Dãy Hoàng Liên Sơn

Bài 2: Một số dân tộc ở Hoàng Liên Sơn

Bài 3: Hoạt động sản xuất của người dân ở Hoàng Liên Sơn

Bài 4: Trung du Bắc Bộ

Bài 5: Tây Nguyên

Bài 6: Một số dân tộc ở Tây Nguyên

Bài 7 – 8: Hoạt động sản xuất của người dân Tây Nguyên

Bài 9: Thành phố Đà Lạt

Bài 10: Ôn tập

Phần 2: Thiên nhiên và hoạt động sản xuất của

con người ở miền đồng bằng

Bài 11: Đồng bằng Bắc Bộ

Bài 12: Người dân ở đồng bằng Bắc Bộ

Bài 13 – 14: hoạt động sản xuất của người dân ở đồng bằng Bắc Bộ

Bài 15: Thủ đô Hà Nội

Bài 16: Thành phố Hải Phòng

Bài 17: Đồng bằng Nam Bộ

Bài 18: Người dân đồng bằng Nam Bộ

Bài 19 - 20: Hoạt động sản xuất của người dân đồng bằng Nam Bộ

Bài 25 – 26: Người dân và hoạt động sản xuất ở dải đồng băng duyên hải miền Trung

Bài 27: Thành phố Huế

Bài 28: Thành phố Đà Nẵng

Phần 3: Vùng biển Việt Nam

Bài 29: Biển, đảo và quần đảo

Bài 30: Khai thác khoáng sản và hải sản ở vùng biển Việt Nam

Bài 31 – 32: Ôn tập

1.2.1.3 Cách bố trí kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4

Một số loại kênh hình có thể sử dụng trong nhiều bài học, cũng có những kênh hình chỉ phù hợp với những nội dung cụ thể Sách giáo khoa phần Địa lý 4 đã thiết kế

và phân bố số lượng kênh hình như sau:

1

Dãy Hoàng Liên Sơn

- Lược đồ các dãy núi chính ở Bắc Bộ

- Hình ảnh về quy trình khai thác khoáng sản

- Bảng số liệu về diện tích trồng rừng mới ở Phú Thọ

- Lược đồ về sông chính ở Tây Nguyên

- Hình ảnh về nhà máy thủy điện

- Hình ảnh về các khu rừng ở Tây Nguyên

- Hình ảnh bè nuôi trên sông Hậu

20 Hoạt động sản xuất của

người dân ở đồng bằng Nam Bộ ( tiếp theo)

- Lược đồ đàm phà - thừa thiên huế

- Hình ảnh đèo Hải Vân

25 Người dân và hoạt động

sản xuất của người dân đồng bằng duyên hải miền Trung

- Hình ảnh trang phục của người kinh

- Hình ảnh hoạt động sản xuất của người dân

26 Người dân và hoạt động

sản xuất của người dân đồng bằng duyên hải miền Trung (tiếp theo)

- Hình ảnh về bãi biển nha trang

Biển, đảo và quần đảo - Biển đông và các quần đảo ở nước ta

- Hình ảnh về các đảo và quần đảo

1.2.2 Thực trạng việc khai thác kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4

1.2.2.1 Mục đích điều tra

Nghiên cứu vấn đề này, chúng tôi nhằm tìm hiểu việc khai thác nội dung kiến thức thông qua quá trình sử dụng kênh hình của giáo viên, cũng như tìm hiểu hứng thú học tập của học sinh lớp 4 trong dạy học phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý

1.2.2.2 Đối tượng điều tra

Thực hiện đề tài này, chúng tôi điều tra 120 học sinh và 30 giáo viên ở 2 trường Tiểu học thuộc địa bàn thành phố Đà Nẵng

- Trường Tiểu học số 1 Hòa Liên thuộc huyện Hòa Vang thành phố Đà Nẵng

- Trường Tiểu học Hải Vân thuộc quận Liên Chiểu thành phố Đà Nẵng

1.2.2.3 Nội dung điều tra

- Xây dựng phiếu khảo sát để tìm hiểu thực trạng khai thác kênh hình của giáo viên

và học sinh trong phần Địa lý sách Lịch sử và Địa lý 4, cũng như tìm hiểu hứng thú của học sinh lớp 4 về việc học môn Địa lý

- Nội dung phiếu khảo sát: Phụ lục 1, 2

1.2.2.4 Phương pháp điều tra

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp anket

- Phương pháp hỏi đáp

1.2.2.5 Kết quả điều tra

Để tìm hiểu về thực trạng việc khai thác kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử

và Địa lý lớp 4, chúng tôi tiến hành khảo sát học sinh và giáo viên ở 2 trường Tiểu học thuộc địa bàn thành phố Đà Nẵng Kết quả thu được như sau:

a Về phía học sinh

Để tìm hiểu thực trạng học tập của học sinh trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa

lý lớp 4, chúng tôi đã tiến hành khảo sát học sinh ở các trường vơi số lượng như sau:

- Trường Tiểu học Hải Vân; 68 học sinh

- Trường Tiểu học Hòa Liên; 52 học sinh

- Hứng thú của học sinh lớp đối với việc học phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4

Để tìm hiểu vấn đề này chúng tôi đã tiến hành khảo sát theo câu hỏi 1(phụ lục 2) và thu được kết quả như sau:

Bảng 1: Hứng thú của học sinh đối với phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý 4

Qua bảng 1 và biểu đồ 1 ta thấy rằng, đa số học sinh (93%) thích học môn Địa

lý, đây là một điều kiện thuận lợi để giúp học sinh khai thác kênh hình trong phần Địa

lý nhằm nâng cao năng lực quan sát cho các em Tuy nhiên, vẫn còn một số em (7%) chưa thực sự hứng thú với việc học môn Địa lý Khi được hỏi nguyên nhân, đa số các

em cho rằng môn Địa lý có nhiều nội dung chứa lượng kiến thức lớn các em khó tiếp thu và ghi nhớ, nội dung không hứng thú với các em, tiết học chán Như vậy, nguyên nhân chủ yếu khiến học sinh chưa thật sự thích học môn Địa lý là các em chưa có những phương pháp học tập và tiếp thu kiến thức một cách hợp lý và hiệu quả dẫn đến việc các em chán ghét và không thích học

- Mức độ hiệu quả của việc giảng bài kết hợp với quan sát hình ảnh

Để khảo sát về mức độ hiệu quả của vấn đề này, chúng tôi đã tiến hành khảo sát với câu hỏi 2 ( phụ lục 2) Kết quả thu được như sau:

Qua bảng 2 và biểu đồ 2 ta thấy, đa số học sinh 88,4% (102 học sinh) đều cho rằng sẽ dễ nhớ, sẽ dễ hiểu bài học hơn khi được thầy cô giảng bài kết hợp với quan sát hình ảnh Tranh ảnh sẽ minh họa cho nội dung bài học, khi quan sát tranh kết hợp với nghe thầy cô giảng giải sẽ giúp các em hiểu bài và nhớ bài lâu hơn Có 9,1% học sinh cho rằng việc kết hợp tranh ảnh không ảnh hưởng gì đến quá trình khai thác và tiếp thu kiến thức của các em Một phần nhỏ khác chiếm 2,5% (3 học sinh ) lại cho rằng việc được thầy cô giảng bài kết hợp sử dụng tranh ảnh minh họa khiến các em khó hiểu bài hơn, tranh ảnh khiến các em phân tâm, ít chú ý đến lời giảng bài của thầy cô, dẫn đến việc tiếp thu kiến thức sẽ bị hạn chế

Như vậy, phần lớn học sinh đều nhận thức rằng việc sử dụng tranh ảnh minh họa trong quá trình học tập mang lại hiệu quả cao trong quá trình tiếp thu kiến thức, không chỉ minh họa cho nội dung bài học mà còn tăng hứng thú học tập và nâng cao chất lượng học tập cho các em

- Hứng thú của học sinh trong việc ứng dụng công nghệ thông tin để quan sát hình ảnh và khai thác kiến thức

Để tìm hiểu hứng thú của học sinh trong việc ứng dụng công nghệ thông tin để quan sát hình ảnh và khai thác kiến thức chúng tôi tiến hàh khảo sát theo câu hỏi 3( phụ lục 2) và thu được kết quả như sau:

Biểu đồ 2: Mức độ hiệu quả của việc giảng bài kết hợp với

quan sát hình ảnh

Dễ hiểu, dễ nhớ bài học hơn

Không ảnh hưởng gì Phức tạp, khó hiểu hơn 88,4%

9,1% 2,5%

Vì vậy, việc học sinh thích thú với các phương pháp học tập ứng dụng công nghệ thông tin tạo điều kiện thuận lợi để giáo viên ứng dụng công nghệ thông tin để hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình, nâng cao năng lực quan sát cho học sinh Khi học sinh hứng thú, việc tiếp thu tri thức sẽ dễ dàng và hiệu quả hơn, nâng cao được các năng lực và rèn luyện được các kỹ năng của học sinh

- Năng lực quan sát và khai thác kiến thức từ hình ảnh của học sinh

Để khảo sát về năng lực quan sát và khai thác kiến thức từ kênh hình của học sinh, chúng tôi đã sử dụng cau hỏi 4 (phụ lục 2) và kết quả thu được như sau:

Từ kết quả bài làm của học sinh có thế nhận thấy rằng các em đều đã biết cách khai thác thông tin từ kênh hình Tuy nhiên, năng lực quan sát của các em còn yếu, chỉ mới đưa ra những điểm so sánh riêng lẻ, chưa chú trọng vào những điểm chính của hình ảnh, chưa nêu lên cụ thể nội dung nhận xét và khái quát được kiến thức trọng tâm muốn hướng đến

b Về phía giáo viên

Để khảo sát thực trạng việc khai thác kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát cho học sinh của giáo viên, chúng tôi tiến hành khảo sát lấy ý kiến của 30 giáo viên thuộc 2 trường Tiểu học thuộc địa bàn thành phố Đà Nẵng

Trường Tiểu học Hải Vân: 12 giáo viên

Trường Tiểu học Hòa Liên: 18 giáo viên

Kết quả thu được như sau:

- Nhận thức của giáo viên về việc sử dụng kênh hình để hình thành kiến thức cho học sinh trong dạy học phần Địa lý

Để tìm hiểu vấn đề này chúng tôi đã tiến hành khảo sát các giáo viên như câu hỏi 1 (phụ lục số 3) Kết quả thu được như sau:

Trong quá trình dạy học Địa lý kênh hình thì không thể thiếu 24 80

Sử dụng kênh hình chỉ để minh họa cho bài giảng 6 20 Không cần thiết phải sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lý 0 0

Bảng 4: Nhận thức của giáo viên về việc sử dụng kênh hình để hình thành kiến thức

cho học sinh trong dạy học phần Địa lý

Từ bảng trên cho thấy hầu hết các giáo viên đều nhận thức rõ được kênh hình là một phương tiện dạy học không thể thiếu trong quá trình hướng dẫn học sinh tiếp thu tri thức, kênh hình không chỉ là phương tiện minh họa cho bài giảng mà còn là công cụ

hỗ trợ đắc lực cho quá trình tiếp thu kiến thức cho các em, tăn hứng thú học tập và năng lực quan sát cho học sinh

- Mức độ cần thiết xây dựng thêm các hệ thống kênh hình để hỗ trợ học tập phần Địa lý môn Lịch sử Và Địa lý

Để khảo sát ý kiến của giáo viên về mức độ cần thiết phải xây dựng thêm các hệ thống kênh hình để hỗ trợ học tập phần Địa lý, chúng tôi đã tiến hành theo câu hỏi 2 ( phụ lục 3) Kết quả thu được như sau :

Bảng 5 : Mức độ cần thiết xây dựng thêm các hệ thống kênh hình để hỗ trợ học tập

phần Địa lý môn Lịch sử Và Địa lý

Có thể nhận thấy rằng, đa số các giáo viên đều đánh giá việc xây dựng thêm các

hệ thống kênh hình để hỗ trợ học tập phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý là rất cần thiết Các thầy cô cho rằng hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa chỉ mới phản ánh một phần của nội dung kiến thức, chưa cụ thể và sinh động nên chưa thu hút được sự

Biểu đồ 4: Mức độ cần thiết xây dựng thêm các hệ thống kênh hình để hỗ trợ học tập phần Địa lý môn Lịch sử Và Địa lý

Rất cần thiết Không cần thiết

90%

10%

chú ý của các em, từ đó chưa phát huy được hết tính tích cực, tự giác của học sinh cũng như việc rèn luyện và nâng cao cho các em những năng lực cần thiết, đặc biệt là năng lực quan sát

- Mức độ sử dụng các nguồn cung cấp kênh hình

Để khảo sát ý kiến của giáo viên về mức độ sử dụng các nguồn cung cấp kênh hình của giáo viên, chúng tôi đã tiến hành theo câu hỏi 2 ( phụ lục 3) Kết quả thu được như sau :

Nguồn cung cấp

Mức độ Thường xuyên Thỉnh thoảng Không sử

Bảng 6 : Mức độ sử dụng các nguồn cung cấp kênh hình

Biểu đồ 5: Mức độ sử dụng các nguồn cung cấp kênh hình

Qua bảng số liệu cho thấy, tất cả các giáo viên thường xuyên sử dụng hình ảnh trong sách giáo khoa là chủ yếu (100%), và nguồn hình ảnh trên mạng internet (60%),

thỉnh thoảng các thầy cô cũng sử dụng nguồn hình ảnh lấy từ sách tham khảo, sách báo (80%)

- Mức độ phối hợp các phương pháp dạy học khác giúp học sinh khai thác tốt kênh hình

Phương pháp

Mức độ Thường

Qua phân tích số liệu cho thấy 2 phương pháp được sử dụng nhiều nhất trong việc

hỗ trợ khai thác kiến thức từ kênh hình là phương pháp đàm thoại (100%) và phương

PP thảo luận PP trò chơi PP khác

Thường xuyên Thỉnh thoảng Không bao giờ

pháp thảo luận (73%) Phương pháp nêu và giải quyết vấn đề và phương pháp trò chơi cũng được giáo viên sử dụng hiệu quả

- Một số ý kiến đề xuất của giáo để khai thác kênh hình nhằm phát triển năng lực quan sát cho học sinh

Khi được hỏi và trao đổi về một số biện pháp khai thác kênh hình nhằm phát triển nawg lực quan sát cho học sinh (câu hỏi 5, phụ lục 2) chúng tôi thu được một số

ý iến của giáo viên như sau:

+ Chuẩn bị nhiều các loại kênh hình khác nhau trước khi tiến hành giảng dạy + Hướng dẫn học sinh phân tích, phát hiện và quan sát những điểm đặc biệt, trọng tâm của bức tranh, ảnh

+ Xây dựng hệ thống câu hỏi gợi ý, hướng dẫn học sinh dựa vào kênh hình để khai thác kiến thức

Qua kết quả thu được từ một số ý kiến của giáo viên, chúng tôi thấy rằng biện pháp chủ yếu mà các giáo viên thường sử dụng là hướng dẫn học sinh phân tích tranh ảnh thông qua hệ thống câu hỏi, tìm hiểu nội dung trong kênh hình để khai thác kiến thức Nhiều giáo viên chưa giúp học sinh rèn luyện tư duy và nâng cao năng lực quan sát của các em

và Địa, từ đó đề xuất một số biện pháp để khai thác kênh hình và nâng cao năng lực quan sát cho học sinh lớp 4

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP XÂY DỰNG VÀ KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG PHẦN ĐỊA LÝ MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÝ LỚP 4 NHẰM PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC QUAN SÁT CHO HỌC SINH 2.1 Cơ sở đề xuất biện pháp

2.1.1 Dựa vào nội dung chương trình phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý 4

Nội dung chương trình phần Địa lý trong sách giáo khoa Lịch sử và Địa lý 4 là tìm hiểu về địa lý Việt Nam Nội dung chủ yếu cung cấp cho học sinh là những kiến thức về địa hình, thiên nhiên, các hoạt động đời sống, lao động và sản xuất của người dân thuộc từng vùng miền khác nhau Những kiến thức về nội dung khá trừu tượng, xa

lạ với nhiều học sinh Vì vậy, các biện pháp đề xuất phải phù hợp và bám sát với nội dung chương trình để học sinh dễ dàng quan sát và tiếp thu kiến thức

2.1.2 Dựa vào kết quả điều tra thực trạng

Trong quá trình điều tra thực trạng chúng tôi nắm được những khó khăn, hạn chế của học sinh trong quá trình quan sát và tiếp thu tri thức thông qua việc khai thác kênh hình Còn về phần giáo viên, đa số thầy (cô) đều khẳng định kênh hình trong sách giáo khoa chỉ phục vụ một phần nào đó cho bài học, chỉ mang tính chất minh họa cho bài giảng nên chưa có những phương pháp khai thác kênh hình thích hợp để nâng cao hứng thú học tập cho học sinh, đồng thời nâng cao năng lực quan sát cho các em Vì vậy, các biện pháp đề xuất đảm bảo đáp ứng được nhu cấp học tập phân Địa lý cho học sinh, giúp các em cải thiện được những khó khăn, hạn chế đó nhằm từng bước nâng cao được năng lực quan sát cho các em

2.1.3 Dựa vào đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi của học sinh Tiểu học

Tâm sinh lý của học sinh tiểu học còn chưa ổn định, tri giác Các biện pháp được

đề xuất phải phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của các em Qua đó, học sinh phát triển được tư duy, rèn luyện trí nhớ và góp phần hình thành, giáo dục nhân cách cho các em

2.2 Các biện pháp xây dựng và khai thác kênh hình trong phần Địa lý môn Lịch

sử và Địa lý lớp 4

2.2.1 Một số biện pháp xây dựng kênh hình hỗ trợ dạy học phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát cho học sinh

2.2.1.1 Nguyên tắc xây dựng kênh hình

a Phù hợp với nội dung bài học

Dựa vào nội dung, mục tiêu, yêu cầu giáo dục, giáo dưỡng của từng bài học, giáo viên lựa chọn và xây dựng các kênh hình sao cho phù hợp, đảm bảo thông qua việc

khai thác kiến thức từ kênh hình, học sinh có thể nắm được những kiến thức, nội dung

cơ bản trọng tâm của bài học, đồng thơi rèn luyện và phát huy được những năng lực và

kỹ năng cần thiết

b Đảm bảo tính thẫm mỹ

Tính thẫm mỹ có tác dụng rất lớn trong việc thu hút sự chú ý của học sinh, đặc biệt là học sinh Tiểu học Vì vậy, việc xây dựng kênh hình phải đảm bảo được tính thẫm mỹ cao, đường nét, màu sắc phải cân đối, hài hòa Tính thẫm mỹ của hình ảnh không chỉ giúp tăng hứng thú học tập cho các em mà còn góp phần giáo dục óc thẫm

mỹ và cái đẹp cho học sinh

c Phù hợp với khả năng nhận thức của học sinh

Căn cứ vào khả năng nhận thức của học sinh, giáo viên lựa chọn và xây dựng hệ thống kênh hình sao cho phù hợp với khả năng quan sát của học sinh, đảm bảo các em khai thác được nội dung kiến thức có trong kênh hình, đồng thời phát huy được sự chú

ý, năng lực quan sát và tính tích cực chủ động của các em

2.2.1.2 Quy trình xây dựng kênh hình hỗ trợ dạy học phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát cho học sinh

Sơ đồ thể hiện quy trình xây dựng kênh hình hỗ trợ dạy học phần Địa lý môn Lịch

sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát

Bước 1: Phân tích nội dung SGK

Quy trình xây dựng kênh hình hỗ trợ dạy học phần Địa lý môn Lịch sử và Địa lý lớp 4 nhằm phát triển năng lực quan sát

cho học sinh

Bước 5 Bước 4

Bước 3 Bước 2

Bước 1

Phân tích nội

dung SGK

Xác định mục tiêu bài học

Xác định nội dung các hoạt động

Lựa chọn kênh hình phù hợp nhằm phát triển năng lực quan sát

Xây dựng các hình thức, tình huống có vấn đề hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình

Tìm hiểu nội dung sách giáo khoa là một công việc rất quan trọng đối với mỗi người giáo viên Qua đó, giúp giáo viên nhìn nhận được các mặt của bài học cụ thể như: nội dung tri thức địa lý, các kỹ năng cần đạt được thông qua bài học và thái độ tư tưởng của bài học Vì vậy, nếu giáo viên biết phân tích và sử dụng tốt sách giáo giáo khoa trong quá trình giảng dạy sẽ rất thuận lợi trong việc tổ chức và hướng dẫn học sinh tiếp thu tri thức và hình thành năng lực

Bước 2: Xác định mục tiêu bài học

Xác định mục tiêu nội dung bài học có ý nghĩa rất to lớn, bởi mục tiêu là cái đích cần đạt tới sau mỗi bài học địa lý do giáo viên đề ra định hướng các hoạt động giảng dạy của mình Xác định mục tiêu đúng, cụ thể, rõ ràng giáo viên tổ chức các hoạt động dạy học có hiệu quả, đánh giá được khách quan và lượng hóa được kết quả dạy học Khi xác định các mục tiêu bài học, giáo viên cần nắm được các nguyên tắc, các dạng mục tiêu Giáo viên phải biết lựa chọn các kiến thức cơ bản, các kỹ năng, thái độ cần đạt được trong bài học mà học sinh cần đạt được

Bước 3: Xác định nội dung các hoạt động

Xác định nội dung các hoạt động nhận thức nhằm cụ thể hóa mục tiêu cần đạt được của bài học Vì vậy, việc xác định rõ số lượng hoạt động và nội dung của mỗi hoạt động trong bài học Địa lý là rất cần thiết Từ các kiến thức trọng tâm, mục tiêu bài học đã được xác định, giáo viên dễ dàng xác định được một số hoạt động, sao cho thông qua các hoạt động đó phải giúp học sinh đat được những kiến thức trọng tâm của bài học, rèn luyện được các năng lực cần thiêt, hình thành được thái độ, hành vi có liên quan đến bài học

Bước 4: Lựa chọn kênh hình phù hợp nhằm phát triển năng lực quan sát

Lựa chọn kênh hình phù hợp là một nhiệm vụ rất quan trọng đối với giáo viên, nhằm trực quan các đối tượng địa lý, việc lựa chọn các kênh hình không chỉ giúp học sinh dễ dàng tri giác mà thông qua việc khai thác kênh hình học sinh còn được phát triển năng lực quan sát, khả năng tư duy của mình Khi lựa chọn các kênh hình, giáo viên cần xác định rõ vai trò, ưu và nhược điểm của mỗi loại kênh hình để lựa chọn sao cho phù hợp và tối ưu nhất mỗi đặc điểm của các đối tượng địa lý, hình ảnh phải thật

rõ nét, có nội dung phù hợp với bài học, màu sắc đẹp, có tính trực quan cao, chứa đựng thông tin lớn có vai trò định hướng tư duy, tố chức và phát triển được các năng

lực quan sát cho học sinh Để mang lại hiệu quả đó, khi lựa chọn kênh hình, giáo viên cần phân tích các kênh hình đó theo tiêu chí như:

- Hình chứa nội dung thông tin gì?

- Gắn liền với mục tiêu dạy học nào?

- Sử dụng loại kênh hình này có thể tạo ra được tương tác nào trong hoạt động dạy

và học?

- Sau khi quan sát học sinh rèn luyện được năng lực quan sát như thế nào?

Bước 5: Xây dựng các hình thức, tình huống có vấn đề hướng dẫn học sinh khai thác

kênh hình

Việc xây dựng các hình thức, đưa ra các tình huống có vấn đề để hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình có vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh khai thác kênh hình dễ dàng và tiếp nhận tri thức một cách có hiệu quả Từ việc quan sát kênh hình thông qua các hình thức tổ chức hợp lý học sinh vừa khai thác được kiến thức vừa được rèn luyện và phát triển năng lực quan sát của bản thân:

Cụ thể trong mỗi hoạt động nhận thức thông qua khai thác kênh hình, giáo viên cần xây dựng và thiết kế

 Nội dung: - Tìm hiểu về cái gì? Đánh giá về cái gì?

 Nhiệm vụ: Học sinh quan sát kênh hình và dựa vào nội dung thông tin trong sách giáo khoa, tư liệu, kiến thức của bản thân để nhận xét, xác định, chứng mình về nội dung đó

 Thời gian: phút

 Hình thức tổ chức: Cá nhân/ theo cặp / theo nhóm/ cả lớp

2.2.1.3 Một số cách xây dựng kênh hình

- Sưu tầm tranh ảnh địa lý

Sách giáo khoa Địa lý 4

Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, phát huy khả năng sáng tạo của học sinh, kênh hình trong sách giáo khoa được chú trọng nhiều hơn Chất lượng của hình ảnh đẹp, rõ ràng, mỗi hình được trình bày trên trang sách với kích thước phù hợp, và đảm bảo được các yêu cầu giáo dục Trong quá trình giảng dạy, giáo viên nên

sử dụng những hình ảnh được cung cấp trong sách là chủ yếu vì sẽ tạo nên sự quen thuộc và cũng dễ dàng cho quá trình quan sát của các em