NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN THẾ GIỚI NHÂN vật TRONG SÁNG tác của tô hải vân

NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN THẾ GIỚI NHÂN VẬTTRONG SÁNG TÁC CỦA TÔ HẢI VÂN Không gian – thời gian huyền ảo Khi tìm hiểu đến các yếu tố khắc họa nhân vật trongsáng tác Tô Hải Vân, phải nói tới m

NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN THẾ GIỚI NHÂN VẬT

TRONG SÁNG TÁC CỦA TÔ HẢI VÂN

Không gian – thời gian huyền ảo

Khi tìm hiểu đến các yếu tố khắc họa nhân vật trongsáng tác Tô Hải Vân, phải nói tới một trong những đặc sắcnghệ thuật được tác giả sử dụng đó là yếu tố huyền ảo, cụthể nhất là không-thời gian huyền ảo và chi tiết huyền ảo.Đây là điểm riêng biệt, nổi bật trong các sáng tác của TôHải Vân Những sáng tác từ sau những năm 2000, các nhânvật được xây dựng đều chủ yếu dựa trên những yếu tốhuyền ảo này Ngoài ra còn đề cập đến các phương diệnnhư đối thoại, trần thuật hay kết cấu để góp phần xây dựngnhân vật của Tô Hải Vân Trước hết, người viết đi vào tìmhiểu không gian và thời gian huyền ảo

Mỗi tác phẩm văn chương đều phản ánh và chứa đựngkhông gian, nó là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật.Không gian nghệ thuật chính là cái phông nền, chính là nơi

mà cuộc sống tồn tại, con người hoạt động, tính cách nhânvật được triển khai Không gian được phản ánh trong tácphẩm là không gian nghệ thuật và thường mang tính biểutrưng rất lớn Nó thấm nhuần quan điểm, tư tưởng, cách

nhìn cuộc sống của nhà văn, bởi lẽ “không gian nghệ thuậtchẳng những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm vănhọc, các ngôn từ tượng trưng mà còn thấy quan niệm về thếgiới, chiều sâu cảm thụ của tác giả hay một giai đoạn vănhọc Nó cung cấp cơ sở khách quan dể khám phá tính độcđáo cũng như nghiên cứu tính loại hình của các hình tượngnghệ thuật” [4;135].

Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo mang lại cho người đọccái nhìn mới mẻ, đa diện về hiện thực Nhà văn sáng táctheo khuynh hướng này thường đề cao trí tưởng tượng, đềcao tư tưởng về hiện thực chứ không phải bản thân hiệnthực Thêm nữa bắt nguồn từ quan niệm bản chất của hiệnthực là phong phú, phức tạp đầy rẫy bí ẩn mà văn chươngthì hữu hạn vì nó phụ thuộc phương tiện ngôn từ, các tác giả

đã mạnh dạn đem vào cuộc sống thường nhật cái nhìn lạhóa mong khám phá thực tại từ những chiều kích bất ngờ.Cái nhìn vượt qua lý tính, chối tìm những quy phạm chậttrội trói buộc văn chương Nó đòi hỏi văn chương khôngngừng sáng tạo, phải giúp con người tự do phát triển nhữngnăng lực tưởng tượng, những trực cảm của bản thân đểthám hiểm những tầng hiện thực còn ẩn mật Một câuchuyện không đáng tin, một nhân vật bị nghi ngờ đương

nhiên phải tồn tại trong không gian đặc biệt: nửa thực, nửahư…Không gian hiện thực huyền ảo chịu sự chi phối củanhững quy luật logic thông thường.

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì định nghĩa thờigian nghệ thuật như sau: “thời gian nghệ thuật là hình thứcnội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của

nó Thời gian nghệ thuật gắn với tổ chức bên trong của hìnhtượng nghệ thuật như một hệ qui chiếu có tính chỉnh thể của

nó Thời gian nghệ thuật gắn với tổ chức bên trong của hìnhtượng nghệ thuật như một hệ quy chiếu có tính tiên đề đượcgiấu kín để miêu tả đời sống bên trong tác phẩm, cho thấyđặc điểm tư duy của tác giả Phạm trù thời gian nghệ thuậtcung cấp một cơ sở để phân tích cấu trúc bên trong của hìnhtượng văn học.” [4;322]

Các nhà văn theo khuynh hướng hiện thực huyền ảothường chủ động phá vỡ thời gian tuyến tính để biến nóthành đa chiều Khi thời gian được xây dựng trên dòng chảycủa tâm linh và vô thức thì nó trở thành “những cấu trúctinh thần không có thời gian”

Nhà văn Tô Hải Vân quan niệm “Tùy thuộc vào

“tạng” của nhà văn, có thể phán ánh hiện thực bằng nhiềucách khác nhau Có nhà văn phản ánh hiện thực như nó

đúng là thế, mây là mây, suối là suối, tham nhũng là thamnhũng, như nó đang thế Có những nhà văn lại muốn phảnánh hiện thực theo cách khác: lồng hiện thực này vào hiệnthực kia, lồng tâm tư vào những cái cụ thể, cho nhân vậthóa thân sang kiểu khác, tách nhân vật ra làm hai…” Và TôHải Vân đã chọn phản ánh hiện thực theo cách thứ hai Nhàvăn gọi đó là huyền ảo, tức là không có thật, nhưng lại thật

ở mức độ khái quát hơn, khi ấy người viết nói được điềumình muốn viết và người đọc chấp nhận đọc và cái thích cáihuyền ảo kia

Như vậy, không gian và thời gian bị “nào nhặn” theohướng huyền ảo như thế Nhân vật có thể đi được 3 mét(là cái rất cụ thể, được đo bằng hệ mét) trên cầu vồng (làcái không có thực), phản ánh điều là nhân vật có thể baybổng, nhưng rồi sẽ ngã, đó là lồng cái thực vào cái huyền

ảo trong truyện Đi 3 mét trên cầu vồng Nhân vật có thể

nhìn rõ mọi vật trong đêm mà không cần bật đèn, mặc dùthời gian chính xác là đêm (hai giờ mười lăm phút) nhưng

sự hoài nghi về thời gian của nhân vật G vẫn xuất hiện

Có lẽ đêm không phải là đêm nữa Và gã cũng có lúc nghĩ

“Chính xác gã là G, không phải ai khác” trong Một ngày rất lạ Hay trong truyện Rất mù mờ mọi vật vẫn ở trong

guồng quay của cuộc sống, vẫn là cơ quan, vẫn là nhà ởcòn S thì như “biến mất” trước mắt mọi người…quả thậtrất “mù mờ”

Không gian và thời gian không bao giờ tách rời nhau

Có thời gian tồn tại trong không gian đó, và có không gianđang biến đổi trong dòng chảy của thời gian đó.Vì vậy,nghiên cứu tách rời không gian và thời gian là không thể

Trong truyện ngắn Giảng đường F, không gian chủ

yếu xuất hiện trong truyện là không gian của giảng đường F

và không gian của thư viện trường Giảng đường F thì hiệnlên với những buổi bảo vệ “buồn tẻ và chán ngắt”, có nhữnggóc tối mà chỉ rõ khuôn mặt người một vẻ rất mập mờ khingồi vào đó Thư viện hiện lên vắng lặng, “tiếng động như

bị khuếch đại, dù nói nhỏ vẫn có cảm giác nói rất to, và mọithứ như không thực” Thời gian được nhắc đến nhiều nhất

đó là 6 giờ chiều–thời gian bắt đầu của những buổi bảo vệ.Câu chuyện gây sự tò mò và ám ảnh: câu chuyện về ngườinghiên cứu sinh đã chết hiện lên, gạch be bét những đoạnnào sai, những đoạn nào ăn cắp của người khác vào nhữngluận án hay nhờ ai viết luận án, rồi đặt lên bàn các thầyphản biện và ông chủ tịch hội đồng Thậm chí, ngườinghiên cứu sinh đó còn xin nhân vật một điếu thuốc lá đã

hai lần bằng cái giọng nói “rất trầm nho nhỏ phát ra ngaysau vành tai” Không những thế, trong các buổi bảo vệ luôn

có sự xuất hiện của một “thằng cha” ngồi trong góc tối, trêncùng bên phải và khi kết thúc buổi bảo vệ thì không bao giờthấy hắn ta đâu Không gian trong truyện có mang chút màusắc “liêu trai” nhưng hiện lên vẫn rất chân thực Thời giannhư bị kéo lại trong cái không gian dồn nén ấy Và trong cáikhông – thời gian ấy, con người cảm nhận rất rõ mọi thứđang xảy ra nhưng vẫn trở nên “mông lung” và khó giảithích cho chính mình

Trong truyện ngắn Mèo trong thành phố lạ, không

gian còn được nén theo kiểu khác Nhân vật chính làm việctrong một khu nhà cao tầng, và diễn tiến câu chuyện chothấy khu nhà này lại chung với khu sinh sống của lũ mèo,

cô gái bán bảo hiểm lúc này là người, lúc khác lại là… mèo.Không gian xuất hiện trong truyện là nơi Huân làm việc, vànếu muốn đến được chỗ làm thì luôn phải đi theo nhữngbảng biển quảng cáo không thì sẽ bị lạc Đó cũng là nơixuất hiện rất nhiều mèo hoang mà mèo hoang lại “thíchnhìn hàng hiệu” Thời gian như có sự đứt gãy, có những khinhân vật dường như không ý thức được sự chảy trôi củathời gian Hơn nữa có sự đan xen vào suy nghĩ của nhân vật

thời gian hiện tại – quá khứ - hiện tại song quá khứ thoángqua rất nhanh Trong một không gian và thời gian như thế,nhân vật như đang chạy đuổi theo một thứ gì đó rất xa lạ và

mơ hồ, là lũ mèo hay cô gái? Nhưng đọc không gian – thờigian lạ thế nhưng người đọc vẫn có thể mỉm cười và nói có

gì lạ đâu, chỗ tôi… cũng thế! Đó là hiện thực hư ảo, nhưnglại rất hiện thực, chỉ có điều nó được nhà văn khái quát theomột kiểu riêng

Về phương diện không – thời gian huyền ảo trongsáng tác của Tô Hải Vân thì ta có thể nhận thấy rõ một điều

đó là không – thời gian huyền ảo ở tiểu thuyết của ôngthường đậm đặc hơn không – thời gian huyền ảo ở mảngtruyện ngắn Tiểu thuyết “Người thứ hai” là sự xếp chồngnhiều bình diện không gian: Không gian hiện thực (cái phứctạp, xô bồ của xã hội đương đại), không gian tâm tưởng (ký

ức, vô thức, tưởng tượng), không gian giả tưởng, siêu thực(chuyến tàu, ga xép, chợ bán bằng cấp, đồng hồ)… “Sựđồng hiện các lớp không-thời gian kết hợp với đồng hiệncác bình diện tâm lý, biến hình tượng văn học trở nên mơ

hồ, đa nghĩa, gia tăng tính đối thoại, luận giải”[8] Tuynhiên không gian và thời gian huyền ảo trong các sáng táctruyện ngắn của Tô Hải Vân không phải là sự xếp chồng

của nhiều không – thời gian mà là không – thời gian củachính cuộc sống thực tại Đôi khi là sự hồi tưởng lại quákhứ nhưng thoáng qua rất nhanh Điểm khác biệt cũng nằm

ở chỗ đó Truyện ngắn của Tô Hải Vân không cầu kì dẫn tavào một thế giới của thiên đường hay ma quỷ, cũng khôngcho ta khơi sâu vào cõi tâm linh, tiềm thức Con người đangsống trong cuộc sống nào tác giả đã lồng ngay cái huyền ảovào cuộc sống ấy

Chi tiết huyền ảo

Chi tiết trong tác phẩm văn học: chi tiết là những yếu

tố nhỏ lẻ trong tác phẩm mang sức chứa về cảm xúc và tưtưởng của tác phẩm Ngoài tính tạo hình chi tiết nghệ thuậtcòn mang bản chất sáng tạo của người nghệ sĩ, gắn với quanniệm nghệ thuật về cuộc sống và con người của nhà văn

Với Tô Hải Vân chi tiết huyền ảo được sử dụng khánhiều để làm nên đặc sắc nghệ thuật của truyện ngắn, gópphần quan trọng vào việc xây dựng nhân vật Chi tiết chính

là điều người ta nhớ về nhân vật Chi tiết huyền ảo trongtruyện ngắn của ông không lấy từ thần thoại, truyền thuyết,truyện cổ tích, truyện thần ma hay sách tôn giáo mà bắtnguồn từ chính cuộc sống thực đang có và đang diễn ra

Ngoài những dị thường xuất hiện trên cơ thể của nhân

vật gã trong truyện ngắn Bỗng nhiên có một ngày thì người

đọc vẫn không khỏi ngạc nhiên với câu hỏi: “Vậy quả na ởđâu ra?” Qủa na xuất hiện ở đầu tác phẩm, nằm “chỏngtrơ” chỉ mình nó ở trong tủ lạnh, và chỉ mình gã thấy, chỉmình gã đã ăn và cũng chỉ mình cơ thể gã mọc ra đủ loạicành lá na, rễ na…Rõ ràng là nhân vật có nghi hoặc ngay từban đầu nhưng vì nhu cầu sinh lý rất bình thường của bảnthân mà nghi hoặc ấy thoáng qua rất nhanh Đến khi vợ gãkhẳng định “tủ lạnh không hề trống không và đầy ắp thứcăn” và chứng minh cho khẳng định đó thì câu chuyện quả

na mới khơi lại băn khoăn cho nhân vật gã Vợ gã nói chắcchắn rằng “không mua na, bây giờ không phải mùa na”.Vậy thì quả na mà sáng nay gã ăn là ở đâu ra? Gã ăn mộtmiếng chả Gã kiểm chứng được đó chính là miếng chả vì

có “vị mặn” Và gã cũng chắc chắn rằng sáng nay gã đã ănmột quả na, “vị ngọt” Và rõ ràng “có một hạt na vì ăn quávội mà đã chui vào bụng gã” Chỉ có điều gã không thể giảithích được nguồn gốc xuất hiện quả na ấy Trong truyện còn

có thêm một chi tiết nữa mà nhân vật gã không lý giải được

đó là “con bé con của gã đã xuống sân của tòa chung cưbằng cách nào?” Nó không thể xuống được đó vì nút bấmthang máy quá cao, bảng điều khiển cũng quá cao so với

một con bé con như nó Qủa thật trong cuộc sống có nhữngđiều xảy đến ngẫu nhiên mà con người ta không sao giảithích được là tại sao và như thế nào? Qủa na tuy bé mọnnhưng vẫn có thể gây nên nhiều xáo trộn trong cuộc sốngcủa gã Và con bé con - là thứ quan trọng nhất của cuộc đời

gã, nếu mất nó không biết gã sẽ ra sao Những chi tiếthuyền ảo trong truyện rất mực chân thực được lồng vào yếu

tố thực của cuộc sống đã khiến cho câu chuyện trở nên hấpdẫn vô cùng

Chi tiết huyền ảo xuất hiện trong truyện ngắn Đêm chờ lộc không hề làm con người ngạc nhiên hay kinh hãi

mà được tiếp nhận như một điều bình thường trong cuộc

sống Nhân vật gã trong Đêm chờ lộc làm nghề bán sổ xố.

Trong tập vé số mà gã bán ngày hôm ấy có con độc đắc vàniềm vui sướng được “chia lộc” ngập tràn trong gã Gãngây ngất nghĩ đến cảnh khi có tiền mình sẽ làm nhiều thứlắm Gã vắt óc suy nghĩ, truy tìm người mà gã đã bán chotập vé có con số độc đắc May thay, gã bán sổ xố cho ông tangay ở chính cửa nhà ông ta Và gã quyết định ngồi đợingoài đường canh cửa nhà ông ta cả đêm để sáng hôm sau,

gã sẽ được chia lộc Là tiền, chắc chắn ông ta sẽ chia cho gã– người đã bán cho ông ta con số độc đắc, gã nghĩ như vậy

Tô Hải Vân đã lồng vào cái đêm “chờ lộc” hôm ấy haichi tiết huyền ảo Đó là chi tiết con mèo biết nói và chi tiếtcon ma Con mèo đến với gã trong một đêm “lành lạnh” và

gã thì đang cô độc Con mèo như biết hết chuyện của gã vàmục đích của việc gã ngồi chờ đợi trong đêm như thế này

Nó không đơn thuần là một con mèo, nó là một con mèobiết nói và như đoán định được tâm tư, trạng thái của conngười Nó hỏi gã: “này ông, liệu có chắc chắn sáng mai ông

sẽ có tiền không?” Gã đáp lại: “Chắc chứ, nếu không tao đãchẳng bỏ công ra ngồi đây chờ” Mèo lại nói: “ông chỉtưởng thế thôi” Gã cốc vào đầu con mèo, mắng “đã chuivào đây nằm cho ấm thì biết điều ngủ đi” Con mèo vẫn tỏ

ra tranh luận như không biết sợ cái cốc đầu của gã, nó kếtrằng: “Cái đáng đợi chẳng đợi, toàn đợi cái đâu đâu”[15,349] Kết quả là con mèo bị vứt ra ngoài nhưng lát sauchả hiểu sao nó lại nằm gọn trong lòng gã Chỉ lúc nó nằm

im gã mới thấy nó bớt “lắm chuyện”

Tiếp chi tiết con mèo biết nói là chi tiết về con ma.Vậy là trong cùng một đêm, gã gặp hai điều kì lạ nhưng gãvẫn thản nhiên như nó có thực trong cuộc sống này Nếukhông giới thiệu là ma thì chắc nhân vật gã cũng khôngnghĩ người đàn ông với cái dáng đứng “liêu xiêu”, hình

dạng “quái đản” giống mình là ma Thậm chí khi biết người

đó là ma, gã cũng không hề tỏ ra khiếp sợ Điều đó cho thấyrằng giữa cái thực và cái ảo ranh giới thật khó phân định.Người gặp ma trong đêm và đối thoại với ma Con ma thìkhông nói những điều giả định như con mèo Nó nói về điềuchắc chắn sẽ xảy đến với nhân vật gã Đó là “sáng mai cậu

sẽ có tiền nhưng sẽ tiêu hết veo Rồi lại đi bán vé số tiếp.Rồi lại hi vọng một thằng cha may mắn nào đó trúng số vàlại cho cậu ít tiền” [16,353] Con ma còn nói đúng tâm trạngcủa gã khi nhắc đến vợ và con của gã Nó không “lắmchuyện” như con mèo Nó có thể xem là một con ma biết lílẽ

Hai chi tiết huyền ảo trong Đêm chờ lộc làm cho câu

chuyện trở nên li kì và lôi cuốn người đọc Con mèo biếtnói có lẽ ta chỉ bắt gặp được trong những câu chuyện cổtích hay giả tưởng Con ma thì mới chỉ bắt gặp trong nhữngcâu chuyện liêu trai hay liên quan đến đời sống tâm linh.Truyện của Tô Hải Vân bao gồm những câu chuyện thườngnhật của cuộc sống, lồng ghép những chi tiết huyền ảo đókhông khiến con người ta thiếu tin tưởng hay sợ hãi Ngượclại nó góp phần tăng thêm tính hiện thực và tính sinh độngcho truyện Dù là con mèo “lắm chuyện” hay con ma phần

nào hiểu lý lẽ, chung quy lại tác giả vẫn muốn thức tỉnh mỗicon người chúng ta Còn nhiều việc trong cuộc sống cầnlàm hơn là sự trông chờ ban phát từ người khác Nhân vật

gã đã đợi chờ cả đêm Sáng ra, mọi chuyện vẫn như thườngngày, người mà gã chờ đợi chia lộc “không có vẻ gì là mộtngười trúng số độc đắc cả” Gã không buồn, không thấtvọng Để rồi “đột nhiên, gã vỡ lẽ ra một điều là bản thân gãcũng không hẳn cần tiền đến mức gã dã từng tưởng”

Tô Hải Vân thường lồng vào trong câu chuyện củamình những chi tiết huyền ảo rất đúng chỗ và đúng thờiđiểm Có những chi tiết huyền ảo xuất hiện và xuyên suốttrong tác phẩm, có những chi tiết huyền ảo chỉ xuất hiệnthoáng qua nhưng vẫn để lại dấu ấn đối với bạn đọc Nhàvăn như một người kiến trúc sư đã sắp xếp rất tài tìnhnhững mảng cần thiết cho câu chuyện của mình

Cầu vồng là một hiện tượng không xa lạ với mỗingười chúng ta Nó là một hiện tượng vật lý: khi mưa vừadứt, mặt trời lên, chiếu những tia sáng vào những giọt nướctạo nên hiện tượng cầu vồng Nó thuộc về nhiên tạo, cũnggiống như mây, mưa, sấm, chớp Khi đi vào truyện ngắncủa Tô Hải Vân, cầu vồng trở thành một chi tiết huyền ảo

ấn tượng Nhân vật gã trong truyện Đi 3 mét trên cầu vồng

là một người sợ nước nhưng lại thích mưa, đặc biệt là rấtthích ngắm nhìn cầu vồng Cũng vì cho rằng chân cầu vồngmọc từ khu kí túc xá giáo viên của trường mình đang dạynên nhân vật đã chuyển hẳn vào trong đó ở Gã rất sungsướng vì được ở ngay chân cầu vồng Ngay cả khi đêmmưa, gã ngắm nhìn ra ngoài với câu hỏi đầy ngờ vực “mai

có cầu vồng không nhỉ?” Chi tiết “cầu vồng” xuất hiện ởđầu và xuyên suốt trong toàn bộ truyện ngắn, trở thànhniềm say mê của nhân vật gã Ngoài hứng thú với công việcnghiên cứu ra, gã còn vô cùng thích thú với cầu vồng Ởcuối truyện, cầu vồng lại xuất hiện lần nữa Khi gã đang ởtrên mái nhà với Nguyệt – người yêu của gã, “một màn mưagiăng giăng” và “đột nhiên xuất hiện cầu vồng” Gã vẫnthấy “chân cầu vồng mọc lên từ cái kí túc xá này Rực rỡ”.Nhưng lần này, “trong tâm trạng rất sung sướng và phấnkhích, gã bước lên cầu vồng…” Cầu vồng được cụ thể hóaqua bàn tay “phù phép” của tác giả Gã đã đi được 3 méttrên đó Vậy là bản thể mơ mộng và bay bổng của gã đã tiếnđến được với cầu vồng – một điều kì diệu của thiên nhên

Và cầu vồng cũng dường như “xuống thấp” hơn với nhânvật và với chính người đọc Gã có thể bước lên cầu vồng,tại sao chúng ta lại không làm được Sự huyền ảo nằm ởchỗ nó có thể biến những điều rất ảo trở nên thực – lồng

ghép yếu tố ảo vào yếu tố thực trở thành những điều quá đỗibình thường của cuộc sống.

Trong truyện ngắn Đi tìm cà-vạt tím có một chi tiết

huyền ảo dù xuất hiện thoáng chốc nhưng vẫn lưu lại đượcdấu ấn với người đọc Đó là chi tiết cây treo cà-vạt biếtnói Vẫn đúng là phong cách của Tô Hải Vân, ông khôngcho nhân vật tự giả định mà cho nhân vật đối thoại trựctiếp với những vật tưởng như không thể đối thoại K luônkhao khát tìm được một chiếc cà vạt màu tím mà mìnhmong muốn nhất Chứ không phải cái màu tím “nhờ nhờ”như chiếc cà-vạt mà cơ quan phát cho nhân viên K đã đitìm khắp mọi con phố, ngõ hẻm nhưng không tím thấy cáicà-vạt màu tím như ý mong đợi của mình Cà-vạt tímdường như trở thành nỗi “ám ảnh” không dứt trong K.Mặc dù vẫn phải đeo cái cà-vạt “nhờ nhờ” của cơ quannhưng K vẫn luôn mang cảm giác “khó chịu” và khônghiểu sao mọi người vẫn có thể thản nhiên đeo nó mỗi ngày.Cây treo cà vạt ở nhà đã nói với K: “Đi tìm làm quái gì chomất công sức Sao ông không thể giống người ta?” Gã đáplại: “Phải đi tìm chứ, tao là tao, tao chán mày lắm rồi” Rồicây treo cà vạt lại nói: “Thôi hay để tôi đi tìm ông? Ôngtìm tôi, tôi tìm ông, ha ha ha ha… Chúng ta sẽ chạy vòng

quanh tít mù” [16,453] Cây treo cà-vạt biết nói ở đây cũngkhông khác gì với con mèo “lắm chuyện” trong “Đêm chờlộc” Những vật tưởng chừng như vô giác mà lại có thểhiểu được tâm tư, thậm chí “bỡn cợt” lại con người Quacuộc đối thoại giữa chúng và con người ta hiểu thêm mộtcái niềm tin nào đó mà con người không ngừng chờ đợi vàtìm kiếm Gã trong “Đêm chờ lộc” chắc chắn với sự tintưởng rằng mình sẽ được chia tiền lộc vào sáng ngày hôm

sau Còn K trong Đi tìm cà-vạt tím thì không ngừng tìm

kiếm một chiếc cà-vạt màu tím “hoàn mĩ” nhất Đã có lúcđúng như lời của cây treo cà vạt “chúng ta sẽ chạy vòngquanh tít mù”, K cảm thấy như “thằng cà-vạt” đang “ở saulưng mình, trốn mình hay đuổi mình”, có những lúc nhảylên làm “chủ gã” Nhưng K vẫn quyết tâm tìm sao cho kìđược một chiếc cà-vạt ưng ý nhất Chi tiết huyền ảo về câytreo cà-vạt là một chi tiết rất nhỏ trong tác phẩm Nó gópphần tô đậm thêm sự “ám ảnh” của nhân vật về chiếc cà-vạt màu tím nào đó Nó cũng giúp thúc đẩy diễn biến tâm

lý nhân vật nhanh hơn, phù hợp với những hành động củanhân vật và diễn tiến của câu chuyện

Khi nhắc đến chi tiết huyền ảo trong truyện ngắn của

Tô Hải Vân người ta còn nhắc đến sự biến mất ngẫu nhiên

của các nhân vật Suốt cả một quá trình đọc truyện, độc giảvẫn luôn tin tưởng vào những gì xảy đến với nhân vật, vàonhững gì tác giả viết Song đến cuối tác phẩm, ta bỗng giậtmình hoài nghi một điều gì đó Có phải chăng cảm giác “bịlừa” như đã nhắc tới ở phần trên? Bỗng nhiên đầu óc tacũng trở nên trống rỗng Chuyện gì đã xảy đến với nhân

vật? Nhân vật “Ông bạn” trong Đám cưới đã biến đi đâu

mất Cái bản thể thứ hai của nhân vật gã đã “lỉnh” đi trước

gã một lần nữa Và cô bé bán bánh rán trong truyện Mối tình bánh rán đã đi đâu? Không xuất hiện một ông già nào

đó mà gã đã từng gặp như lời bà già nói trong câu chuyện.Vậy thì cô bé bán bánh rán có trở lại? Cái sự khao khát thathiết mãnh liệt mỗi buổi chiều của gã có lại đến lần nữakhông? Hay câu chuyện “Đọc truyện đêm khuya” vẫnthường vẳng từ một nhà nào đó vì sao mỗi Bản nghe thấy?Không ai cho ta câu trả lời Nhưng người đọc cũng không

vì thế mà mất đi niềm tin của câu chuyện Ta chỉ hoài nghi,hoài nghi cũng là phần bản chất của cuộc sống Cuộc đờinày luôn chứa đựng những cái ngẫu nhiên và tất nhiên Cónhững điều người ta cho rằng không thể và có thể Vớinhững điều không thể xảy ra nó vẫn đã và đang xảy ra Chỉkhác ở mỗi người cách phản ứng ra sao mà thôi

Chi tiết huyền ảo góp một phần không nhỏ làm nêndiện mạo các nhân vật trong truyện ngắn Tô Hải Vân Dù làmột chi tiết nhỏ, xuất hiện thoáng qua hay là một biểutượng xuyên suốt tác phẩm nhưng chúng vẫn có sức chứađựng và phản ánh cái ảo hóa hiện thực rất lớn Chi tiếthuyền ảo xuất hiện tự nhiên trong mỗi câu chuyện “Rất lạ”nhưng cũng không hẳn là xa lạ.Tất thảy đều là những chitiết lấy từ cuộc sống hằng ngày Đường biên giữa thực và ảodường như bị xóa nhòa Có thêm nhiều ý nghĩa phải suyngẫm từ các chi tiết huyền ảo trong truyện ngắn của Tô HảiVân: về những điều bình dị, đời thường và cả những cái mơmộng, bay bổng, vv…

Đa dạng trần thuật

Trần thuật là “bình diện cơ bản của phương thức tự sự,

là việc giới thiệu, khát quát, miêu tả đối với nhân vật, sựviệc, hoàn cảnh theo cách nhìn của một người trần thuậtnhất định” [20;307] Sự vận động văn học nhân loại đã từngchứng kiến nhiều thay đổi lớn lao trong đó có có sự thay đổi

về nghệ thuật trần thuật Thông qua cách trần thuật, bạn đọc

có thể cảm nhận sâu hơn về nhân vật và thế giới nhà vănmuốn gửi gắm trong tác phẩm của mình.Trần thuật là mộtphương diện không thể thiếu góp phần tạo nên diện mạo

nhân vật trong sáng tác truyện ngắn của Tô Hải Vân Thôngqua trần thuật và bằng trần thuật nhân vật hiện lên ngẫunhiên, tự nhiên, đầy bất ngờ và thú vị Có rất nhiều yếu tốthuộc về trần thuật song người viết sẽ đề cập đến hai yếu tốquan trọng nhất góp phần vào việc xây dựng thế giới nhânvật trong sáng tác Tô Hải Vân đó là điểm nhìn – ngôi kể vàgiọng điệu trần thuật.

Ngôi kể trong văn tự sự thường gắn với điểm nhìn trầnthuật Điểm nhìn bên ngoài giúp các sự kiện diễn ra tựnhiên như cuộc đời vốn thế, giúp nhà văn bao quát đượcnhiều phương diện, góc độ của hiện thực đời sống Người

kể chuyện thường giấu mình đi để câu chuyện hiện lênkhách quan nhất, đó là người kể chuyện ngôi thứ ba Cònđiểm nhìn bên trong giúp thuật lại dễ dàng những diễn biếntình tiết, sự kiện, thâm nhập và diễn tả đầy đủ những tìnhcảm, suy nghĩ, trạng thái của nhân vật Ngôi kể thứ nhất gắnvới điểm nhìn bên trong, người kể chuyện xưng “tôi” làmcho câu chuyện hiện lên chân thực và thuyết phục nhất

Phần lớn trong các sáng tác của mình, Tô Hải Vânchọn ngôi kể thứ ba – ngôi kể toàn tri Song điều đặc biệt đó

là sử dụng ngôi thứ ba nhưng lại giao điểm nhìn lại chonhân vật, hành trình của câu chuyện là hành trình đi theo

nhân vật Tô Hải Vân sử dụng nhiều câu văn dài ngắn đanxen, lại có nhiều câu văn có vẻ mơ hồ, không rõ ràng Tốc

độ câu văn nhanh Có nhiều câu chỉ có hai từ, như: “Rất lạ,Rất vui, Hi hi, Thế chứ” Lại có những “đoạn ngắt” rất dễnhớ, bất ngờ Bởi vì ông không ngắt bằng đoạn, bằng cácthủ thuật thông thường mà bằng những phát hiện, những chitiết thú vị nho nhỏ khiến người đọc phải dừng lại Cáihuyền ảo cứ thế “trôi theo” và bị “cuốn” vào cùng nhân vật.Người đọc đôi khi khó phân định được đâu là thực, đâu làảo? Và cuối cùng, phương thức trần thuật của Tô Hải Vânluôn hướng trọng tâm vào độc giả, khi này nhà văn khôngđứng ra rao giảng đạo lí, không muốn trở thành người banphát chân lí nữa mà tất cả sẽ được nói lên qua nhân vật củamình Vì thế, mỗi một tác phẩm trở thành một cấu trúc gợi

mở sự tìm tòi, khám phá và giải mã của người đọc Độc giảchứ không ai khác mới chính là người cuối cùng tạo ra lớpnghĩa tiềm ẩn, phong phú cho tác phẩm nghệ thuật

Tiểu thuyết Người thứ hai viết theo lối hai ngôi kể đan

xen: ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba Bạn chưa đọc một tácphẩm nào viết theo ngôi kể này không có nghĩa là không có,bạn chưa đọc một tác phẩm nào viết theo ngôi kể này mà

"ra hồn" không có nghĩa là không có tác phẩm hay Người