Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng trồng tếch (tectona grandis linn f ) làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất biện pháp kỹ thuật nuôi dưỡng rừng tếch ở tỉnh sơn la

Hohenadl, Krenn, Michailof, Naslund, Anoutchia, Echert, Keusn, Meyer Mucler, Soest đã đề nghị sử dụng các phương trình dưới đây để mô tả quan hệ H/D dẫn theo tài liệu [6]: a Những nghiên

-

NGUYỄN THỊ BÍCH NGỌC

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC RỪNG TRỒNG TẾCH

(TECTONA GRANDIS LINN.F.) LÀM CƠ SỞ KHOA HỌC CHO

VIỆC ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP KỸ THUẬT NUÔI DƯỠNG RỪNG

TẾCH Ở TỈNH SƠN LA

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP

Hà Nội, 2010

-

NGUYỄN THỊ BÍCH NGỌC

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC RỪNG TRỒNG TẾCH (TECTONA GRANDIS LINN.F.) LÀM CƠ SỞ KHOA HỌC CHO VIỆC ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP KỸ THUẬT NUÔI DƯỠNG RỪNG

TẾCH Ở TỈNH SƠN LA

Chuyên ngành: Lâm học

Mã số: 60.62.60

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

GS.TS VŨ TIẾN HINH

Hà Nội, 2010

Vì thế, gỗ Tếch thường được dùng để đóng tầu, toa xe, xẻ ván sàn, điêu khắc, làm các đồ dùng quý trong gia đình, tà vẹt, báng súng, cầu phà, nhất là làm gỗ lạng có giá trị xuất khẩu cao, v.v Tại Châu Á - Thái Bình Dương, nhiều nước đã trồng thành công và biến vùng này thành thị trường truyền thống gỗ Tếch trên thế giới Sản lượng trung bình 4 triệu m3/năm lấy từ gỗ có đường kính 6 cm trở lên [17, tr.6-7]

Đặc biệt, Tếch là một loài cây có khả năng cải tạo đất, cải tạo môi trường, phiến lá to 20-40cm, dầy, có khả năng hút bụi và CO2 nên cũng rất được ưa chuộng làm cây trồng dọc theo các tuyến đường giao thông, nhằm tạo cảnh quan sinh thái

và bảo vệ môi trường

Do tầm quan trọng của gỗ Tếch, tháng 3/1991, cuộc hội thảo quốc tế đầu tiên chuyên đề về Tếch (Teak) được tổ chức tại Quảng Châu, Trung Quốc dưới sự đồng bảo trợ của FAO và Bộ Lâm nghiệp nước chủ nhà; Tiếp tháng 5/1995, mạng lưới quốc tế nghiên cứu và phát triển cây Tếch của các nước vùng Châu Á – Thái Bình Dương đã được thành lập với tên gọi là TEAKNET nhằm thúc đẩy sự tương tác và chia sẻ các nguồn thông tin giữa các bên liên quan của ngành gỗ Tếch (nhà quản lý, nhà khoa học, nông dân, thương gia) [21]

Tại Việt Nam, Tếch đã được đưa vào gây trồng từ đầu thế kỷ XX tại một số

vùng Tây Bắc, Nam Trung Bộ và khu vực Tây Nguyên như: Đồng Nai, Sông Bé, Tây Ninh, Đắc Lắc, Hà Nội, Sơn La, v.v Tuy là một loài nhập nội, nhưng qua quá trình khảo nghiệm đã chứng tỏ cây Tếch đặc biệt thích hợp với điều kiện sinh thái ở Việt Nam

Sơn La là một tỉnh biên giới phía Tây Bắc của Việt Nam Phía Bắc giáp Yên Bái và Lai Châu, phía Nam giáp tỉnh Thanh Hóa và các tỉnh Louangphabang, Houaphan của Lào, phía Đông giáp Hòa Bình và Phú Thọ, phía Tây giáp Điện Biên

Vì điều kiện địa hình, đất đai và khí hậu khá phù hợp với nhu cầu sinh thái của loài Tếch, nên trong chương trình 327 và chương trình GTZ của Đức, Tếch được đưa vào gây trồng ở nhiều huyện của tỉnh Sơn La như: Mai Sơn, Yên Châu, Phù Yên, Thuận Châu từ năm 1994 Mục tiêu chiến lược của các dự án nhằm phủ xanh đất trống đồi núi trọc, đáp ứng nhu cầu về gỗ đồ mộc cao cấp, giảm áp lực khai thác gỗ

từ rừng tự nhiên đồng thời mở ra hướng mới trong kinh doanh rừng trồng, tạo công

ăn việc làm, phát triển kinh tế cho người dân sống trên địa bàn Tuy nhiên, muốn làm được điều đó thì cần phải có những hiểu biết tốt về đặc điểm lâm học, các quy luật cấu trúc của lâm phần, những kiến thức về trồng, chăm sóc, nuôi dưỡng rừng, sản lượng và năng suất rừng

Từ trước đến nay, ở Việt Nam đã có rất nhiều công trình công bố về cây Tếch Trong đó đáng kể nhất là những nghiên cứu của Phạm Thế Dũng (1990)[7], Nguyễn Xuân Quát (1995)[24], Bảo Huy (1995)[14], Nguyễn Ngọc Lung (1999)[19], v.v Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu mới chỉ tập trung tại khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, còn vùng Tây Bắc nói chung và Sơn La nói riêng vẫn chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu về rừng Tếch Xuất phát từ thực tiễn đó, tôi thực hiện

đề tài: "Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng trồng Tếch (Tectona grandis Linn.f.)

làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất biện pháp kỹ thuật nuôi dưỡng rừng Tếch ở tỉnh Sơn La"

CHƯƠNG I:

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Đặc điểm phân bố tự nhiên và nhận biết của cây Tếch

1.1.1 Phân bố tự nhiên

Tếch là loài cây có nguồn gốc nhiệt đới Nam Á và Đông Nam Á, phân bố tự nhiên ở Ấn Độ, Miến Điện, Thái Lan, Lào Vùng phân bố tự nhiên của Tếch nằm trong khoảng giữa vĩ độ 9o00’ Bắc đến 25o30’ Bắc và kinh độ 73o – 103o độ kinh Đông [40] Tếch cũng thấy xuất hiện khoảng 1 triệu ha ở quần đảo Java (Indonesia) Tếch sinh trưởng khá tốt ở Indonesia, nên hiện nay người ta đã coi giới hạn phân bố của Tếch ở phía Nam là giữa vĩ độ 5o-9o Nam [41]

Tếch phân bố tự nhiên trong khu vực nhiệt đới gió mùa (mùa khô và mùa mưa rõ rệt), khí hậu nóng ẩm, mùa đông không quá lạnh, không có bão lớn Biên độ nhiệt độ trung bình từ 20 – 27oC, tổng nhiệt độ lớn hơn 10oC là 8.000oC, nhiệt độ tối cao trung bình 400C, nhiệt độ tối thấp trung bình 12,50C Lượng mưa từ 1.300 – 2.990 mm/năm [31], [32], [45]

Tếch phân bố tự nhiên từ độ cao khoảng 1000m trở xuống Tếch sinh trưởng không tốt trên những đất hình thành từ cuội kết, sa thạch hoặc đá ong Tếch ưa thích đất phát triển từ đá granit, bazan và phiến sét Tếch đòi hỏi đất thoát nước và không chịu được đất úng nước, ưa thích môi trường đất có pH từ 6,5 – 8,0, đủ canxi, photpho và magie [31], [32], [45]

1.1.2 Đặc điểm nhận biết

Trên thế giới có 3 loài Tếch – là Tectona grandis Linn.f., Tectona philippinensis Beth & Hokkf và Tectona hamiltonia Wallich Loài Tếch được trồng thành rừng ở tỉnh Sơn La có tên khoa học là Tectona grandis Linn.f

Theo Lê Mộng Chân, Nguyễn Thị Huyên (2000) [3], Tếch là loài cây gỗ lớn, cành non vuông, cạnh phủ nhiều lông màu gỉ sắt, khi dập có mủ đỏ Lá đơn, mọc đối, hình trứng ngược, chiều dài có thể đạt tới 40cm hoặc hơn, rộng trên 20cm, phiến xoan bầu dục, có màu lục tươi, mặt dưới lá có lông hình sao vàng; rụng lá từ tháng 2 đến tháng 3 dương lịch Hoa tự hình xim viên chuỳ, dài 40 cm, đường kính

trên 35 cm Hoa có lá bắc nhỏ hình lưỡi mác Hoa nhỏ dài hình chuông mép có 5 răng đều, phía ngoài phủ dầy lông Tràng hoa mầu trắng, ống đài 5-6mm, cánh tràng 5-6, gần tròn, phía ngoài phủ lông và các tuyến nhỏ Nhị 5-6 hơi lộ ra ngoài Bầu hình nón, vòi ngắn, đầu nhuỵ xẻ đôi Quả hạch hình cầu, đường kính gần 2cm, phủ dầy lông hình sao Đài phát triển bao kín quả, hạt 1-2 (đôi khi 3-4)

Hình 1.1 Rừng Tếch (Tectona grandis Linn.f.) được gây trồng tại xã Chiềng

Hặc – Yên Châu – Sơn La (chụp 3/2010)

Theo Lê Mộng Chân (2000) [3], ở điều kiện sống thích hợp, cây mọc khá nhanh, cây 20 tuổi có thể cao 18m, đường kính 22cm Theo Kadambi (1979) [39], Tếch là loài cây của rừng nửa rụng lá nhiệt đới gió mùa Ở rừng tự nhiên, Tếch trưởng thành có thể đạt chiều cao 40m, đường kính 1-2m Tếch có thân thẳng, nhiều

hoa nhưng tới 90% không hình thành quả Tếch sinh sản sớm, thông thường từ tuổi 8-10 Thời kỳ ra hoa là giữa tháng 7 đến tháng 9 hàng năm; Quả chín và rụng từ tháng 12 năm trước đến tháng 2 năm sau Quả chín có vỏ màu nâu vàng Tếch tái sinh chồi tốt ở tuổi non, do đó có thể được trồng bằng thân cụt

1.2 Những nghiên cứu về loài cây Tếch trên thế giới

1.2.1 Những nghiên cứu chung về quy luật cấu trúc lâm phần

Trên thế giới, ngay từ những năm đầu của thế kỷ 20, đã có nhiều công trình nghiên cứu về cấu trúc rừng, nhất là về các quy luật kết cấu của lâm phần Đặc biệt với sự phát triển của thống kê toán học và tin học, việc mô hình hoá các quy luật cấu trúc lâm phần bằng các mô hình toán học đã mở ra bước phát triển mới trong lâm sinh học hiện đại

- Về phân bố số cây theo đường kính, chiều cao

Phân bố số cây theo đường kính là quy luật cấu trúc cơ bản của lâm phần đã được nhiều nhà khoa học quan tâm Đầu tiên phải kể đến công trình nghiên cứu của Meyer (1972)[37] Ông mô tả phân bố số cây theo đường kính bằng mô hình toán học mà dạng của nó là đường cong giảm liên tục Phương trình này được gọi là phương trình Meyer Một số tác giả khác đã dùng phương pháp giải tích để tìm phương trình đường cong phân bố Loetsch (1973)[38] dùng hàm Bêta để nắn các phân bố thực nghiệm J.L.F Batista và H.T.Z Doucoto (1992)[34] trong khi nghiên cứu 19 ô tiêu chuẩn với 60 loài cây rừng ở Maranhoo – Brazin đã dùng hàm Weibull

mô phỏng phân bố N/D Nhìn chung các tác giả đều biểu diễn quy luật phân bố số cây theo đường kính dưới dạng phân bố xác suất, các hàm thường hay sử dụng là hàm Weibull, hàm mũ, hàm chuẩn, hàm logarit, hàm bêta, hàm gama, v.v

Ngoài việc sử dụng các hàm toán học để biểu thị quy luật cấu trúc lâm phần, đối với rừng tự nhiên, quy luật phân bố số cây theo chiều cao còn được thể hiện thông qua phương pháp trắc đồ rừng Các trắc đồ này đã mang lại hình ảnh khái quát về cấu trúc tầng tán, phân bố số cây theo chiều thẳng đứng, từ đó rút ra các nhận xét và đề xuất ứng dụng trên thực tế, điển hình cho hướng nghiên cứu này là các công trình của P.W Richards (1952) [22], Rollet (1979) [43]

- Tương quan chiều cao với đường kính (H/D)

Qua nhiều nghiên cứu của các tác giả đi trước cho thấy, giữa chiều cao với đường kính có quan hệ chặt chẽ Theo quy luật sinh trưởng của cây rừng, khi tuổi tăng lên thì đường kính và chiều cao cũng tăng lên Tuy nhiên quy luật này chỉ tồn tại trong một giới hạn cho phép của cây rừng trong quá trình sinh trưởng Trong lâm phần, khi tuổi tăng thì tỉ lệ H/D cũng tăng Từ đó đường cong biểu thị quan hệ H/D

có thể bị thay đổi Đường cong luôn chuyển dịch lên phía trên khi tuổi lâm phần tăng lên Phương trình toán học cụ thể biểu thị mối quan hệ này rất phong phú và đa dạng Hohenadl, Krenn, Michailof, Naslund, Anoutchia, Echert, Keusn, Meyer Mucler, Soest đã đề nghị sử dụng các phương trình dưới đây để mô tả quan hệ H/D (dẫn theo tài liệu [6]):

a) Những nghiên cứu về sinh trưởng, sản lượng

Khi nghiên cứu về rừng Tếch ở Ấn Độ, Kadambi (1979) [39] cho rằng sự khác biệt về sinh trưởng đường kính và chiều cao của rừng Tếch là do sự khác biệt

về lập địa và nguồn gốc rừng khác nhau

D.Alder (1980) [35] đã có tổng hợp hết sức phong phú về các phương pháp nghiên cứu sinh trưởng và sản lượng rừng như: Xây dựng mô hình sinh trưởng, tăng

trưởng cây rừng và lâm phần, thiết lập đường cong sinh trưởng bình quân bằng phương pháp phân tích hồi quy theo nhóm của Bailey – Clutter, phương pháp Affill

để phân chia các đường cong sinh trưởng chỉ thị cấp đất, lý thuyết Marsh làm cơ sở

dự đoán sản lượng

Cùng với ESCAP và FAO, các nước Châu Á – Thái Bình Dương đã thành lập mạng lưới nghiên cứu phát triển cây Tếch Tại Trung Quốc, năm 1991 hội thảo quốc tế về cây Tếch đã đưa ra một số điều kiện sinh thái thích hợp cho trồng Tếch như: Khí hậu, lập địa, tổ thành cây bạn, phương pháp trồng, v.v Khuyến nghị tổng kết phương thức trồng rừng Tếch thuần loại hoặc khảo nghiệm ở quy mô nhỏ để rút

ra các ưu trội so với phương thức trồng hỗn loài truyền thống (dẫn theo tài liệu [14]) Sau cuộc hội thảo lần thứ nhất, năm 1995 cuộc hội thảo cây Tếch lần 2 đã được tiến hành tại Myanma và mạng thông tin quốc tế về Tếch đã được thành lập với tên gọi – TEAKNET

Theo Siswamartana (1995) [44], rừng Tếch ở Indonesia đã được nghiên cứu chi tiết về tăng trưởng, sản lượng và năng suất trên 3 cấp đất Trên cấp đất III, rừng tếch ở tuổi 10 có mật độ 1.452 cây/ha, D=9,1cm; H=11,4m; trữ lượng gỗ trên cây nuôi dưỡng 39,6m3/ha; năng suất trung bình 5,8m3/ha; lượng tăng trưởng hàng năm 6,9m3/ha Ở tuổi 20, mật độ 766 cây/ha, D = 14,3cm, H = 16,1m, trữ lượng gỗ cây nuôi dưỡng 64,8m3/ha, năng suất trung bình 5,9m3/ha/năm; lượng tăng trưởng hàng năm 5,0 m3/ha/năm Từ tuổi 30 trở đi, năng suất rừng giảm nhanh, trong đó năng suất trung bình 4,7 m3/ha/năm ở tuổi 30 và 4,0 m3/ha/năm ở tuổi 80 năm

Ở các nước có Tếch tự nhiên hoặc diện tích rừng Tếch lớn đều có những khảo sát, đánh giá sinh trưởng, năng suất, tiêu biểu như công trình nghiên cứu của Wycherley FR (1966) [42] ở Thái Lan và Vaclav E (1972) [36] ở Bangladesh, v.v Những công trình này nhằm đề xuất kỹ thuật lâm sinh như: Xác định mật độ trồng rừng, mật độ tối ưu, v.v hoặc dự đoán các chỉ tiêu kỹ thuật trong điều chế rừng, xác định chu kỳ kinh doanh theo từng điều kiện sinh trưởng Tại các nước Myanmar, Ấn

Độ, Nigeria, Brazin, v.v đã xây dựng các biểu sản lượng riêng về cây Tếch (dẫn theo tài liệu [14])

Tổng kết những báo cáo về năng suất rừng tếch trồng ở những khu vực khác

nhau của Châu Á, Châu Phi và Châu Mỹ, Kaosa-and (1995)[32] đã đi đến nhận định rằng: Năng suất trung bình của rừng tếch trồng là 8 - 10m3/ha/năm và có biến động mạnh không chỉ giữa các vùng địa lý khác nhau, mà còn trong phạm vi một nước Ông cho rằng, hiện nay vẫn còn thiếu những tài liệu về tăng trưởng, sản lượng và năng suất rừng trồng tếch của các nước Nhiều nước vẫn chưa phân chia cấp đất và xây dựng biểu quá trình sinh trưởng quần thụ tếch Hệ thống phân chia cấp đất cho những lâm phần tếch không giống nhau giữa các nước

Theo Ly Meng Seang (2008) [20] khi nghiên cứu về rừng trồng Tếch ở Campuchia đã cho thấy, sinh trưởng đường kính và chiều cao bình quân của những quần thụ Tếch trong khoảng 18 năm đầu thay đổi rõ rệt theo 2 giai đoạn tuổi: Giai đoạn sinh trưởng nhanh (từ 1 – 7 tuổi) và sinh trưởng chậm (từ 8 -18 tuổi)

b) Những nghiên cứu về các biện pháp kỹ thuật lâm sinh trong kinh doanh rừng Tếch

Hiện nay Tếch đã được trồng thành rừng cả ở trong và ngoài phạm vi phân

bố tự nhiên Khu vực này bao phủ một vùng khí hậu rộng lớn, từ kiểu khí hậu xích đạo đến kiểu khí hậu á nhiệt đới, với lượng mưa từ 500 – 3.500 mm và biên độ nhiệt

độ từ 2o – 48oC Điều kiện đất trồng rừng Tếch cũng rất khác nhau, từ đất chua nghèo đến đất bồi tụ màu mỡ [32]

Khi nghiên cứu đặc tính của đất dưới rừng Tếch trồng 1, 15, 30, 60 và 120 năm, Jose và Koshy (1972) đã nhận thấy rằng: Mặc dù hình thái, tính chất vật lý và hoá học của đất có sự thay đổi, nhưng hàm lượng chất hữu cơ ở tầng đất mặt dưới rừng Tếch tự nhiên và rừng Tếch trồng 120 tuổi là tương tự nhau Đất tầng mặt dưới rừng trồng Tếch non có tỷ trọng và hàm lượng cát cao hơn, nhưng độ xốp và khả năng hút nước kém hơn so với rừng tự nhiên (dẫn theo [20])

Theo Kaosa-ard (1981), (1995) [31], [32] cho rằng: Kích thước, chất lượng, mật độ, hình thái thân cây và tăng trưởng của rừng Tếch bị kiểm soát bởi một số yếu tố như lượng mưa và phân bố lượng mưa trong năm, độ ẩm đất, đặc tính đất và ánh sáng Ngoài ra, màu sắc và cấu trúc của gỗ Tếch cũng chịu ảnh hưởng của lập địa Đồng thời tác giả cũng khẳng định, Tếch sinh trưởng tốt nhất trên đất bồi tụ (phù sa) sâu và thoát nước tốt được hình thành trên nền các loại đá vôi, phiến thạch,

phiến sét và một số loại đá do núi lửa hình thành như Bazan Ngược lại, khi mọc ở điều kiện đất cát khô, đất có tầng mỏng, đất chua (pH<6,0) có nguồn gốc từ feralit, đất than bùn, đất cứng hoặc bị úng nước, thì Tếch sinh trưởng rất kém, hình thái thấp và xấu

Theo Kadambi (1979) [39], ngoài lập địa, chất lượng hạt giống, tiêu chuẩn cây con thì thành công của trồng rừng Tếch còn phụ thuộc rất nhiều vào kỹ thuật lâm sinh (khoảng cách trồng, chăm sóc, phòng chống cháy, phòng trừ dịch bệnh, tỉa thưa nuôi dưỡng rừng)

Tại Thái Lan, ở những nơi không áp dụng phương thức nông lâm kết hợp, Tếch được trồng với mật độ 1.100 cây/ha (hay 3*3m) Những nơi áp dụng phương thức nông lâm kết hợp, mật độ trồng ban đầu là 1.250 cây/ha (hay 4*2m) (dẫn theo [32]) Sau khi tổng kết mật độ trồng rừng ở các nước trên thế giới, Kaosa-ard (1995) [32] cho rằng: Khi không thực hiện phương thức nông lâm kết hợp, thì mật độ trồng rừng Tếch thay đổi từ 1.100 cây/ha (3*3m), 1.250 cây/ha (4*2m) đến 2.500 cây/ha (2*2m) và 3.333 cây/ha (3*1m) Tuy nhiên, nếu trồng rừng với mật độ (3*3m) hoặc thưa hơn thì đất sẽ bị xói mòn rất mạnh

Các nhà khoa học lâm nghiệp cũng rất quan tâm đến vấn đề chặt nuôi dưỡng rừng trồng Tếch nhằm đạt đến mục tiêu kinh doanh Đối với Tếch, phương thức

nuôi dưỡng chủ yếu là chặt tỉa thưa Thời điểm bắt đầu và kết thúc tỉa thưa, số lần

tỉa thưa, cường độ tỉa thưa và phương pháp tỉa thưa rừng Tếch được đề nghị khác nhau tuỳ theo lập địa, khoảng cách trồng, phương thức trồng xen Theo Kadambi (1979) [39], tại Ấn Độ có hai phương thức tỉa thưa rừng: Tỉa thưa sớm và tỉa thưa muộn Tỉa thưa sớm được thực hiện trong giai đoạn rừng Tếch dưới 20 tuổi Mục tiêu của tỉa thưa sớm là mở rộng không gian cho rừng Tếch phát triển tốt hệ thống tán lá Tỉa thưa muộn chỉ được áp dụng cho những rừng Tếch trồng trên không gian rộng, với cường độ kinh doanh cao Mục tiêu của tỉa thưa muộn tạo cho rừng cung cấp gỗ chất lượng cao Tỉa thưa với cường độ mạnh và tuyển chọn cây tốt để nuôi dưỡng Đồng thời tác giả cũng cho rằng: Tếch là loài cây ưa sáng mạnh, do đó sử dụng biện pháp tỉa thưa mạnh là biện pháp cần thiết, song khoảng cách giữa những cây để loại nuôi dưỡng sau khi tỉa thưa phải đồng đều

Theo Kaosa-ard (1995) [33] khi chu kỳ kinh doanh rừng trồng Tếch là 25 –

30 năm nhằm cung cấp gỗ nhỏ và trung bình, mật độ trồng rừng ban đầu là (1,8*1,8m) hoặc (2,0*2,0m) thì việc tỉa thưa rừng Tếch có thể được thực hiện qua 2 lần Lần 1 được bắt đầu thực hiện vào tuổi 5 còn lần 2 tương ứng tuổi 10 Phương pháp tỉa thưa là tỉa thưa cơ giới (chặt hàng cách hàng hoặc chặt cây cách cây trong hàng) Cường độ tỉa thưa lần 1 là 50% số cây ban đầu, lần 2 là 50% số cây để lại sau lần tỉa thưa thứ nhất

Theo Siswamartana (1995) [44], chu kỳ kinh doanh rừng Tếch ở Indonesia trên lập địa tốt là 40 năm, còn trên lập địa xấu là 80 năm Mục tiêu kinh doanh là tạo gỗ lớn có chất lượng cao Trong 20 năm đầu, rừng Tếch được tỉa thưa 5 lần với

kỳ dãn cách 4 năm Từ năm thứ 20 trở đi, kỳ dãn cách 10 năm Số cây tỉa thưa được quy định theo biểu quá trình sinh trưởng Việc tuyển chọn cây tỉa thưa phải đảm bảo nguyên tắc nâng cao chất lượng quần thụ và cải thiện chất lượng gỗ ở cuối kỳ kinh doanh

Hiện nay có rất nhiều phương pháp xác định mật độ tối ưu khác nhau như P.R.Kelle (1932), B.A.Suxtov (1938), V.G.Nesterov (1952), B.V.Belov (1983), H.Thomasius (1972), I.C.Melekhov (1989), v.v Tuy nhiên, tất cả các tác giả đều có

một đặc điểm chung là tìm kiếm các phương pháp để xác định được không gian sống thích hợp cho từng loài ở từng thời điểm nhất định Theo H.Thomasius (1972),

không gian dinh dưỡng trên mặt đất của một cây được giới hạn bằng một hình viên trụ đứng có tiết diện bằng diện tích hình chiếu thẳng đứng của tán lá và giới hạn bằng chiều cao của cây đó Như vậy, để xác định được mật độ tối ưu trước hết phải xác định được không gian dinh dưỡng thích hợp Không gian này ngoài phụ thuộc vào chiều cao (chỉ tiêu phân chia cấp đất) còn phụ thuộc vào diện tích hình chiếu tán lá bình quân của những cây sinh trưởng tốt trong lâm phần (dẫn theo [12])

1.2.3 Nghiên cứu về phân cấp sinh trưởng cây rừng

Cấp sinh trưởng cây rừng là một trong những chỉ tiêu quan trọng được các nhà lâm học sử dụng để tuyển chọn cây chặt và cây chừa trong nuôi dưỡng rừng, phát hiện mức độ cạnh tranh giữa các cá thể cây rừng, phân tích động thái của lâm phần dưới ảnh hưởng của môi trường sống và các biện pháp lâm sinh, v.v

G.Kraft (1884) là người đầu tiên xây dựng hệ thống phân cấp cây rừng ở Đức Tác giả đã dựa vào các chỉ tiêu định tính là độ lớn của chiều cao và đường kính để phân cấp Theo tác giả cây rừng được chia thành 5 cấp (I, II, III, IV, V) Trong đó cấp I là những cây cao to nhất và cấp V hoàn toàn nằm dưới tầng rừng chính Phân cấp theo cách của G.Kraft khá đơn giản, song chỉ áp dụng được cho các lâm phần rừng thuần loài, đều tuổi, (dẫn theo [12])

Để đơn giản cho việc phân cấp cây rừng, Shedelin (1972) (Thuỵ Điển), đã tiến hành phân cấp cây rừng theo chỉ tiêu số lượng và trên cơ sở hệ thống chỉ số hàng trăm (phản ánh vai trò của cây gỗ trong lâm phần), hàng chục (phản ánh chất lượng thân cây), hàng đơn vị (phán ánh chất lượng tán cây) Mỗi chỉ số có 3 đơn vị (1 - tốt; 2 – trung bình; 3 - xấu) Như vậy, một cây đạt chỉ số 111 là cây tốt nhất về điều kiện sống, về hình thái thân cây và hình thái tán cây; Còn cây có chỉ số 333 là những cây xấu nhất ở cả 3 chỉ tiêu trên Rõ ràng, cách phân cấp này rất dễ áp dụng trong thực tiễn, tuy nhiên đối với những đối tượng phức tạp như rừng khác tuổi, rừng còn quá non hoặc ở những lâm phần tỉa thưa trong giai đoạn dài, phân cấp này thường không đạt được độ chính xác mong muốn, (dẫn theo [12])

Mạng lưới toàn cầu về hợp tác khoa học lâm nghiệp (IUFRO) đã xây dựng một hệ thống phân loại khá chi tiết, dựa vào 2 đặc trưng lớn: Tình trạng cây trong quần xã và hiện trạng giá trị của cây theo mục đích kinh doanh Từ 2 đặc trưng này được chia nhỏ thành 6 chỉ tiêu : (1) cấp chiều cao; (2) khả năng sống của cây trong lâm phần; (3) xu hướng phát triển của cây trong quần xã; (4) giá trị kinh tế của cây; (5) chất lượng hình thân thân cây; (6) chất lượng của tán lá Theo nhiều nhà khoa học đánh giá thì đây là một hệ thống phân loại khá đơn giản, song áp dụng được cho rất nhiều các đối tượng khác nhau, cho kết quả nhanh chóng, chính xác, có thể lượng hoá các chỉ tiêu nên dễ áp dụng trong kỹ thuật tính toán hiện đại (máy tính)

để xử lý số liệu, (dẫn theo [12])

1.3 Những nghiên cứu về cây Tếch ở Việt Nam

1.3.1 Những nghiên cứu chung về quy luật cấu trúc lâm phần

Các công trình nghiên cứu về cấu trúc phục vụ kinh doanh rừng ở trong nước thường tập trung vào các vấn đề:

Phân loại rừng phục vụ đề xuất biện pháp kinh doanh đã được tiến hành bởi nhiều tác giả: Trần Ngũ Phương (1963), Thái Văn Trừng (1978), Nguyễn Hồng Quân (1981), Vũ Đình Phương (1985 - 1986), v.v

Nguyễn Văn Trương (1973 – 1986), Đồng Sỹ Hiền (1974), Nguyễn Hải Tuất (1975 – 1991), Nguyễn Hồng Quân (1975 – 1982), Nguyễn Ngọc Lung (1985 – 1989), Vũ Đình Phương (1985 – 1987), Phùng Ngọc Lan (1986), Vũ Tiến Hinh (1988), Trịnh Đức Huy (1988), v.v đã định lượng các quy luật kết cấu, sinh trưởng, tương quan làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất các biện pháp kỹ thuật lâm sinh

* Phân bố số cây theo đường kính và chiều cao

Đồng Sỹ Hiền (1974) [8], khi lập biểu thể tích cây đứng rừng tự nhiên ở miền Bắc Việt Nam đã nghiên cứu nhiều lâm phần trên các địa phương khác nhau

và đi đến kết luận chung là: Do quá trình khai thác chọn thô không theo quy tắc, nên đường phân bố N/D là đường phân bố có dạng hình răng cưa Với kiểu phân bố này tác giả đã chọn hàm Meyer và họ đường cong Pearson để mô tả

Nguyễn Hải Tuất (1982, 1996) [27], [28], đã sử dụng phân bố giảm, phân bố khoảng cách để biểu diễn cấu trúc đường kính, cấu trúc chiều cao của rừng thứ sinh, đồng thời áp dụng quá trình pearson vào nghiên cứu cấu trúc quần thể

Vũ Tiến Hinh [9], [10], [11], đã thử nghiệm một số phân bố lí thuyết để nắn phân bố số cây theo đường kính và phân bố số cây theo chiều cao cho rừng trồng

một số loài cây và đi đến kết luận: “Phân bố Weibull là phân bố thích hợp nhất”

* Tương quan giữa chiều cao và đường kính (H/D)

Đồng Sĩ Hiền (1974) [8], đã thử nghiệm nhiều dạng phương trình để mô tả quan hệ H/D và khẳng định các dạng dưới đây có mức độ thích hợp cao Tuy nhiên với mỗi loài cây khác nhau thì phương trình lựa chọn cũng khác nhau:

Ngọc Lung (1987) [16] đã xây dựng biểu tỉa thưa tạm thời và biểu thể tích cây đứng tạm thời cho Keo lá tràm trên cơ sở xác lập tương quan Dt –D1.3 và mối quan hệ giữa các nhân tố điều tra với thể tích thân cây

1.3.2 Những nghiên cứu về sinh trưởng, sản lượng và các giải pháp kỹ thuật lâm sinh trong kinh doanh rừng trồng Tếch

a) Những nghiên cứu về sinh trưởng, sản lượng

Khi nghiên cứu rừng tếch trồng ở Tây Nguyên của Việt Nam, Bảo Huy (1995) [14] đã cho rằng, thời điểm tỉa thưa rừng tếch lần đầu vào thời điểm tăng trưởng đường kính lớn nhất Đối với rừng tếch trên cấp đất I, II, III việc tỉa thưa lần đầu tương ứng với tuổi 8, 10 và 12 Những lần tỉa thưa tiếp theo tương ứng với tuổi mà tổng diện tích tán lá trên 1 ha đạt 13.000 m2/ha và tăng trưởng trữ lượng đạt cực đại Theo đó, kỳ dãn cách giữa 2 lần tỉa thưa liên tiếp đối với rừng trồng tếch trên cấp I

và cấp II tương ứng là 7 và 10 năm

Nguyễn Ngọc Lung (1995)[18] cho rằng, sinh trưởng và năng suất của rừng trồng tếch ở Việt Nam thay đổi tuỳ theo tuổi rừng, loại đất và địa phương Kết quả nghiên cứu của phân viện Khoa học Lâm nghiệp Nam Bộ (1995) (dẫn theo [20]) cho thấy, sinh trưởng về đường kính, chiều cao và năng suất của rừng Tếch 20 tuổi

ở các địa phương thay đổi tuỳ theo loại đất và mật độ trồng Năng suất trung bình của rừng tếch tuổi 20 đạt cao nhất ở trên đất bazan (11,5m3/ha/năm), đất phù sa cổ (8,5m3/ha/năm), cuối cùng đất feralit đỏ vàng (4m3/ha/năm)

Những nghiên cứu của Trần Duy Diễn (1995) [5] và Đinh Đức Điểm (1995) [4] đã chỉ ra rằng, rừng Tếch ở La Ngà (Đồng Nai) sinh trưởng tốt trên đất feralit nâu đỏ phát triển từ đá Bazan (lập địa tốt) với pH > 6,6, sinh trưởng kém trên đất feralit đỏ vàng phát triển từ đá phiến thạch sét (lập địa trung bình) với pH < 5,0 Trên lập địa tốt, đường kính và chiều cao rừng Tếch ở tuổi 12 đạt tương ứng 15,0

cm và 19,0m, trữ lượng 200m3/ha

Theo kết quả nghiên cứu của Bảo Huy (1998) [15] về rừng Tếch ở Tây Nguyên, để xác định chu kỳ kinh doanh hợp lý cần nghiên cứu quy luật sinh trưởng thể tích cây bình quân lâm phần, trên cơ sở đó xác định mối quan hệ giữa các lượng tăng trưởng thường xuyên và bình quân, từ đây sẽ tìm được tuổi năng suất tối đa và

thành thục số lượng Tuổi đạt năng suất tối đa là 20, đây cũng có thể coi là cơ sở xác định chu kỳ kinh doanh nếu mục tiêu là kinh doanh gỗ nhỏ đến gỗ vừa Tuổi thành thục số lượng là 49 nếu mục tiêu là kinh doanh gỗ lớn

Khi nghiên cứu về rừng Tếch ở khu vực miền Đông Nam Bộ, Nguyễn Văn Thêm (2000) [26] và Mạc Văn Chăm (2005) [2] đã chỉ ra rằng, Tếch sinh trưởng rất nhanh trong 6 năm đầu, nhưng từ tuổi 8 trở đi lượng tăng trưởng về đường kính và chiều cao đều giảm nhanh Suất tăng trưởng đường kính đạt cao ở tuổi 2 (50%), giảm còn 7% (ở tuổi 10) và 2,8% (ở tuổi 20) Năng suất rừng Tếch từ tuổi 9 – 14 dao động từ 13 – 15 m3/ha/năm, còn ở tuổi 20 – 22 là 10 m3/ha/năm

b) Những nghiên cứu về các biện pháp kỹ thuật lâm sinh trong kinh doanh rừng Tếch

Theo tác giả Nguyễn Xuân Quát (1995) [24], đất có vai trò quyết định đối với sự thành công của trồng rừng Tếch ở khu vực Tây Nguyên Trên đất nâu đỏ, sinh trưởng của rừng Tếch giảm theo mức độ thoái hoá của thảm thực vật, nhưng trên đất đỏ vàng sinh trưởng của tếch dưới rừng thứ sinh kiệt không có sự khác biệt

rõ rệt so với đất dưới trảng cỏ Tếch không thích hợp với loại đất đỏ nâu phát triển trên đá bazan dưới rừng Le và trảng cỏ

Đỗ Đình Sâm và Nguyễn Bảo Bình (1995)[25] cho rằng, đất phù hợp với sinh trưởng của Tếch trồng ở tỉnh Tây Nguyên và Đông Nam Bộ là đất nâu xám phát triển trên đá bazan, đất hình thành trên đá vôi, đất đen trên tro núi lửa, đất nâu sẫm trên đá bazan, đất xám trên phù xa cổ và granit, đất phù sa sông suối thoát nước

Theo Phân viện Khoa học Lâm nghiệp Nam Bộ (1995) (dẫn theo [20], chu

kỳ kinh doanh rừng Tếch là 40 – 50 năm Mục tiêu kinh doanh rừng Tếch là tạo gỗ

có kích thước trung bình và lớn để làm đồ mộc gia dụng, làm nhà, v.v Chương trình tỉa thưa rừng Tếch ở Việt Nam đã được soạn thảo trên phạm vi rộng Khi trồng rừng Tếch ở mật độ ban đầu 1.430 cây/ha (2,5*3,0m), 1.667 cây/ha (2,0*3,0m) và 2.222 cây/ha (1,5*3,0m), đề nghị tỉa thưa rừng Tếch 2 – 3 lần Tuổi tỉa thưa lần 1, 2,

3 tương ứng là 6, 12, và 20 năm Tỉa thưa được thực hiện theo phương pháp cơ giới

Số cây để lại nuôi dưỡng sau lần tỉa thưa thứ 1, 2, 3 ở các lập địa tốt tương ứng là

800, 400 và 200 cây/ha, ở lập địa trung bình tương ứng là 1.200, 600 và 300 cây/ha, còn ở lập địa xấu tương ứng là 1.400, 800 và 400 cây/ha

Khi so sánh sinh trưởng Tếch ở các mô hình rừng trồng tại Tây Nguyên, Bảo Huy (1998) [15] đã chỉ rõ, khi trồng xen điều, cà phê trong các mô hình thì sinh trưởng Tếch không sai khác với trồng thuần loại Điều này cho phép trồng xen, qua

đó tăng được thu nhập từ các sản phẩm kết hợp như cà phê, điều

Tóm lại, ở Việt Nam đã có một số công trình của các tác giả trong nước

nghiên cứu về rừng trồng tếch trên những vùng lập địa khác nhau ở khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ Kết quả nghiên cứu đều cho rằng nhân tố lập địa có ảnh hưởng rất lớn đến sinh trưởng, năng suất, chất lượng và tuổi tỉa thưa, tuy nhiên cho đến nay chưa có nghiên cứu vào về rừng trồng tếch tại vùng Tây Bắc nói chung và Sơn La nói riêng

CHƯƠNG II - MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG

PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Mục tiêu nghiên cứu

2.1.1 Mục tiêu lý luận

Góp phần làm rõ đặc điểm cấu trúc rừng trồng nói chung và rừng Tếch nói riêng, đồng thời xây dựng cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc đề xuất nuôi dưỡng rừng trồng Tếch ở Sơn La

2.1.2 Mục tiêu cụ thể

- Xác định được đặc điểm cấu trúc của rừng Tếch

- Bước đầu đề xuất được biện pháp kỹ thuật nuôi dưỡng rừng trồng Tếch ở Yên Châu nói riêng và tỉnh Sơn La nói chung

2.2 Đối tượng, địa điểm nghiên cứu

2.2.1 Đối tượng nghiên cứu: Là những lâm phần Tếch trồng thuần loài, có

tuổi từ 13 – 16 năm theo chương trình 327 và chương trình lâm nghiệp xã hội sông

Đà (GTZ) tại huyện Yên Châu

Tên, đặc điểm hình thái thực vật của loài nghiên cứu

* Tên loài nghiên cứu:

- Tên Việt Nam: Tếch, Giá tỵ, Báng súng

- Tên khoa học: Tectona grandis Linn.f

- Họ: Thuộc họ Tếch (Verbenaceae)

* Đặc điểm hình thái thực vật:

Theo Lê Mộng Chân, Nguyễn Thị Huyên (2000) [3], Tếch là loài cây gỗ lớn, cành non vuông cạnh phủ nhiều lông màu gỉ sắt, khi dập có mủ đỏ Lá đơn, mọc đối, hình trứng ngược, chiều dài có thể đạt tới 40cm hoặc hơn, rộng trên 20cm, phiến xoan bầu dục, có màu lục tươi, mặt dưới lá có lông hình sao vàng; rụng lá từ tháng

2 đến tháng 3 dương lịch Hoa tự hình xim viên chuỳ, dài 40 cm, đường kính trên

35 cm Hoa có lá bắc nhỏ hình lưỡi mác Hoa nhỏ dài hình chuông mép có 5 răng đều, phía ngoài phủ dầy lông Tràng hoa mầu trắng, ống đài 5-6mm, cánh tràng 5-6, gần tròn, phía ngoài phủ lông và các tuyến nhỏ Nhị 5-6 hơi lộ ra ngoài Bầu hình nón, vòi ngắn, đầu nhuỵ xẻ đôi Quả hạch hình cầu, đường kính gần 2cm, phủ dầy

lông hình sao Đài phát triển bao kín quả, hạt 1-2 (đôi khi 3-4)

Hình 2.1 Hình thái cây Tếch (ảnh chụp 6/2010)

* Phân bố và yêu cầu sinh thái của cây Tếch

- Tếch phân bố tự nhiên ở 4 nước Miến Điện (Myanma), Ấn Độ, Thái Lan, Lào Có kiểu phân bố không liên tục Chiếm dải vĩ độ thuộc đai nhiệt đới từ 90 đến

25030’ vĩ Bắc, và nằm trong phạm vi 700 đến 104030’ kinh Đông

- Độ cao thích hợp dưới 1000m so với mặt nước biển

- Khí hậu thích hợp với Tếch dao động lớn:

+ Lượng mưa bình quân năm từ 500 – 5.000 mm/năm Nhưng sinh trưởng, phát triển tốt ở vùng khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, lượng mưa từ 1.270 mm/năm – 3.800 mm/năm Tếch đòi hỏi mùa khô từ tháng 3 đến tháng 5

+ Nhiệt độ bình quân tối đa và tối thiểu tháng lần lượt là 12,50C đến 400C

- Tếch là loài cây ưa sáng, đối với cây con, nhiều nghiên cứu cho thấy sinh trưởng tốt ở cường độ ánh sáng 75 – 94% (tính % của toàn sáng)

- Lập địa phù hợp với nhiều loại đất (trừ đất kết von, đất cát), nhưng sinh trưởng tốt nhất trên đất hình thành từ đá có nguồn gốc núi lửa như Trap, Bazan, đá biến chất (Gnai, Diệp thạch) Sinh trưởng được trên nhiều loại địa hình thuộc đỉnh,

sườn, chân núi, thung lũng ven sông suối nhưng thoát nước tốt pH đất, theo nhiều tác giả, là nhân tố khá quan trọng quyết định sự phân bố của Tếch Các kết quả nghiên cứu đã chỉ ra Tếch sinh trưởng tốt trên đất có pH từ 6.5 – 8.0 (trung tính đến kiềm nhẹ), song ở Việt Nam Tếch vẫn sinh trưởng tốt ở những nơi đất có xuất hiện vôi Tuy nhiên còn nhiều ý kiến khác nhau về lượng vôi và loại vôi có trong đất cũng như việc xuất hiện Tếch kèm theo sự xuất hiện của vôi trong đất

- Tếch tự nhiên là rừng hỗn loài, ở mỗi nơi có tổ thành cây bạn khác nhau, phổ biến là các loại: Gmelina arborea (Lõi thọ), Dalbargia latifolis (Cẩm lai Ấn Độ), Xylia xylocarpa (Cẩm xe), Terminalia chebulata (Chiêu liêu, Kha tử), Butea frondosa (Riềng riềng), Pterocarpus marsupium, Terminalia tomentosa (Chiêu liêu khế), Phyllanthus emblica (Me rừng, Me tròn), các loài tre nứa, v.v

Trong vùng phân bố tự nhiên, Tếch sinh trưởng trong hai kiểu rừng hỗn loại nhiệt đới là rừng rụng lá ẩm và rừng rụng lá khô Việc tái sinh tự nhiên của Tếch trong các khu rừng hỗn loại bị chi phối bởi các yếu tố: Sự chuyển dịch mùa trong từng năm

có rõ rệt hay không? Độ tơi xốp của lớp đất mặt, lớp cỏ, quyết, thảm tươi có cản trở hạt nảy mầm và cây con phát triển không?

Song rừng Tếch thuần loài đã tỏ rõ tính ổn định ít nhất là trong chu kỳ kinh doanh đầu không chỉ ở Việt Nam, tuy hay bị cháy vào mùa khô nhưng sinh trưởng rất nhanh, chất lượng gỗ tốt, sâu bệnh xuất hiện nhưng không thành dịch và chưa phát hiện sự thoái hoá đất

Cây Tếch cũng là cây biểu tượng cho người Thái Lan nên họ thường trồng trong các khu biệt thự, nhà máy, v.v nơi mà người Thái làm chủ

2.2.2 Địa điểm nghiên cứu:

Mặc dù cây Tếch được đưa vào gây trồng trong nhiều huyện của tỉnh Sơn La như: Thuận Châu, Mai Sơn, Phù Yên, Yên Châu, v.v Tuy nhiên sau nhiều năm triển khai dự án thì Yên Châu là huyện có tốc độ sinh trưởng tốt nhất, diện tích được trồng nhiều và tập trung Còn tại các huyện khác, nhiều diện tích rừng đã bị người dân khai thác lấn đất làm cây nông nghiệp Vì vậy, địa bàn nghiên cứu chính của đề tài được tập trung tại 4 xã có diện tích trồng Tếch chủ yếu của huyện Yên Châu,

tỉnh Sơn La là: Tú Nang, Chiềng Hặc, Chiềng Pằn, Sập Vạt

2.3 Nội dung nghiên cứu

(1) Đặc điểm chung của lâm phần Tếch tại địa bàn nghiên cứu

(2) Đặc điểm cấu trúc đường kính rừng trồng Tếch và mối quan hệ với các nhân tố ảnh hưởng

(3) Quy luật cấu trúc tầng thứ rừng trồng Tếch

(4) Đặc điểm cấu trúc tán cây

(5) Đặc điểm phân hóa và tỉa thưa rừng trồng Tếch

(6) Đề xuất biện pháp kỹ thuật nuôi dưỡng rừng Tếch tại khu vực Sơn La

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Cơ sở phương pháp luận

(1) Quần thụ Tếch là một hiện tượng động Vì thế, những đặc trưng về kết cấu của quần thụ đều phải được xem xét theo thời gian hay tuổi

(2) Trong quá trình sống, mặc dù kết cấu và hình thái thân cây thay đổi tuỳ theo tuổi và điều kiện sống, nhưng giữa chúng luôn tồn tại mối quan hệ chặt chẽ với nhau Vì thế, thông qua nhân tố điều tra này có thể dự đoán được nhân tố điều tra kia

(3) Sau khi trồng rừng, nuôi dưỡng rừng là biện pháp cần thiết nhằm hướng dẫn rừng Tếch đạt đến mục đích kinh doanh Một trong những biện pháp nuôi dưỡng rừng hiệu quả nhất là chặt nuôi dưỡng hay tỉa thưa rừng Nhưng muốn xây dựng được các chỉ tiêu kỹ thuật chặt nuôi dưỡng, cần hiểu rõ được đặc tính lâm học của rừng ở những giai đoạn tuổi khác nhau Một trong những đặc tính lâm học phải được làm rõ là sự phân hoá cây rừng Vì thế nghiên cứu sự phân hoá của những cá thể hình thành rừng Tếch là một vấn đề cần đặt ra

(4) Mục đích của đề tài là xác định được những quy luật cấu trúc cơ bản của rừng Tếch Vì thế, để đạt được mục đích trên, cần nghiên cứu những biến đổi về hình thái, cấu trúc, đường kính và chiều cao, mối quan hệ giữa các đại lượng sinh trưởng (đường kính, chiều cao) với các điều kiện sinh thái Quan điểm nghiên cứu phải tổng hợp và toàn diện, triệt để áp dụng các phương pháp định lượng toán học chính xác trên cơ sở tôn trọng các quy luật sinh vật học cây rừng

2.4.2 Phương pháp điều tra ngoại nghiệp

2.4.2.1 Phương pháp kế thừa số liệu

- Kế thừa các tài liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của địa phương

- Bản đồ hiện trạng rừng tại khu vực nghiên cứu

- Hồ sơ trồng rừng Tếch tại khu vực nghiên cứu

2.4.2.2 Phương pháp thu thập số liệu

Số liệu được thu thập trong những ôtc tạm thời

* Cách chọn ôtc, số lượng và kích thước: Là yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến

tính khả thi của đề tài Số lượng ôtc càng nhiều và phân bố càng đều thì độ tin cậy của các kết quả càng cao, song cũng làm cho chi phí tăng lên

Sau khi tiến hành điều tra sơ thám trên cơ sở phối hợp với bản đồ hiện trạng, tiến hành lập 39 ôtc, ở 4 xã và trên các dạng địa hình (chân, sườn đỉnh), kích thước mỗi ô là 500m2 (20x25m) Trong đó, xã Tú Nang có diện tích rừng trồng Tếch lớn nhất huyện, địa hình khá phức tạp nên tiến hành lập 15 ôtc, số ôtc lần lượt giảm dần theo diện tích rừng trồng Tếch ở các xã còn lại: Chiềng Pằn 10 ôtc, Chiềng Hặc 9 ôtc và Sập Vạt 5 ôtc

* Thu thập số liệu trong ôtc:

Trong mỗi ôtc tiến hành thu thập các thông tin:

- Đường kính thân cây (D1.3, cm): Được đo tại vị trí 1,3m trên thân cây bằng thước kẹp kính, theo 2 chiều vuông góc, lấy giá trị trung bình, độ chính xác đến 0,1cm

- Chiều cao thân cây (Hvn, Hdc, m): Được xác định bằng thước đo cao Blumeleiss, độ chính xác đến dm

- Đường kính tán (Dt, m): Được xác định bằng thước dây, đo hình chiếu của mép lá theo 2 chiều vuông góc, lấy giá trị trung bình, độ chính xác đến dm

- Độ dốc mặt đất: Được xác định bằng địa bàn cầm tay tại các sườn dốc nơi đặt ôtc Trong mỗi ô tiến hành đo tại 9 vị trí khác nhau rồi lấy giá trị trung bình

- Hướng dốc: Được xác định bằng địa bàn cầm tay tại sườn dốc nơi đặt ôtc Kết quả điều tra được ghi vào biểu có mẫu như sau:

Biểu 2.1 Biểu điều tra sinh trưởng rừng trồng Tếch

stt Hvn

(m)

Hdc (m)

Tất cả các số liệu điều tra được nhập vào máy tính và tiến hành xử lý dưới sự

hỗ trợ của chương trình Excel trong phần mềm Office 2003 theo tài liệu [27], [28], [29]

2.4.3.1 Xác định các đặc điểm chung của lâm phần Tếch

- Tính các đặc trưng thống kê: Giá trị trung bình, phương sai, sai tiêu chuẩn,

độ lệch, độ nhọn, giá trị lớn nhất, nhỏ nhất, hệ số biến động, khoảng biến động, sai

số số trung bình mẫu, sai số tuyệt đối của khoảng ước lượng theo đường lệnh: Tool\Data Analysis \Descriptive Statistics\o.k

1

2500

10000

* ) 4 (

Trong đó: Dt là đường kính tán của từng cây trong ôtc; 10.000 là diện tích một

ha (m2); 500 là diện tích một ôtc nghiên cứu (m2)

- Độ giao tán (q):

000 10

St

- Tỷ lệ chiều dài tán L0t

Hvn

Lt

2.4.3.2 Mô tả đặc trưng cấu trúc lâm phần:

a) Xác định phân bố thực nghiệm cho các nhân tố: Đường kính thân, chiều cao, đường kính tán

Do các đối tượng quan sát thuộc mẫu lớn (n>30) nên tiến hành chia tổ ghép nhóm Tiến hành xác định giá trị lớn nhất, nhỏ nhất Sau đó chọn mặc định cự ly tổ K, thường là giá trị chẵn cho phù hợp với nội dung nghiên cứu Do đối tượng nghiên cứu là rừng trồng, nên cự ly tổ K được chọn cho D1.3 là 2cm/cỡ; Chiều cao là 1m/cỡ; Dt là 0,5m/cỡ

Tần số phân bố thực nghiệm trong từng ô tiêu chuẩn được xác định bằng đường lệnh: Tools\Data Analysis \Histogram\Ok

b) Quy luật phân bố số cây theo đường kính và chiều cao

Có rất nhiều các hàm toán học có thể dùng để biểu thị phân bố số cây theo đường kính và chiều cao như các hàm: Phân bố chuẩn, phân bố khoảng cách, phân

bố Meyer, v.v Tuy nhiên, để giảm bớt tính toán mà vẫn đảm bảo tính chính xác, đề tài tiến hành kế thừa kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước như: Vũ Tiến Hinh, Trần Văn Con, Đào Công Khanh, Vũ Nhâm, v.v cho rằng phân bố Weibull là phân

bố thích hợp nhất Vì thế, đây là dạng hàm toán học được đề tài dùng xuyên suốt trong quá trình phân tích mô phỏng đặc trưng cấu trúc lâm phần Tếch

- Hàm Weibull là phân bố xác suất của biến ngẫu nhiên liên tục, có miền xác

F( )1  . (2.7)

Trong đó: ,  là 2 tham số của Weibull

+ Tham số  đặc trưng cho độ lệch đường cong, tham số này phải tự ước lượng thông qua hình dạng thực nghiệm của đường cong

Nếu:  = 1 phân bố có dạng giảm

 < 3 phân bố có dạng một đỉnh lệch trái

 = 3 phân bố có dạng tiệm cận chuẩn

ytrên : Giới hạn trên của tổ

ydưới : Giới hạn dưới của tổ (y là giá trị D hoặc H)

a : giới hạn dưới tổ đầu tiên của biến y

- Sau khi tính toán xác xuất và tần số lý thuyết, tiến hành gộp những tổ có

flt<5 với tổ trên hay tổ dưới sao cho flt≥5

- Kiểm tra giả thuyết về quy luật phân bố bằng tiêu chuẩn 2

n

 (khi bình phương)

Giả thuyết H0: Phân bố của nhân tố điều tra theo hàm Weibull

Giả thuyết H0 được kiểm tra bằng tiêu chuẩn : n2

f f

1

2

)(

 ( k= l-r-1) thì giả thuyết được chấp nhận (H0+), tức là phân

bố lý thuyết phù hợp với phân bố thực nghiệm Ngược lại nếu 2

n

 > 2

5 0

 (k), thì phân bố lý thuyết bị bác, hay nói cách khác là phân bố lý thuyết không phù hợp với phân bố thực nghiệm (H0-)

2.4.3.3 Xác định mối quan hệ giữa các nhân tố ảnh hưởng đến quy luật phân bố đường đường kính D1.3

- Các nhân tố ảnh hưởng: A (tuổi); N (mật độ); q (hệ số giao tán)

- Ảnh hưởng của các nhân tố đến quy luật phân bố được xem xét trên các lâm phần tuân theo quy luật hàm Weibull Quy luật phân bố được đại diện bằng độ

hệ giữa các đại lượng được xác định thông qua hệ số xác định R2, kiểm tra tồn tại bằng tiêu chuẩn F của Fisher, kiểm tra tồn tại của các tham số bằng tiêu chuẩn t

- Xác lập quan hệ bằng đường lệnh: tools\Data Analysis\Regression\Ok

- Phương trình được lựa chọn là phương trình có hệ số xác định cao nhất, các

tham số đều tồn tại trong tổng thể và đơn giản trong tính toán

2.4.3.4 Xác định ảnh hưởng của độ giao tán, độ lệch phân bố Sk đến tỷ lệ cây sinh trưởng kém (cây cấp IV + V)

- Ảnh hưởng của độ giao tán đến tỷ lệ cây sinh trưởng kém được xác định bằng các dạng phương trình từ (2.25 – 2.27)

- Độ lệch phân bố được nghiên cứu là độ lệch Sk của phân bố N/D1.3; N/Hvn; N/Dt

Các phương trình được thử nghiệm

Y = f(Sk) (2.26)

Y = f(q, Sk) (2.27)

2.4.3.5 Phân hoá và tỉa thưa rừng Tếch

Để tiến hành phân cấp các cây trong quần thụ sử dụng phương pháp phân

loại theo hệ số đường kính của B.D Dinkin (1978) [12, tr.52]

- Tính đường kính D1.3 bìnhquân của lâm phần

- Thực hiện phân chia những cá thể hình thành rừng Tếch thành 5 cấp sinh trưởng theo thứ tự từ cấp sinh trưởng tốt nhất (cây cấp I) đến cấp sinh trưởng xấu nhất (cây cấp V), cụ thể:

+ Cấp I: Là những cây có Dcây > 1,46D1 3;

+ Cấp II: Là những cây có Dcây = (1,16  1,45)D1 3;

+ Cấp III: Là những cây có Dcây = (0,86  1,15)D13;

+ Cấp IV: Là những cây có Dcây = (0,76  0,85)D1 3;

+ Cấp V: Là những cây có Dcây < 0,75D1 3;

CHƯƠNG III - ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU 3.1 Đặc điểm tự nhiên của huyện Yên Châu

3.1.1 Vị trí địa lý

Yên Châu là huyện miền núi biên giới của tỉnh Sơn La, nằm trên trục quốc lộ

6, cách Hà Nội 256 km về phía Tây Bắc, cách thành phố Sơn La 65 km về phía Đông Bắc, là khu vực đệm giữa 2 cao nguyên: Sơn La và Mộc Châu Có toạ độ địa

lý 104o10’ đến 104o40’ kinh độ Đông và 21o07’ đến 21o14’ vĩ độ Bắc Có tổng diện tích tự nhiên là: 85.755 ha, chiếm 6% diện tích tự nhiên của tỉnh Ranh giới hành chính của huyện Yên Châu:

- Phía Đông giáp huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La

- Phía Tây giáp huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La

- Phía Bắc giáp huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La

- Phía Nam có 46 km đường biên giới với nước CHDCND Lào

Do nằm giữa 2 khu công nghiệp lớn của tỉnh là huyện Mộc Châu và huyện Mai Sơn nên rất thuận lợi cho việc tiêu thụ nông sản hàng hoá nói chung và sản phẩm cho công nghiệp chế biến nói riêng Dọc trên địa bàn huyện có tuyến quốc lộ

số 6 chạy xuyên suốt, đặc biệt có 17 km đường biên giới tiếp giáp với nước bạn Lào qua cửa khẩu Nà Cài tạo điều kiện cho Yên Châu trong giao lưu kinh tế, văn hoá xã hội, tiếp thu các thành tựu khoa học công nghệ tiên tiến và khả năng thu hút vốn đầu

tư của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài tỉnh

3.1.2 Về địa hình

- Địa hình huyện Yên Châu khá đa dạng, hình thành các vùng đất có đặc tính khác nhau, tạo nên sự đa dạng về các loại cây trồng, vật nuôi Địa hình chia cắt huyện Yên Châu thành 2 vùng rõ rệt: Vùng dọc quốc lộ 6 và vùng cao biên giới

+ Vùng dọc quốc lộ 6 (vùng lòng chảo) có diện tích tự nhiên: 43.463 ha, gồm

9 xã, thị trấn (Chiềng Đông, Chiềng Sàng, Chiềng Pằn, Viêng Lán, Thị trấn Yên Châu, Chiềng Khoi, Sập Vạt, Chiềng Hặc, Tú Nang), chiếm 51,5% diện tích tự nhiên toàn huyện Vùng dọc quốc lộ 6 xen giữa hai cao nguyên Mộc Châu và Nà Sản nằm ở độ cao trung bình 400m so với mặt nước biển

+ Vùng cao biên giới có diện tích 40.904 ha, gồm 6 xã (Mường Lựm, Lóng

Phiêng, Chiềng Tương, Phiêng Khoài, Chiềng On, Yên Sơn), chiếm 48,5% diện tích

tự nhiên toàn huyện Nằm ở độ cao trung bình 800 – 900m so với mặt nước biển, có những bãi đất bằng xen giữa các dãy núi đá

3.1.3 Khí hậu, thuỷ văn

Nhìn chung, với điều kiện thời tiết, khí hậu có khắc nghiệt ảnh hưởng đến

sản xuất do khô hanh, lượng mưa phân bố không đều, có lũ quét, hạn hán Song cơ bản, huyện thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, một năm chia thành 2 mùa rõ rệt, đồng thời do địa hình đã chia vùng thành 2 vùng khí hậu khác nhau

- Vùng dọc quốc lộ 6 nắng nóng hơn, số ngày nắng trong năm nhiều, tổng

tích ôn cao là điều kiện tốt, thuận lợi cho phát triển cây lúa nước, cây công nghiệp ngắn ngày, đặc biệt là các loại cây ăn quả Có ảnh hưởng của gió Đông Bắc, song không nhiều Chịu ảnh hưởng của gió Lào (gió Tây) khô nóng từ tháng 3 đến tháng

5

- Vùng cao biên giới khí hậu mát mẻ hơn, thích hợp với cây chè, cây ngô và

chăn nuôi đại gia súc

3.1.3.2 Thuỷ văn

Do địa hình chia cắt mạnh tạo cho Yên Châu có một hệ thống suối, ao hồ khá phong phú, với các hệ thống suối chính như: Suối Sập, suối Vạt vùng quốc lộ 6,

suối Nậm Pàn ở vùng cao biên giới Nhìn chung, sự phân bố của các hệ thống suối

chính trên địa bàn huyện không đều, tập trung chủ yếu ở vùng quốc lộ 6 và một số

xã biên giới như Chiềng On, Yên Sơn Đa phần các suối trên địa bàn huyện đều ngắn, dốc, tiết diện hẹp cộng với mật độ che phủ của thảm thực vật hạn chế nên lưu

lượng nước thiếu ổn định, khả năng giữ nước còn hạn chế Về mùa mưa thường gây

lũ quét, xói mòn, rửa trôi mạnh Mùa khô lưu lượng nước rất thấp, thậm chí nhiều con suối không còn nước Nguồn nước ngầm không phong phú; việc khai thác để phục vụ cho chương trình nước sạch nông thôn còn gặp nhiều khó khăn

3.1.4 Tài nguyên thiên nhiên

3.1.4.1 Thổ nhưỡng

Theo kết quả tính toán trên bản đồ thổ nhưỡng của tỉnh, huyện Yên Châu có

6 loại đất chính như sau:

- Đất thung lũng do sản phẩm dốc tụ: 4.100 ha, chiếm 4,9% tổng diện tích Loại đất này tập trung chủ yếu ở vùng thấp, dọc theo quốc lộ 6 giáp huyện Mai Sơn, thích hợp cho việc canh tác lúa, cây công nghiệp ngắn ngày

- Đất Feralit mùn vàng nhạt trên đá cát: 15.000 ha chiếm 17,9% tổng diện tích Phân bố chủ yếu ở xã Chiềng On và một số khu vực đất dốc thuộc vùng cao và biên giới Loại đất này thích hợp cho việc trồng các loại cây ngắn ngày và khoanh nuôi bảo vệ rừng

- Đất Feralit đỏ nâu trên đá biến chất: 22.409 ha, chiếm 24,4% tổng diện tích Đây là nhóm đất khá phổ biến trong huyện được phân bố khắp trên địa bàn, loại đất này thường có tầng đất dày, độ phì cao, tỷ lệ mùn lớn phù hợp với phát triển nhiều loại cây trồng

- Đất đỏ nâu trên đá vôi: 19.366 ha chiếm 23,1% tổng diện tích Loại đất này tập trung ở các xã vùng biên giới giáp cao nguyên Mộc Châu thích hợp với cây công nghiệp dài ngày, khoanh nuôi bảo vệ rừng

- Đất vàng nâu trên đá phù sa cổ: 7.600 ha chiếm 9,1% tổng diện tích Phân

bố dọc theo các hệ thống suối lớn, thích hợp cho các loại cây lương thực, cây hàng năm

- Đất Feralit nâu vàng trên đá Macmaaxit: 17.300 ha chiếm 20,6% tổng diện tích Phân bố trên toàn huyện, thích hợp phát triển nhiều loài cây trồng

Hầu hết các loại đất ở huyện Yên Châu có độ dày tầng đất từ trung bình đến khá, thành phần cơ giới từ trung bình đến thịt nặng Tỷ lệ mùn và các chất dinh dưỡng từ trung bình đến khá, độ pH trung bình từ 5,5 - 6,0, nghèo Bazơ trao đổi,

thiếu lân, kali, các chất dễ tiêu do quá trình xói mòn và rửa trôi mạnh Nhìn chung đất đai phần lớn thích hợp cho phát triển sản xuất nông nghiệp đa dạng Tuy nhiên

do nguồn nước khó khăn và phần lớn đất đai có độ dốc lớn đã hạn chế đến khả năng khai thác, sử dụng quỹ đất có hiệu quả trong sản xuất nông nghiệp cũng như các mục đích, dân sinh kinh tế khác

3.1.4.2 Tài nguyên rừng và thảm thực vật

Hiện tại toàn huyện có 44.026 ha diện tích đất lâm nghiệp có rừng, trong đó

có 4.166,2 ha là rừng sản xuất và 39.860,1 ha là đất rừng phòng hộ Độ che phủ của rừng đạt 49,34% song phân bố không đồng đều giữa các khu vực trên địa bàn huyện, tập trung chủ yếu ở các xã vùng cao, biên giới (xã Mường Lựm 65,96 %; Chiềng Tương 58,5% ) các xã vùng quốc lộ 6 mật độ che phủ khá thấp (xã Chiềng Sàng 30,48%; Thị trấn Yên Châu 25,51%)

3.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội của huyện Yên Châu

3.2.1 Dân số

Theo thống kê đến 0 giờ ngày 1/4/2009, huyện Yên Châu có tổng số 68.710 nhân khẩu Trong đó: Nam 34.384 người, chiếm 50,04%; Nữ 34.326 người, chiếm 49,96%; Mật độ dân số 79 người/km2

Toàn huyện có 15.168 hộ dân, gồm 6 dân tộc: Dân tộc Thái là chủ yếu chiếm 53,6%; dân tộc kinh 19,2%; dân tộc Mông 12,7%; dân tộc Sinh Mun chiếm 8,9%; dân tộc Khơ Mú 0,4% và dân tộc Mường 0,2% Phần lớn các dân tộc thiểu số có trình độ dân trí thấp, sống phân tán, rải rác, tốc độ gia tăng dân số cao và bình quân toàn huyện là 1,48% Sự gia tăng dân số kéo theo nhiều sức ép, việc làm, đời sống,

y tế, văn hoá, giáo dục, trật tự xã hội v.v

3.2.2 Cơ sở hạ tầng

3.2.2.1 Giao thông:

Mạng lưới giao thông của huyện trong những năm qua đã không ngừng phát triển Bao gồm: 01 tuyến Quốc lộ 6 chạy qua địa bàn huyện dài 54 km; 02 tuyến tỉnh lộ: Tỉnh lộ 103 (Tà Làng - Chờ Lồng) dài 49km và tỉnh lộ 103A (Chờ Lồng -

Nà Cài) dài 24km Đây là 2 tuyến chiến lược Quốc phòng của tỉnh và cũng là đường chiến lược phát triển kinh tế, xã hội của các xã vùng biên giới; 08 tuyến đường

huyện lộ dài 89km, 4 km đường giao thông đô thị và 290 km đường giao thông xã Đến thời điểm này, tất cả các xã đều có đường giao thông đến trung tâm xã Phần lớn các tuyến đường đã bị xuống cấp, trong tương lai cần tiếp tục đầu tư, mở rộng

và nâng cấp mặt đường thì mới đáp ứng được các yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của huyện

3.2.2.2 Thuỷ lợi

Toàn huyện có 14 đập xây kiên cố và 150 km kênh mương, cơ bản đã đáp ứng nước tưới cho diện tích gieo trồng lúa: Vụ xuân 1.189 ha, vụ mùa 1.356 ha, kết hợp nuôi trồng thuỷ sản và cung cấp nước sinh hoạt cho một bộ phận khá lớn dân

cư khu vực nông thôn Tuy nhiên, 80% công trình mang tính tạm thời và chỉ phát huy được khoảng 70% so với thiết kế Mặt khác các công trình chỉ tập trung cho tưới lúa, còn nước tưới cho cây công nghiệp, cây ăn quả, v.v hầu như chưa được đáp ứng

3.2.3 Văn hoá, giáo dục, y tế

3.2.3.1 Văn hoá - thể thao

Đến nay toàn huyện đã có 15 nhà văn hoá xã, 1 trạm truyền hình trung tâm, 4 trạm truyền hình khu vực, 1 trạm truyền thanh cơ sở, 2 trạm truyền thanh khu vực, 2 đội chiếu phim lưu động, 18 đội thông tin lưu động và 22 câu lạc bộ sinh hoạt các loại, v.v Tuy nhiên cơ sở hạ tầng phục vụ cho các hoạt động văn nghệ, thể thao còn thiếu thốn, trong tương lai cần chú trọng nâng cấp cơ sở hạ tầng kỹ thuật, mở rộng quỹ đất đai đáp ứng nhu cầu cho các hoạt động vui chơi giải trí của nhân dân ngày càng cao

3.2.3.2 Giáo dục - đào tạo

Toàn huyện được xây dựng số trường đầy đủ cho tất cả các bậc học: Giáo dục mầm non: 16 trường công lập với 154 thầy cô; Tiểu học: 24 trường với 444 giáo viên; Trung học cơ sở: 18 trường với 315 giáo viên; Trung học phổ thông: 2 trường với 83 giáo viên; Giáo dục thường xuyên: 8 lớp học văn hoá, 45 lớp học nghề

3.2.3.3 Y tế

Nhìn chung hệ thống y tế tuy đã có mặt ở đầy đủ các xã song công tác y tế còn gặp nhiều khó khăn, do địa bàn phức tạp, giao thông đi lại không thuận tiện, cơ

sở vật chất còn thiếu thốn, thiếu bác sỹ giỏi, khả năng chám chữa bệnh cho nhân dân chỉ dừng ở mức các bệnh thông thường Trong thời gian tới ngoài việc cần tập trung đầu tư chiều sâu, nâng cấp thiết bị y tế, tăng số lượng cán bộ y tế, bác sỹ, y sỹ nhằm đáp ứng hơn nữa khả năng khám, chữa bệnh cho nhân dân

3.3 Một số đặc điểm cơ bản của các xã thuộc đối tượng nghiên cứu

Hình 3.1 Sơ đồ địa giới hành chính 4 xã thuộc đối tượng nghiên cứu

3.3.1 Đặc điểm cơ bản xã Chiềng Hặc

Chiềng Hặc là xã miền núi vùng 2, nằm dọc theo quốc lộ 6 thuộc huyện Yên Châu, cách thị trấn Yên Châu 10km về phía Đông Nam Phía Đông giáp xã Tú Nang thuộc huyện Yên Châu; Phía Tây giáp xã Sập Vạt; Phía Bắc giáp xã Mường Lựm, huyện Yên Châu; Phía Nam giáp xã Chiềng Khoi, huyện Yên Châu

Chiềng Hặc có độ cao 400m so với mặt nước biển, địa hình tương đối phức tạp bị chia cắt nhiều, mang đặc trưng khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng núi phía

Bắc, có hai mùa rõ rệt trong năm: Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10; Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau Nhiệt độ trung bình năm là 23,10C; Độ ẩm trung bình 78,3%; Lượng mưa trung bình năm là 1.019mm; Số ngày mưa trung bình năm

là 130 ngày Nhìn chung khí hậu khô hanh, khắc nghiệt, lượng mưa phân bố không đều, có lũ quét, hạn hán nên ảnh hưởng lớn đến sản xuất nông lâm nghiệp trên địa bàn

Xã có tổng diện tích đất tự nhiên 8.973,66 ha, trong đó đất lâm nghiệp là 5.133,9 ha chủ yếu tập trung ở ranh giới giáp xã Phiêng Khoài, Lóng Phiêng và ở một số khu vực giáp huyện Bắc Yên nhưng trữ lượng thấp, rừng trồng chủ yếu là cây Tếch (tổng diện tích rừng Tếch 148,986 ha)

3.3.2 Đặc điểm cơ bản xã Tú Nang

Tú Nang là xã miền núi nằm dọc theo quốc lộ 6 thuộc huyện Yên Châu Xã

có tổng diện tích đất tự nhiên 9.684 ha, trong đó đất lâm nghiệp là 5.367,7 ha, là xã

có diện tích rừng trồng loài cây Tếch cao nhất huyện (tổng diện tích rừng Tếch 317,022 ha)

3.3.3 Đặc điểm cơ bản xã Sập Vạt

Cũng giống như 2 xã trên, sặp Vạt là xã miền núi nằm dọc theo quốc lộ 6 thuộc huyện Yên Châu Xã có tổng diện tích đất tự nhiên 5.963 ha, trong đó đất lâm nghiệp là 2.835,2 ha, là xã có diện tích rừng trồng loài cây Tếch thấp nhất huyện (tổng diện tích rừng Tếch 61,950 ha)

3.3.4 Đặc điểm cơ bản xã Chiềng Pằn

Cũng giống như 3 xã trên, Chiềng Pằn là xã miền núi nằm dọc theo quốc lộ 6 thuộc huyện Yên Châu Xã có tổng diện tích đất tự nhiên 3.976 ha - thấp nhất trong

4 xã điều tra, song diện tích đất lâm nghiệp lại khá cao 2.257,9 ha, với tổng diện tích rừng trồng loài cây Tếch lớn thứ nhì huyện là 228,826 ha

CHƯƠNG IV - KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

4.1 Đặc điểm chung của lâm phần Tếch trồng thuần loài, khác tuổi tại Yên Châu, Sơn La

4.1.1 Thực trạng và nguồn gốc rừng trồng Tếch ở địa bàn nghiên cứu

Cây Tếch xuất hiện rất sớm ở Yên Châu, từ những thập niên 60 của thế kỷ 20, song mới chỉ được gây trồng rải rác ở trong các vườn hộ gia đình, cơ quan, mà chưa được quan tâm gây trồng thành rừng Từ một vài chục năm trở lại đây, khi tài nguyên rừng tự nhiên ngày càng cạn kiện Năng suất cây trồng giảm, môi trường sinh thái bị đe doạ (Yên Châu được đánh giá là huyện có khí hậu khắc nghiệt nhất tỉnh Sơn La, có những ngày nhiệt độ tăng trên 400C) thì việc trồng rừng đã trở thành vấn đề bức xúc của người dân địa phương và của xã hội Căn cứ vào điều kiện địa hình, đất đai và khí hậu, hàng loạt các dự án trồng rừng nhằm phủ xanh đất trống đồi núi trọc, đồng thời tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập cho người dân bản xứ đã được triển khai Tiêu biểu như: Dự án Lâm nghiệp xã hội Sông Đà (GTZ) năm 1994,

do cộng hoà Liên bang Đức tài trợ; chương trình 327 được thực hiện theo quyết định số 327 – QĐ ngày 15/09/1992 của Thủ tướng Chính Phủ với cây Tếch là cây trồng rừng chủ đạo - đối tượng nghiên cứu của đề tài

Theo số liệu thống kê của hạt kiểm lâm huyện Yên Châu về diện tích rừng trồng Tếch (biểu 4.1) và để làm rõ hơn các thông tin, đề tài tiến hành điều tra hiện trường kết hợp phỏng vấn một số câu hỏi mở các hộ gia đình có trồng rừng Tếch, như: (1) Rừng trồng Tếch tại gia đình được bắt đầu trồng từ năm bao nhiêu; (2) cây con được lấy từ đâu về trồng; (3) Người dân có được hướng dẫn kỹ thuật trồng rừng không; (4) Trồng được mấy năm thì chặt tỉa bớt cành; (5) Nhà nước có trả tiền công quản lý và công trồng hay không; (6) Chủ quản lý rừng trồng hiện nay là ai?

Biểu 4.1 Biểu tổng hợp diện tích rừng trồng Tếch tại huyện Yên Châu

stt Địa phương Diện tích rừng trồng

Kết quả cho thấy: Rừng Tếch theo dự án được bắt đầu gây trồng thành rừng

từ năm 1994, liên tiếp trong 4 năm đến năm 1997, được nhà nước đầu tư vốn, thiết

kế và chuyển giao kỹ thuật, cung ứng cây con cho dân trồng Tuy nhiên, cũng có một số hộ gia đình được trả tiền để tự gieo ươm tại nhà và tự trồng Mặt khác, đối với nhiều hộ, do trong vườn đã xuất hiện cây Tếch trước khi có dự án, nên dù họ trồng rất thủ công thì cây Tếch vẫn sống rất tốt, kết quả này bước đầu cho thấy Tếch

là một loài cây khá phù hợp với điều kiện tự nhiên địa phương Sau khi trồng khoảng 5 năm thì bắt đầu tiến hành tỉa cành, song phần đa là không tác động, vì thực tế công người dân nhận được từ việc trồng, chăm sóc, bảo vệ rừng rất ít

Từ năm 2001, thực hiện giao đất lâm nghiệp, giao rừng theo quyết định số

3011 ngày 12/12/2001 của UBND tỉnh Sơn La, những gia đình trồng Tếch đều được cấp quyền sử dụng đất lâm nghiệp lâu dài và được giao diện tích rừng đã trồng để quản lý bảo vệ Tuy nhiên, trên thực tế sau khi rừng Tếch khép tán cũng là thời điểm không thể trồng xen canh thêm các cây nông nghiệp (ngô, đậu, v ), dân số thì ngày càng gia tăng, thiếu đất canh tác, nhiều hộ gia đình đã lấn đất rừng Tếch để làm nông nghiệp

Từ biểu thống kê 4.1 và kết quả điều tra sơ thám cho thấy, tổng diện tích

rừng trồng Tếch toàn huyện theo thiết kế, thống kê ban đầu của ban quản lý dự án là 1.338,187 ha, phân bố trong 8/15 xã, thị trấn Các xã được lựa chọn gây trồng trong vùng dự án hầu hết đều nằm dọc hai bên đường quốc lộ 6 từ Sơn La đi Hà Nội Trong đó Tú Nang là xã có diện tích trồng rừng lớn nhất (317,022 ha chiếm 23,69% tổng diện tích rừng Tếch toàn huyện), tiếp đến các xã Chiềng Pằn (chiếm 17,10%)

và Chiềng Hặc (11,13%) Các xã có diện tích trồng rừng lớn tiếp theo là: Chiềng Đông (12,14%), Chiềng Khoi (16,75%) Song trên thực tế, diện tích rừng Tếch còn lại rất ít, đường kính nhỏ và cây phân bố rải rác Nguyên nhân, do xây dựng đường quốc lộ 6 đi qua (Chiềng Đông) và do thiếu đất canh tác, phần đa diện tích trồng rừng Tếch đều chuyển thành các bãi đất nông nghiệp canh tác ngô, sắn Xã có diện tích rừng Tếch trồng ít nhất là Sập Vạt (chiếm 4,63%) Song, theo đánh giá ban đầu đây cũng là xã mà Tếch sinh trưởng rất tốt Từ kết quả điều tra ban đầu, đề tài lựa chọn vùng điều tra thu thập số liệu là 4 xã: Chiềng Pằn, Chiềng Hặc, Tú Nang, Sặp Vạt với tổng diện tích rừng Tếch là: 756,784 ha, chiếm 56,55% tổng diện tích rừng trồng Tếch theo thiết kế

4.1.2 Đặc điểm chung của lâm phần Tếch trên địa bàn nghiên cứu

Số liệu được tiến hành điều tra trong 39 ôtc tại các địa điểm (xã), địa hình (chân, sườn, đỉnh) và tuổi (13 – 16 năm) khác nhau Kết quả xử lý được thống kê

trong biểu 4.2 và trình bày chi tiết trong phụ biểu 01

Biểu 4.2 Các thông tin cơ bản của ôtc

Hướng phơi Vị trí Xã 1.3

ôtc)

N (cây/

ha)

tổng St (m 2 /ha)

ôtc)

N (cây/

ha)

tổng St (m 2 /ha)

Từ biểu 4.2 cho thấy, các ôtc được bố trí ở tất cả các sườn Đông, Tây, Nam,

Bắc, độ dốc từ trung bình đến dốc và rất dốc (17 – 380) Trong 39 ôtc có 4 ô ở tuổi

13, 11 ô tuổi 14, 7 ô tuổi 15 và 17 ô tuổi 16; 13 ô ở đỉnh, 12 ô ở chân và 14 ô ở sườn Việc bố trí ôtc ở các hướng phơi, vị trí và độ dốc khác nhau sẽ đại diện tốt cho khả năng thu nhận nguồn năng lượng mặt trời, đảm bảo sự bao quát, so sánh chính xác trong điều tra, đánh giá tình hình sinh trưởng, các quy luật cấu trúc và các nhân tố ảnh hưởng trong đời sống cây rừng

Đường kính thân cây bình quân (D1.3) của lâm phần dao động mạnh theo tuổi

và theo địa hình, từ 11,44 – 18,32 cm; Chiều cao trung bình (Hvn) từ 10,07 – 16,7m; Chiều cao dưới cành (Hdc) từ 5,98 – 9,92 m; Đường kính tán dao động từ 3,2 – 5,47m; Mật độ dao động từ 660 – 1.280 cây/ha Trong đó, mật độ trung bình từ tuổi

13 đến tuổi 16 tương ứng là: 1.010, 918, 931, 891 cây/ha, nếu so với mật độ trồng rừng ban đầu (2,5*3m) tương ứng 1.430 cây/ha thì tỷ lệ cây sống trung bình (theo các tuổi 13 – 16) lần lượt là: 70,63%, 64,21%; 58,14%; và 62,28%; Tổng diện tích tán dao động mạnh từ 7.145 – 21.613 (m2/ha);

Nhận xét: Nhìn chung các chỉ tiêu sinh trưởng đường kính, chiều cao trung

bình đều tăng theo tuổi Biến động trung bình giữa các ô là cao hơn biến động trung bình giữa các tuổi Song, nhân tố biến động rõ rệt nhất là mật độ và tổng diện tích tán của lâm phần, có những diện tích mật độ quá thấp, tạo điều kiện cho cành nhánh phát triển Ngược lại, có những diện tích mật độ quá cao, tán quá dầy gây cạnh tranh mạnh về không gian dinh dưỡng, đường kính thân và chiều cao đều thấp Đây

là kết quả của việc khai thác và tác động không hợp lý của người dân địa phương, (khi điều tra, có những ôtc còn sót lại tới 15 đến 20 gốc cây to đã bị chặt) Rõ ràng,

sự tác động của người dân không nhằm mục đích chính là chăm sóc rừng, mang tính

tự phát và có sự tác động không đều giữa các nơi đã gây ảnh hưởng đến tình hình sinh trưởng chung của rừng Theo nghiên cứu của phân viện khoa học Lâm nghiệp Nam Bộ, khi trồng rừng Tếch ở mật độ ban đầu từ 1.333 – 2.222 cây/ha, rừng Tếch cần được tỉa thưa cơ giới từ 2 – 3 lần tương ứng với các tuổi 6, 12 và 20 Số cây để lại nuôi dưỡng sau lần tỉa thưa 1, 2, 3 đối với lập địa tốt tương ứng là 800, 400 và