• Liên và An mới chỉ là hai đứa trẻ, tâm hồn còn trong trẻo đáng quý; nhưng đã phải tập quen với nhịp sống mòn mỏi của phố huyện, trở thành một phần của phố huyện.. • Với người dân phố h
Trang 1CHUYÊN ĐỀ 4 TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM HIỆN ĐẠI (1939 – 1945) MỤC TIÊU
1 Kiến thức
- Trình bày được các nét chính về tiểu sử, sự nghiệp sáng tác, phong cách nhà văn
(Thạch Lam, Nguyễn Tuân) và xuất xứ, nhan đề, tình huống truyện (Hai đứa trẻ, Chữ người tử tù).
- Đánh giá về giá trị tác phẩm (nhân đạo, hiện thực, thẩm mĩ), tư tưởng của nhà văn về
số phận, tài năng của con người
- Xác định vai trò ngữ cảnh trong giao tiếp
2 Kĩ năng
• Tổ chức cách đọc truyện ngắn lãng mạn: nghệ thuật xây dựng nhân vật, tạo tình
huống, tạo bối cảnh, thủ pháp tương phản
• So sánh làm rõ đặc điểm riêng về phong cách viết truyện của nhà văn
• Làm rõ nghĩa văn bản, lời nói trong ngữ cảnh cụ thể
A VĂN BẢN VĂN HỌC
I LÍ THUYẾT TRỌNG TÂM
HAI ĐỨA TRẺ Thạch Lam
1 Bức tranh phố huyện lúc chiều tà và về đêm
• Thiên nhiên lúc chiều tà hiện lên buồn tẻ, thưa vắng, màu sắc và hoạt động nhạt nhòa, yên bình của chốn tỉnh lẻ
• Nhịp điệu thời gian nơi phố huyện rất chậm, không có cảm giác hối hả tất bật
• Khung cảnh phiên chợ tàn chính là diện mạo của phố huyện: tàn tạ, mòn mỏi, nghèo khổ ngày này qua ngày khác
• Đêm xuống, màn đêm mờ mịt trùm phủ phố huyện, chỉ có duy nhất ánh sáng leo lét của ngọn đèn con chị Tý giữa đêm đen
2 Chân dung những người dân nơi phố huyện
Trang 2• Những nhân vật như chị Tý, bác Siêu, gia đình bác Xẩm đều là những người nghèo có đời sống cơ cực.
• Những người đó vì hoàn cảnh khác nhau, đều đang lay lắt sống qua ngày, sống mà không có hi vọng đổi khác
• Có những người đã trở nên dở điên dở khùng, như bà cụ Thi, chỉ để quên đi cuộc sốngmòn mỏi
• Người đọc dễ dàng nhận thấy cuộc sống nơi phố huyện tàn phá con người ghê gớm, và
đó là một quá trình tha hóa liên tục
• Liên và An mới chỉ là hai đứa trẻ, tâm hồn còn trong trẻo đáng quý; nhưng đã phải tập quen với nhịp sống mòn mỏi của phố huyện, trở thành một phần của phố huyện
3 Hình ảnh đoàn tàu đi qua phố huyện
• Đoàn tàu chỉ đi ngang qua phố huyện, không dừng lại, không có khách mua bán, nhưng những con người đó vẫn ngóng đợi mỗi đêm
• Những người háo hức chờ đợi đoàn tàu nhất là hai chị em Liên và An, chúng nhất quyết phải đợi tàu đến rồi mới đi ngủ
• Đoàn tàu băng qua phố huyện dù chỉ chốc lát nhưng mang theo âm thanh, ánh sáng rực rỡ làm bừng sáng cả phố huyện
• Với người dân phố huyện, đoàn tàu mang theo hi vọng vào một cuộc sống khác tốt đẹphơn, hi vọng một sự đổi thay
• Riêng với hai chị em, đoàn tàu từ Hà Nội về còn gợi nhớ về quá khứ tươi đẹp, tuổi thơhồn nhiên vui vẻ, tình thương của cha mẹ - điều bây giờ chúng không còn có được
4 Đặc sắc nghệ thuật
• Nghệ thuật đối lập: ánh sáng và bóng tối (nổi bật nhất), hiện thực và ước mơ, bầu trời
và mặt đất, quá khứ và hiện tại
• Hình tượng bóng tối và ánh sáng ẩn dụ cho cuộc sống, thân phận và ước mơ của con người
• Nhịp điệu chậm rãi, âm điệu du dương, ẩn chứa nỗi buồn man mác, cũng thể hiện tình cảm dịu dàng, thương yêu của nhà văn với các nhân vật
CHỮ NGƯỜI TỬ TÙ
Trang 3• Sở trường thể loại tùy bút, song truyện ngắn cũng xuất sắc.
+ Chủ đề: Quan niệm về sự bất tử của cái đẹp, về môi quan hệ giữa cái đẹp và thiên lương
con người, sức mạnh của cái đẹp có khả năng chiến đấu với cái ác
2 Nội dung văn bản
+ Tình huống truyện
- Sự kiện có tính bước ngoặt: cuộc gặp gỡ giữa Huấn Cao và ngục quan
- Tính chất tình huống: kì lạ, trớ trêu, oái oăm
- Vị thế giao tiếp: kẻ yếu - kẻ mạnh; ngục quan - tù nhân; anh hùng - tiểu lại giữ tù; kẻphản loạn - tay sai cho triều đình
- Địa điểm gặp gỡ: nhà ngục tỉnh Sơn
- Thời gian gặp gỡ: Huấn Cao chuẩn bị lĩnh án tử, chính ngục quan phải là người giamgiữ và chờ chuyển đi
- Tình huống bất ngờ éo le dẫn đến bước ngoặt, giúp bộc lộ phẩm chất nhân vật, và thểhiện chủ đề tác phẩm
+ Nhân vật Huấn Cao
- Hội tụ tài hoa, khí phách, thiên lương, là người anh hùng hoàn mỹ
- Tài hoa: vừa có tài viết thư pháp nổi tiếng (văn) vừa là kẻ phản loạn chống triều đình,
có tài bẻ khóa vượt ngục (võ)
- Khí phách: một huấn đạo dám nổi dậy chống triều đình, đến lúc bị bắt không hề tỏ ra
sợ hãi trước đòn roi, tra tấn, thậm chí cái chết, coi thường kẻ “tiểu nhân thị oai”
- Thiên lương: lúc đầu ông hiểu lầm quản ngục vì cho rằng quản ngục là kẻ ác, kẻ “tiểunhân thị oai”, sau đó hiểu ra thì cảm động, coi ngục quan như tri kỉ, không chỉ đồng ý chochữ mà còn dùng con chữ để cứu lấy “một tấm lòng trong thiên hạ”
3 Nhân vật ngục quan
Trang 4- “Thanh âm trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mà nhạc luật đều hỗn loạn xô bồ”.
- Tính tình hiền lành lương thiện nhưng “chọn nhầm nghề”, lạc lõng giữa chốn tù ngụctàn ác, cũng đã phải học những “mánh khóe hành hạ thường lệ”
- Biết yêu, biết trân trọng cái đẹp, biết giá người, trọng người có tài, có sở nguyện caoquý là có được chữ của Huấn Cao mà treo trong nhà
- Vì yêu mến, trân trọng cái tài của ông Huấn mà mạo hiểm biệt đãi khâm phạm
- Hành xử dịu dàng, tinh tế, thấu hiểu tâm lý con người
- Là người biết phục thiện
- Đây không chỉ là một cuộc cho chữ, mà là cuộc “thọ giáo thiên lương”, một sự chuyềngiao nhân cách; Huấn Cao không chỉ cho chữ, mà đang cứu vớt một con người
- Người đọc nhận ra cái đẹp có sức mạnh đánh bại cái ác, cái xấu, nhưng không bao giờchấp nhận đứng chung hàng với cái ác, cái xấu; “cái đẹp cứu rỗi thế giới”
5 Nghệ thuật đặc sắc
- Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa màu sắc cổ điển và chất hiện đại (trong câu từ, nhịpđiệu, hệ thống hình tượng)
- Ngòi bút hiện đại đi sâu mổ xẻ tâm lý các nhân vât
- Khả năng sử dụng những chi tiết nghệ thuật đặc sắc
- Thủ pháp tương phản (đối lập) giữa ánh sáng và bóng tối, cái cao cả với cái phàm tục,người cho và người nhận, v.v
II BÀI TÂP CỦNG CỐ
Bài 1: Khung cảnh phố huyện lúc chiều tà được khắc họa như thế nào trong Hai đứa trẻ?
Trang 5Gợi ý trả lời:
Khung cảnh phố huyện lúc chiều tà
- Khung cảnh thiên nhiên dữ dội, đang chuyển động đến sự tàn lụi: phương Tây đỏ rựcnhư lửa cháy, những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn, tiếng ếch nhái kêu ran theogió nhẹ đưa vào (yên ả, thanh bình, nhịp điệu chậm chạp)
- Bức tranh hiện thực về đời sống con người
+ Chợ phiên nghèo đã tàn, đến những gì còn sót lại cũng tàn tạ (rác rưởi, vỏ bưởi, vỏthị, lá nhãn, lá mía)
+ Ánh sáng hào nhoáng từ những cửa hiệu chỉ còn lác đác, phố huyện trở lại với diệnmạo vốn có
+ Những đứa trẻ lang thang nhặt nhạnh những gì còn sót lại của phiên chợ mà ngườibán hàng để lại
=> Thiên nhiên thật đẹp, nhưng khi từ trên cao nhìn xuống mặt đất chỉ còn lại ấn tượng
về sự nghèo khổ, tăm tối, buồn bã
Bài 2: Hai đứa trẻ là tập hợp chân dung nhiều con người - những người dân nghèo nơi phố
huyện Họ là những con người như thế nào? Giữa họ có điểm chung gì?
Trang 6mỏi, nhịp sống quẩn quanh, tình cảnh dần tuyệt vọng Họ sống mà không niềm vui, khônghạnh phúc, không hi vọng gì vào ngày mai.
Bài 3: Liên và An được khắc họa trong tác phẩm Hai đứa trẻ là những nhân vật như thế
nào?
Gợi ý trả lời:
- Hoàn cảnh đáng thương: gia đình ly tán, cha mất việc, mẹ chạy chợ buôn gạo, cả haicòn rất nhỏ (10-12 tuổi) nhưng đã bị xô đẩy vào cuộc mưu sinh, trông hàng và bán hàng;quán hàng ế ẩm, hai chị em sống trong cảnh nghèo khó, thiếu thốn tình thương, sự quantâm săn sóc từ cha mẹ
- Cả hai là những đứa trẻ sớm trải đời, trưởng thành so với lứa tuổi, hiểu chuyện
- Liên là cô bé tốt bụng, giàu lòng thương cảm cho những mảnh đời bất hạnh giốngmình; ta cũng thấy được tâm hồn cô bé rất tinh tế, dễ dàng rung động với vẻ đẹp của cảnhvật, của quê hương
- Tâm hồn hai đứa trẻ chưa bị chai sạn: những giấc mơ nhỏ bé về Hà Nội xa xăm, sángrực, vui vẻ và huyên náo, về vũ trụ bao la, bầu trời ngàn sao
- Điều ám ảnh nhất mà nhà văn thường xuyên nhắc lại: hai đứa trẻ không có cơ hội đểmộng mơ, “chỉ một lát hai chị em lại cúi nhìn về mặt đất”; “Liên không nghĩ được lâu, mắtchị nặng dần, rồi sau Liên ngập vào giấc ngủ yên tĩnh”
=> Những tâm hồn thuần khiết đáng quý dần bị nuốt chửng bởi nhịp sống buồn tẻ, quẩnquanh, bế tắc của phố huyện Trưởng thành sớm cũng đòng nghĩa với việc thế giới tâmhồn riêng của chúng bị giết chết khi còn chưa kịp thành hình
Bài 4: Vì sao những người dân phố huyện háo hức với đoàn tàu như vậy? Đoàn tàu có ý
nghĩa gì với họ? Với hai chị em Liên, đoàn tàu có ý nghĩa đặc biệt gì?
Gợi ý trả lời:
- Những người dân phố huyện đợi tàu không phải vì muốn bán thêm chút hàng Ai cũnghiểu rằng con tàu không dừng lại ở phố huyện, và nếu có dừng lại hầu như cũng không aixuống mua hàng
- Hình ảnh đoàn tàu đi qua phố huyện được tâm trí hai đứa trẻ ghi lại rất sống động, háohức: những dấu hiệu đầu tiên, màu sắc, ánh sáng, âm thanh, những dư âm sau cuối…v.v
Trang 7- Con tàu không giải quyết được vấn đề vật chất, nhưng là trợ lực về tinh thần: đoàn tàu
là hình ảnh của thế giới khác với thế giới họ đang sống, là biểu tượng của cuộc sống hạnhphúc trong tâm trí những con người nghèo khổ
- Đoàn tàu mang ánh sáng đến phố huyện tối tăm, mang âm thanh náo nhiệt đến phốhuyện trầm lặng buồn tẻ, mang sự giàu sang lấp lánh đến phố huyện nghèo; đoàn tàu làcách duy nhất những con người tuyệt vọng tưởng tượng và nuôi hi vọng vào một cuộcsống khác tốt đẹp hơn
- Với Liên và An, đoàn tàu mang ý nghĩa đặc biệt:
+ Là món đồ chơi, là bộ phim, là cuốn truyện mà chúng chỉ có thể ước ao, không thể sởhữu
+ Gợi nhắc những kí ức đẹp đẽ của tuổi thơ
+ Gợi nhắc Hà Nội xa xăm, sáng rực, vui vẻ, huyên náo
- Như vậy, đoàn tàu với những người dân phố huyện chính là nguồn sống, nguồn sứcmạnh để con người tồn tại qua những tháng ngày nghèo khó tuyệt vọng, dù rằng “tàu hômnay không đông như mọi khi”, chính ước mơ đó cũng đang tàn tạ dần
Bài 5: Phân tích tài năng của Nguyễn Tuân trong việc xây dựng tình huống truyện Chữ
người tử tù?
Gợi ý trả lời:
- Nêu khái niệm tình huống truyện: một sự kiện đặc biệt, có khi bất thường, xảy ra vớinhân vật, dẫn đến bước ngoặt trong cuộc đời nhân vật, thể hiện phần nào bản chất của mộtcon người
- Xác định tình huống truyện của “Chữ người tử tù”: Cuộc gặp gỡ giữa Huấn Cao vàquản ngục
- Nhận xét: tình huống éo le, trớ trêu
- Phân tích tính chất của tình huống truyện:
+ Cuộc gặp trong nhà ngục tỉnh Sơn
+ Gặp gỡ khi Huấn Cao chuẩn bị chịu án chém, quản ngục chính là người giám sát thihành án
Trang 8+ Hai kẻ đối lập ở bình diện xã hội nhưng đồng điệu ở bình diện nghệ thuật (kẻ yếu - kẻmạnh; ngục quan - tù nhân; anh hùng - tiểu lại giữ tù, kẻ phản loạn - tay sai cho triềuđình).
- Ý nghĩa của tình huống truyện:
+ Người đọc hiểu thêm về các nhân vật (quản ngục vốn không phải kẻ ác, Huấn Caokhông phải là kẻ chỉ biết đến ngạo nghễ, cả hai đều say mê nghệ thuật)
+ Khiến câu chuyện thêm phần hấp dẫn, kịch tính
+ Thể hiện sâu sắc chủ đề của tác phẩm: sức mạnh nghệ thuật, mối quan hệ giữa nghệthuật và thiên lương con người, sứ mệnh của nghệ thuật với cuộc sống
Bài 6: Tính chất căng thẳng và éo le của tình huống truyện diễn biến, được đẩy lên cao
trào và được giải quyết như thế nào trong tác phẩm Chữ người tử tù?
Trang 9- Chỉ khi tình huống rất khẩn cấp, Huấn Cao sắp sửa chịu án chém trên kinh, thời giancho quản ngục gặp Huấn Cao đã không còn nhiều nữa, ngục quan mới quyết định thổ lộtâm sự của mình cho thầy thơ lại Mọi hiểu nhầm được xóa bỏ, Huấn Cao đồng ý hoànthành sở nguyện cho quản ngục.
- Qua sự phát triển của cốt truyện, câu chuyện càng thêm li kì, hấp dẫn, cảnh cho chữ ởkết truyện càng thêm viên mãn, giàu ý nghĩa
Bài 7: Phân tích nhân vật Huấn Cao trong Chữ người tử tù để chứng minh đây là người
anh hùng hội tụ cả tài hoa, khí phách và thiên lương?
Gợi ý trả lời: học sinh tự làm, chú ý phân tích sâu những chi tiết trong tác phẩm:
- Về tài hoa, tài viết chữ của Huấn Cao đã được nhắc đến nhiều lần trong tác phẩm (thầythơ lại tiếc cái tài của Huấn Cao, quản ngục chỉ có sở nguyện được có con chữ của HuấnCao, cả hai đều thừa nhận Huấn Cao có danh tiếng cực lớn)
- Về khí phách:
+ Hành động dỗ gông thản nhiên thể hiện thái độ ung dung, vô cùng coi thường những
kẻ “tiểu nhân thị oai”
+ Việc thản nhiên nhận đãi ngộ rượu thịt là hành động mang tính chất thách thức tất cảmưu mô, thủ đoạn
+ Coi thường cái chết, coi thường những trò “tiểu nhân thị oai”
- Về thiên lương: Đang là quan triều đình, nổi dậy chống triều đình bạo ngược là vìmuôn dân, nay sa cơ, bản thân tù tội, sắp bị xử quyết, nhưng vẫn mong muốn cứu lấy một
“tấm lòng trong thiên hạ”; ẩn sau vẻ ngoài lạnh lùng kiêu ngạo là trái tim ấm áp
Bài 8: Phân tích nhân vật quản ngục trong Chữ người tử tù để làm rõ nhận xét của Nguyễn
Tuân về nhân vật này “một thanh âm trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mà nhạc luậtđều hỗn loạn xô bò”
Trang 10+ Sở nguyện cao quý của quản ngục cho thấy ông ta vốn là người có học hành, có hiểubiết lễ nghĩa, không phải sinh ra đã độc ác.
+ Tính chất công việc quản ngục (đối phó với những kẻ thủ ác đủ loại) buộc con ngườiphải độc ác, cứng rắn; đây không phải công việc xấu, nhưng ảnh hưởng tiêu cực đến nhâncách nếu không tỉnh táo
+ Sau bao nhiêu năm sống trong môi trường toàn lừa ỉọc thủ đoạn, con người đã trải quanhiều chuyện, những “mánh khóe hành hạ thường lệ” đều hiểu được (phần nào đã bị ảnhhưởng bởi môi trường, bị tha hóa)
+ Tuy nhiên, đằng sau bề ngoài xù xì của một kẻ giữ tù vẫn là một người dịu dàng, tinh
tế, trong sạch, biết giá người
+ Biết giá người: Đánh giá Huấn Cao và các bạn đồng chí của ông Huấn khác những tên
tù khác, coi ông Huấn là anh hùng chọc trời khuấy nước; đánh giá thầy thơ lại là “ngườikhá”
+ Biết mình: ý thức sâu sắc bản thân chỉ là kẻ tiểu lại giữ tù, ý thức được bản thân “chọnnhầm nghề”, sau khi gặp gỡ và trò chuyện với Huấn Cao dường như đã quyết tâm hànhđộng để bảo toàn nhân cách không bị hoen ố
+ Có tấm lòng “biệt nhỡn liên tài” đáng quý, bất chấp nguy hiểm dành đãi ngộ chokhâm phạm triều đình như Huấn Cao
=> Một người tốt, tâm hồn cao quý đáng trân trọng, nhưng cũng là người chịu bi kịch,
có thể tha hóa bất cứ lúc nào
Bài 9: Phân tích cảnh cho chữ trong truyện ngắn Chữ người tử tù để thấy được đây quả là
“cảnh tượng xưa nay chưa từng có” (theo cách nói của Nguyễn Tuân)
Gợi ý trả lời:
“Cảnh tượng xưa nay chưa từng có” thể hiện ở:
- Không gian “xưa nay chưa từng có”: nhà ngục tỉnh Sơn, không gian ẩm thấp, bẩn thỉu,
bó đuốc cháy rừng rực, ba người đang ngồi chụm quanh một tấm lụa trắng
- Thời gian “xưa nay chưa từng có”: trong đêm, ngay trước ngày người cho chữ lên kinhnhận án xử trảm
- Sự thay bậc đổi ngôi xưa nay chưa từng có:
Trang 11+ Người có vị thế cao đang cúi đầu trước kẻ có vị thế thấp.
+ Khâm phạm triều đình ôn tồn giáo huấn mệnh quan triều đình
+ Kẻ bị xiềng xích thì tự do, kẻ không bị xiềng xích lại mất tự do
+ Yếu tố địa vị xã hội bị lãng quên, tất cả những con người đều ngang hàng, hướng vềcái đẹp
- Chiến thắng xưa nay chưa từng có: Cái đẹp mỏng manh của con chữ chiến thắnghoàng quyền, chiến thắng ngục tù, chiến thắng những cách biệt về địa vị xã hội
=> Ý nghĩa cảnh cho chữ: Cho chữ chính là trao gửi thiên lương, chuyển giao sứ mệnhnghệ thuật; cảnh cho chữ cũng minh chứng cho câu nói nổi tiếng “cái đẹp cứu rỗi thếgiới.”
B TIẾNG VIỆT
I LÍ THUYẾT TRỌNG TÂM
NGỮ CẢNH
1 Khái niệm
Là bối cảnh ngôn ngữ được sử dụng làm:
- Cở sở cho việc sử dụng từ ngữ và tạo lập lời nói
- Căn cứ để lĩnh hội thấu đáo lời nói
2 Các nhân tố
+ Nhân vật giao tiếp
- Hai kiểu quan hệ giữa các nhân vật giao tiếp:
• Quan hệ thân sơ
• Quan hệ vị thế
+ Bối cảnh ngoài ngôn ngữ
- Bối cảnh giao tiếp rộng: bối cảnh văn hóa, xã hội, chính trị, của cuộc giao tiếp
- Bối cảnh giao tiếp hẹp: thời gian, địa điểm phát sinh giao tiếp, sự việc, hiện tượng xảy
ra xung quanh
+ Hiện thực được đề cập
- Vấn đề trong nội dung giao tiếp:
• Hiện thực biên ngoài nhân vật giao tiếp