Truyện danh nhân việt nam với độc giả thiếu nhi

Thông qua việc xây dựng những hình tượng nhân vật danh nhân, các nhà văn đã chuyển tải sự yêu mến, ngưỡng mộ, niềm tin tưởng của mình để làm cho độc giả, đặc biệt là độc giả thiếu nhi đó

VŨ THỊ LỤA

TRUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

VỚI ĐỘC GIẢ THIẾU NHI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Chuyên ngành : VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số : 60.23.34

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS HUỲNH NHƯ PHƯƠNG

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2010

PGS TS Huỳnh Như Phương đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, truyền đạt nhiều kinh nghiệm, kiến thức quý báu để tôi hoàn thành tốt luận văn này

Các thầy cô khoa Văn học và Ngôn ngữ, các thầy cô đã tham gia giảng dạy cao học khóa 2007 – 2010 đã giúp tôi trau dồi kiến thức trong quá trình học tập tại trường

Chị Tô Nhi A, anh Dương Quốc Cường, bạn Lê Bảo Trâm cùng các thầy cô trong Ban giám hiệu và học sinh trường THCS Trần Đại Nghĩa, Bàn Cờ (Quận 3), Quốc tế Nam Mỹ (Quận 8) đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình tiến hành luận văn

Gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn bên cạnh động viên, hỗ trợ để tôi hoàn thành luận văn này

TP Hồ Chí Minh, ngày 28 tháng 09 năm 2010

Vũ Thị Lụa

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 10

6 Kết cấu luận văn 11

CHƯƠNG 1: THỂ TÀI TRUYỆN DANH NHÂN TRONG VĂN HỌC THIẾU NHI 12

1.1 Những khái niệm có liên quan 12

1.1.1.Văn học thiếu nhi và tác phẩm văn học thiếu nhi 12

1.1.1.1 Văn học thiếu nhi 12

1.1.1.2 Tác phẩm văn học thiếu nhi 14

o Tác phẩm văn học thiếu nhi chứa đựng sự hồn nhiên, ngây thơ 15

o Tác phẩm văn học thiếu nhi giàu hình ảnh, đậm chất trữ tình 16

o Tác phẩm văn học thiếu nhi có tính ngắn gọn, rõ ràng 19

o Tác phẩm văn học có tính năng động của một trò chơi 19

o Tác phẩm văn học thiếu nhi có tính giáo dục 20

1.1.2.Thể tài truyện danh nhân 23

1.1.2.1 Danh nhân: tên gọi và phân loại 23

1.1.2.2 Thể tài truyện danh nhân 27

1.2 Tìm hiểu khái quát về truyện danh nhân 30

1.2.1 Khái niệm truyện danh nhân 30

1.2.2 Phân loại truỵên danh nhân 31

1.2.3 Đặc trưng của truyện danh nhân 32

1.2.3.1 Truyện danh nhân vinh danh cá nhân và tập thể 33

1.2.3.2 Truyện danh nhân kết hợp lịch sử và văn học 35

1.2.3.3 Truyện danh nhân kết hợp sự thật và hư cấu 37

1.2.3.4 Truyện danh nhân mang tính giáo dục sâu sắc 38

1.3 Vấn đề hư cấu trong truyện danh nhân 40

1.3.1.Vấn đề hư cấu trong văn học nói chung 40

1.3.2.Vấn đề hư cấu trong truyện danh nhân 46

2.1 Cội nguồn của danh nhân 53

2.1.1 Truyền thống và tâm linh 53

2.1.2 Không khí thời đại 58

2.1.3 Bản thân danh nhân 63

2.2 Nhân vật trong lịch sử thời phong kiến 65

2.2.1 Con người lý tưởng của thời đại 65

2.2.2 Con người của đời thường 79

2.3 Nhân vật trong lịch sử thời hiện đại 83

2.3.1 Con người lý tưởng của thời đại 84

2.3.2 Con người của đời thường 95

2.4 Con người của hành trình đi tìm chân lý 99

2.5 Tiểu kết 101

CHƯƠNG 3: ĐỘC GIẢ THIẾU NHI VÀ VẤN ĐỀ TIẾP NHẬN TRUYỆN DANH NHÂN 102

3.1 Độc giả thiếu nhi 102

3.1.1 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi thiếu nhi 102

3.1.2 Đặc điểm cảm thụ văn học lứa tuổi thiếu nhi 106

3.2 Vấn đề tiếp nhận truyện danh nhân của thiếu nhi 109

3.2.1 Tình hình tiếp nhận tác phẩm văn học của thiếu nhi hiện nay 110

3.2.1.1 Kết quả khảo sát 110

3.2.1.2 Nhận xét 113

3.2.2 Tình hình tiếp nhận truyện danh nhân của thiếu nhi hiện nay 117

3.2.2.1 Kết quả khảo sát 117

3.2.2.2 Nhận xét 120

3.2.3 Tác dụng của truyện danh nhân với độc giả thiếu nhi 125

3.2.3.1 Kết quả khảo sát 125

3.2.3.2 Nhận xét 127

3.3 Tiểu kết 131

KẾT LUẬN 133 PHỤ LỤC

PHỤ LỤC 1: Phiếu khảo sát

PHỤ LỤC 2: Kết quả xử lý thống kê bằng SPSS

Bảng 3.2 Số lượng học sinh khảo sát phân bổ theo khối lớp ……… 111

Bảng 3.3 Kết quả học lực môn văn ……… 111

Bảng 3.4 Bảng tính trung bình mức độ yêu thích các hình thức giải trí… 111

Bảng 3.5 Thống kê tỉ lệ thích đọc sách truyện văn học……… 111

Bảng 3.6 Kiểm định mối liên hệ giữa học lực môn văn và việc yêu thích đọc sách truyện văn học……… 112

Bảng 3.7 Thể loại truyện viết cho thiếu nhi yêu thích……….112

Bảng 3.8 Ước mơ nghề nghiệp……… 113

Bảng 3.9 Có thích đọc truyện danh nhân không? 117

Bảng 3.10 Có hay đọc truyện danh nhân hay không? 118

Bảng 3.11 Kiểm định mối liên hệ giữa việc thích đọc truyện danh nhân và hay đọc truyện danh nhân……… 118

Bảng 3.12 Bảng thích đọc truyện danh nhân theo lớp………118

Bảng 3.13 Bảng thích đọc truyện danh nhân theo trường……… 119

Bảng 3.14 Tình hình đọc truyện danh nhân……….119

Bảng 3.15 Lý do thích đọc truyện danh nhân……… 120

Bảng 3.16 Vì sao biết những truyện trên? 120

Bảng 3.17 Bảng nhận thức về danh nhân là người như thế nào? 125

Bảng 3.18 Mong muốn thành danh nhân……….125

Bảng 3.19 Vì sao muốn trở thành danh nhân……… 125

Bảng 3.20 Tác dụng của truyện danh nhân……….126

Bảng 3.21 Kiểm định mối quan hệ giữa việc thích đọc truyện danh nhân và muốn trở thành danh nhân……… 126

Bảng 3.22 Có nên đưa truyện danh nhân vào sách giáo khoa không? 126

là NGƯỜI dưới góc độ hình tượng tinh thần tối thượng, khoa học đó không gì khác chính là văn học Giữa cuộc đời đầy những xô bồ, văn học mang đến những thanh âm trong trẻo và sâu lắng, dẫn lối ta vào một mảnh đất thiêng liêng, nơi ta có thể tĩnh dưỡng tâm hồn

Bằng một lí lẽ riêng, mỗi tác phẩm văn học chân chính bao giờ cũng trải

ra trước mắt người đọc một thế giới của hiện thực cuộc sống, mang lại những quan niệm đúng về đạo đức, về lẽ sống và tạo ra những rung cảm sâu lắng trong tâm hồn Đến với một tác phẩm văn chương đích thực, độc giả có dịp chiêm nghiệm lại mình trong thế giới của tâm tưởng, bắt gặp lại mình trong những khoảnh khắc của cuộc sống Dưới một góc độ nào đó, những thông điệp gửi gắm trong tác phẩm văn chương đã bắt nhịp với tâm hồn của độc giả để khơi lên những suy tưởng, nhen nhóm những ước mơ, gắn kết những mảnh đời trong một mối dây đồng cảm thương yêu…

Với ý nghĩa đó, văn học đã được xem như một trong những phương tiện giáo dục hữu hiệu đối với con người từ xa xưa

Trong bài viết Phát huy tác dụng của văn học đối với việc rèn luyện

phẩm chất đạo đức cho học sinh (Tạp chí nghiên cứu giáo dục, số 1, 1980), nhà

văn Võ Quảng đã nêu ra những ý nghĩa tốt đẹp của tác phẩm văn học đối với độc giả, đặc biệt là độc giả thiếu nhi:

Văn học với ý nghĩa đầy đủ của nó, không phải là những hình thức bên ngoài mà còn có sự chứa đựng bên trong, là tất cả những cung bậc của ý nghĩ tốt đẹp biến thành tình cảm tốt đẹp đằng sau mỗi chữ, mỗi câu Đó là những tình cảm cách mạng: yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu chủ nghĩa xã hội, sẵn sàng vì mọi người; ghét

áp bức, bất công, xâm lược,… Người đọc bắt gặp cũng được rung lên, cũng ghét, cũng yêu, cũng vui, cũng giận Mỗi lần được rung lên cũng

là một lần tình cảm được tập dượt, và cũng một lần tâm hồn được rèn luyện Cuộc sống nội tâm, do đó, dần dần phong phú thêm lên Nhờ

đó mà con người có thái độ đúng đắn trước cuộc sống: bênh vực ai, chống lại ai, đánh đổ những gì, nâng đỡ những gì… Hơn nữa, nhờ sự khơi động đó mà con người tập rung cảm, sự rung cảm đưa đến sự cảm thông Và nhờ có sự cảm thông đó, con người mới hiểu được nỗi đau khổ của người khác Có hiểu được nỗi đau của người khác mới dễ

đi đến những hành động vị tha, mới tránh được thói bàng quan, ích kỉ, mới rèn luyện được ý thức làm người Những danh nhân các thời đại làm nên những sự nghiệp to lớn hầu hết là những người cảm thông được những đau khổ của con người Rất nhiều vĩ nhân đã kể lại tác dụng của lời nói văn học đối với bản thân mình [135, 54-55]

Trẻ em ngay từ tuổi mẫu giáo đã bộc lộ tình yêu và thiên hướng văn học Những bài thơ, câu hát đồng dao, cùng với những câu chuyện cổ tích đã chắp cánh ước mơ của các em bay xa, bay cao Hình ảnh của những bà Tiên, ông Bụt,

cô Tấm, anh Khoai… đã đi vào tiềm thức và nuôi dưỡng tâm hồn tuổi thơ của các em từng ngày Lâu đài truyện cổ tích với những nhân vật có phép màu nhiệm, với những cây gậy thần, viên ngọc ước mãi mãi là giấc mơ đẹp đẽ lung linh trong ký ức trẻ thơ, lấp lánh những bài học về chân lý cuộc sống Chân lý của cái Thiện sẽ chiến thắng cái ác, của hiền lành, ngay thật sẽ chiến thắng những độc ác, lọc lừa…

Các nhà tâm lý giáo dục đã chỉ ra rằng, trẻ em bắt đầu từ tuổi lên ba có một môi trường tiếp xúc chủ yếu là thế giới người lớn “lý tưởng” Chữ “lý tưởng” ở đây được hiểu trong sự thơ ngây của con trẻ, bởi với chúng, người lớn thật là lý tưởng Trong mắt trẻ con, người lớn có một quyền lực tối cao Người lớn có thể làm những việc mình thích, có thể làm được mọi thứ mà chúng không thể làm được… Thông qua các hoạt động sắm vai, các em đã “hóa thân” thành những “người lớn” có vai trò, vị trí thông qua nghề nghiệp của mình Và sự hóa thân đầu tiên ấy đã mang lại những ấn tượng sâu sắc về nghề nghiệp cho các em

về sau Từ đây, một hình mẫu về người lớn lý tưởng đã theo bước các em trên những chặng đường học tập Hình mẫu lý tưởng ấy được củng cố khi các em được tiếp xúc với những con người trong đời sống gần gũi hằng ngày, hay trong những câu chuyện, sách báo… Thể hiện cao nhất của đặc điểm tâm lý này là các

em thường chọn cho mình một “thần tượng” để ngưỡng mộ, để noi gương Thần tượng ấy có thể chính là người cha, người mẹ hoặc người thân trong gia đình,

cũng có thể là thầy cô giáo, một nhà khoa học nổi tiếng, một ca sĩ lừng danh, một nhân vật trong phim ảnh hoặc tác phẩm văn học… Việc lựa chọn ấy còn phụ thuộc vào đặc điểm tâm lý, tích cách và lối sống của trẻ nhỏ

Nắm được đặc điểm ấy, các nhà tâm lý giáo dục đã hướng đưa vào trong chương trình giảng dạy các bậc học từ mẫu giáo đến tiểu học, trung học những chủ điểm về nghề nghiệp, chủ điểm về những người nổi tiếng có đóng góp đối với nhân loại tiến bộ Danh nhân trong trường hợp này được coi là sự tập trung cao nhất của người lớn lý tưởng Riêng trong lĩnh vực văn học, bên cạnh những tác phẩm văn học dân gian thì những tác phẩm, những mẩu chuyện về các vĩ nhân cũng được giới thiệu để “làm gương” cho thiếu nhi Thông qua việc xây dựng những hình tượng nhân vật danh nhân, các nhà văn đã chuyển tải sự yêu mến, ngưỡng mộ, niềm tin tưởng của mình để làm cho độc giả, đặc biệt là độc giả thiếu nhi đón nhận tác phẩm với một niềm tin vào nhân vật lý tưởng, như tin vào những cố gắng để đạt được thành công trong tương lai của chính bản thân mình

Trên bước đường hiện đại hóa, văn học Việt Nam nói chung và văn học thiếu nhi nói riêng cũng có những bước chuyển mình để hòa vào dòng chảy lớn của đất nước Buổi giao thời, mọi giá trị còn đang trong quá trình định hình, thì việc lựa chọn văn học như một “sân chơi”, một món ăn tinh thần của thiếu nhi là một điều đáng quan tâm hiện nay Vấn đề nghe gì, xem gì, đọc gì đã trở thành một trong những tiêu điểm nóng bỏng của xã hội đương thời Văn học thiếu nhi Việt Nam đứng trước những yêu cầu của thời cuộc, đã từng bước đổi mới làm phong phú thêm cho diện mạo của mình, để thu hút sự chú ý của độc giả thiếu nhi Biểu hiện đầu tiên của sự thay đổi đó, là khuyến khích việc phát triển thể loại văn học theo xu hướng chung của thế giới Bên cạnh các thể loại truyền thống, thì truyện tranh, một thể loại du nhập từ nước ngoài, được thiếu nhi rất ưa chuộng, nhưng lại thường bị xem là một loại hình văn học “fast food”, tiếp tục được phát triển mạnh mẽ Như một tín hiệu vui, truyện tranh đã được khai thác theo một chiều hướng tích cực hơn, nhằm thu nhỏ những hạn chế và phát huy thế mạnh kích thích tưởng tượng, ghi nhớ là kết hợp với thể loại truyện lịch sử, truyện viết về các danh nhân Xu hướng này các nhà nghiên cứu gọi chung là xu hướng “truyện tranh hóa” trong văn học thiếu nhi Việt Nam Sự kết hợp này đã đưa đến một hiệu quả tích cực, giúp thiếu nhi tiếp nhận lịch sử dân tộc một cách hứng thú hơn, thông qua những hình tượng danh nhân, những sự kiện được miêu

tả hấp dẫn nhờ có thêm những yếu tố hư cấu và phần tranh ảnh minh họa sinh

động Vì vậy, ở đây, truyện tranh được sử dụng như một phương pháp đòn bẩy

để tăng cường chiều kích của truyện danh nhân, truyện lịch sử Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi sẽ đề cập truyện tranh như một phương pháp kết hợp để nâng cao giá trị thẩm mỹ của một vài thể loại khác Tuy nhiên, vẫn còn một số vấn đề cần bàn thêm, người viết sẽ khai thác sâu hơn trong phần nội dung chính của luận văn

Truỵên viết về danh nhân là thể loại truyền thống đã xuất hiện từ lâu, nhưng chưa được nghiên cứu sâu về vấn đề lý luận Bên cạnh các thể loại khác, truyện danh nhân đã và đang vươn mình cùng với những thay đổi phù hợp để có tác động sâu sắc hơn trong việc hình thành và phát triển nhân cách cho thiếu nhi

Việt Nam Thực hiện đề tài “Truyện danh nhân Việt Nam với độc giả thiếu

nhi”, chúng tôi muốn xây dựng một nền tảng lý luận cho thể loại truỵên danh

nhân và thông qua việc khảo sát thực tế, đề tài có thể đưa ra những nhận định hợp lý để giới thiệu thể loại này tới độc giả, đặc biệt là độc giả thiếu nhi một cách thân thiện hơn

Thiết nghĩ, việc tìm hiểu và hệ thống lại những vấn đề liên quan đến thể loại truyện danh nhân, đồng thời nghiên cứu truyện danh nhân dưới góc độ ảnh hưởng, tác động đối với độc giả tiếp nhận là một điều đúng đắn có ý nghĩa khoa học cả về lý luận và thực tiễn gắn với yêu cầu của hiện tại Hy vọng đề tài sẽ góp được một tiếng nói nhỏ trên hành trình dẫn dắt thiếu nhi Việt Nam đi tìm cái đẹp và chân lý

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Với những lý do nêu trên, đề tài sẽ tập trung nghiên cứu thể loại truyện danh nhân với những tác phẩm được xuất bản và lưu hành tại Việt Nam, từ 1975 đến nay Hay nói một cách cụ thể hơn, đề tài sẽ nghiên cứu những tác phẩm của các tác giả người Việt Nam viết về danh nhân Việt Nam, chủ yếu từ 1975 trở lại đây

Đề tài sẽ nghiên cứu xoay quanh những tư liệu và những tác phẩm mà chúng tôi tìm được Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi có khảo sát một vài thể loại khác và một số tập sách nói về danh nhân thế giới (sách dịch) để so sánh, đối chiếu làm sáng tỏ một số luận điểm trong luận văn Ngoài ra, đề tài còn liên quan đến một số cuốn sách về giáo dục, tâm lý lứa tuổi thiếu nhi Đối tượng mà đề tài nhắm đến chủ yếu là độc giả thiếu nhi nên chúng tôi chủ yếu nghiên cứu những tác phẩm do nhà xuất bản Kim Đồng ấn hành

Có rất nhiều ấn phẩm được tìm thấy, tuy nhiên, trong quá trình thực hiện luận văn chúng tôi đã tuyển chọn và nghiên cứu tập trung vào chín tác phẩm có tên dưới đây:

1 Hoài Anh (2007), Đuốc lá dừa, Nxb Kim Đồng, Hà Nội

2 Nguyễn Anh (2009), Lê Văn Hưu và bộ quốc sử đầu tiên, Nxb Kim

Đồng, Hà Nội

3 Nguyễn Anh (2009), Ngô Quyền và trận Bạch Đằng lịch sử, Nxb Kim

Đồng, Hà Nội

4 Trần Chiến (2009), Trần Huy Liệu cõi người, Nxb Kim Đồng, Hà Nội

5 Vu Gia (2008), Phan Châu Trinh – Người khởi xướng dân quyền, Nxb

Kim Đồng, Hà Nội

6 Tô Hoài (2006), Tuổi trẻ Hoàng Văn Thụ, Nxb Kim Đồng, Hà Nội

7 Nguyễn Nghiệp (2009), Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nxb Kim

Cho đến nay, có thể nói, chưa có một công trình nào thực sự nghiên cứu

về đề tài này Chúng ta mới chỉ thấy đề cập đề tài danh nhân trong văn học thiếu nhi là nhiều còn truyện danh nhân thì ít được nhắc đến Những nhà nghiên cứu trước đó đã nói đến thể loại truyện danh nhân trong một phần nhỏ các công trình

và các bài nghiên cứu đăng trên các báo, tạp chí, internet… nhưng hầu như còn rất mờ nhạt, hoặc thấy đề tài danh nhân được truyền tải ở một thể loại khác:

Truyện lịch sử Phần lớn các tác giả nghiên cứu có thâm niên về văn học thiếu nhi, đã để ý đến thể loại truyện lịch sử, mà theo chúng tôi, nó chứa đựng bóng dáng của truyện danh nhân, vì đã đề cập đề tài “nhân vật lịch sử” Nhiệm vụ của chúng tôi là phải xác định xem “nhân vật lịch sử” và “nhân vật danh nhân” gặp

gỡ nhau ở điểm nào Khi phân tích những tài liệu này chúng tôi ghi nhận được một số luận điểm có tính chất đặt nền móng

Nhà văn Hà Ân lâu nay vẫn được coi là nhà văn thân quý của thiếu nhi với những sáng tác đậm chất lịch sử dân tộc Bài viết “Mấy ý kiến về truyện lịch

sử cho các em”, (Tạp chí Văn học, số 2/ 1968), đã gợi ý cho chúng tôi con đường tìm hiểu nhân vật lịch sử được xây dựng trong tác phẩm và vấn đề hư cấu Theo cách lý giải của Hà Ân thì truyện danh nhân có đường biên hẹp hơn truyện lịch sử và giữa hai thể loại này có sự gặp gỡ “Lịch sử là một trong những cái cầu mà chúng ta cần có để dẫn dắt các em vào hiện tại và mơ ước của tương lai” Đây là một luận điểm rất độc đáo của ông nêu ra nhằm mở rộng, tiếp nối cho nhận định “truyện lịch sử là cái cầu đưa các em đến với lịch sử” “Lịch sử không có những sự kiện lặp lại hai lần giống nhau như đúc, nhưng lại đầy rẫy những vấn đề xảy ra hàng nghìn năm trước mà bây giờ vẫn diễn ra, và diễn ra ở mức độ cao hơn, nóng bỏng hơn, tinh vi hơn Ví dụ: vấn đề độc lập, tự do, quyền sống con người, vấn đề trung nghĩa, gian nịnh… Do đó, truyện lịch sử không phải chỉ là danh nhân truyện ký, không phải chỉ giúp các em hiểu biết những sự kiện lịch sử lớn đã qua, những phong tục tập quán của cha ông trước đây” [135, 89]

Tác giả Văn Hồng, trong bài viết “Phác họa một chặng đường văn học thiếu nhi”, viết nhân dịp kỉ niệm 35 năm Cách mạng tháng Tám đã điểm qua diện mạo văn học thiếu nhi thông qua đề tài và thể loại, có nhắc đến đề tài danh nhân: “Có lẽ nền văn học thiếu nhi Việt Nam đã hình thành vào quãng giữa những năm 1960 Ấy là vào lúc văn học thiếu nhi đã có đủ các đề tài và thể loại: dân gian và lịch sử, cách mạng và đấu tranh kháng chiến, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam, khoa học và danh nhân; truyện ngắn và truyện dài; kí và kịch, thơ truyện và thơ bài Điều quan trọng hơn

là trên cái nền chung của mỗi đề tài thể loại đã có những tác giả và những tác phẩm được chú ý.” [135, 17-18] Tác giả đã nêu tên một số tác phẩm tiêu biểu

cho những thể loại và đề tài ấy, trong đó có tác phẩm Tướng quân Nguyễn Chích

của Hà Ân Nếu chiếu theo thứ tự của đề tài thì tác phẩm thuộc đề tài danh nhân Ông có điểm qua về đề tài này như sau: “Các tác giả viết về nhân vật lịch sử,

danh nhân nước ngoài cũng như các anh hùng chiến sĩ thi đua… đã cố gắng vươn lên miêu tả những nét dáng của tính cách, tâm hồn, những nhân cách lớn làm mẫu mực cho các em” [135, 21] Như vậy, đề tài danh nhân trong văn học thiếu nhi không phải là một đề tài mới, đã xuất hiện từ những năm 1960, nhưng chưa được chú ý và khai thác triệt để

Nhà nghiên cứu Vân Thanh trong Phác thảo văn học thiếu nhi Việt

Nam, cuốn sách tập hợp những bài viết đăng trên tạp chí văn học, đã trình bày

khái quát về các thể loại văn học thiếu nhi Việt Nam Mảng đề tài truyện lịch sử được tác giả đánh giá trên hai phương diện nội dung phản ánh và nghệ thuật biểu hiện Tác giả đã chỉ ra một số đặc trưng, thế mạnh và hạn chế của thể loại truyện lịch sử trong tương quan với độc giả thiếu nhi Tác giả cũng đã nhận chân giá trị tác phẩm thông qua những bài học quý giá được các nhà văn gửi gắm Đó là những thông điệp vượt lên trên bề mặt của câu chữ để sống cùng với tâm hồn độc giả Đồng thời, nhà nghiên cứu còn nêu lên những đánh giá, yêu cầu đối với phương pháp viết truyện lịch sử

Với mảng sáng tác lớn này, các em đã có dịp tiếp xúc với những nhân vật anh hùng, tiêu biểu cho những giai đoạn lịch sử rực rỡ của cha ông ta như Hai Bà Trưng và Phùng Hưng (Tiếng trống Mê Linh và Bố Cái đại vương của An Cương); Bà Triệu (Nhụy Kiều tướng quân của Yên Hồng và Hoài Ban); Đinh Bộ Lĩnh và Lê Hoàn ( Cờ lau Vạn Thắng vương và Thập đạo tướng quân của Nguyễn Anh); Trần Hưng Đạo, Trần Bình Trọng, Yết Kiêu, Dã Tượng (Bên bờ Thiên Mạc, Trên sông truyền hịch, Trăng nước Chương Dương, Đôi bạn chiến đấu của

Hà An); Trần Quốc Toản (Lá cờ thêu sáu chữ vàng của Nguyễn Huy Tưởng); Quang Trung (Kể chuyện Quang Trung của Nguyễn Huy Tưởng, Người lão bộc của vua Quang Trung của An Cương) [134,

202 - 203]

Trong các bài viết về nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, nhà văn Tô Hoài, tác giả Vân Thanh một lần nữa khắc sâu những nhân vật “anh hùng” được khắc họa trong các tác phẩm như là minh chứng cho một giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc mà các nhà văn đã ghi lại, tái hiện trên trang viết của mình một cách lôi cuốn, sinh động

Tuy không nhắc đến cụm từ “truyện danh nhân”, nhưng trong những bài nghiên cứu của Vân Thanh, chúng ta thấy toát lên một chủ điểm nhân vật anh hùng – danh nhân (theo cách xác định của đề tài), gắn với một thời kỳ lịch sử

nhất định của đất nước, được xây dựng nhờ vào tài năng và sự trải nghiệm của các thế hệ nhà văn Do đó, có thể xem đây là một trong những nền tảng lý luận gợi ý cho chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Vẫn tiếp mạch của Vân Thanh, trong chuyên luận Truyện viết cho thiếu

nhi sau năm 1975, Lã Thị Bắc Lý đã tổng kết và khái quát văn học thiếu nhi

Việt Nam từ sau năm 1975 thành hai giai đoạn Mỗi giai đoạn có một đặc trưng

về đội ngũ sáng tác cho đến nội dung, xu hướng nghệ thuật trong xây dựng hình tượng nhân vật Nhìn chung tác giả đánh giá mảng truyện lịch sử trong giai đoạn này không ghi được dấu ấn đặc sắc trong nền văn học nước nhà

Đề tài lịch sử rất phát triển ở giai đoạn trước năm 1975 thì đến bây giờ hầu như chững lại Các tác giả chuyên viết truyện lịch sử trước đây như Nguyễn Huy Tưởng, Hà Ân, Lê Vân, An Cương, Nguyễn Đức Hiền… thường khai thác lịch sử gắn với các nhân vật anh hùng và truyền thống anh dũng chống giặc ngoại xâm của dân tộc Tới giai đoạn này, Tô Hoài

mở ra một hướng khai thác mới, hướng khai thác lịch sử gắn với huyền thoại, phong tục và văn hóa Những tri thức và bài học lịch sử ở đây không chỉ gắn với lịch sử chiến đấu mà đã mở rộng ra cùng khắp thiên nhiên, làng nước, tạo một thế giới xa xưa, hư ảo thật mới lạ và hấp dẫn…[85, 21-22]

Lã Thị Bắc Lý cũng nhấn mạnh sự ra đời của tác phẩm Búp sen xanh

(1982) của nhà văn Sơn Tùng là “một sự kiện văn học gây xôn xao dư luận lúc bấy giờ” “Tác giả đã đưa ra một cách tiếp cận đề tài Bác Hồ theo quan điểm mới, phù hợp với xu hướng đổi mới chung của văn học Lần đầu tiên trẻ thơ Việt Nam được đọc một cuốn sách đầy đủ, tỉ mỉ về tuổi thơ của Bác Hồ Với quan niệm: “ Các bậc thiên tài không có sẵn Chính truyền thống gia đình, quê hương

là khởi thủy tạo nên những tính cách đầu tiên của mỗi con người đi vào đời…” [85, 23-24]

Nghiễm nhiên, Lã Thị Bắc Lý vẫn xếp tác phẩm này thuộc thể loại truyện lịch sử, đề tài về Bác Hồ Sự phân định này, theo chúng tôi, dường như chưa thực sự công bằng với những gì mà Sơn Tùng đã cố gắng thể hiện trong tác

phẩm Có thể nói, Búp sen xanh đã tạo nên một dấu ấn khá đậm nét trong mảng

truyện viết về Bác Hồ Tác phẩm này cũng trở thành đề tài cho giới phê bình, nghiên cứu văn học, báo chí trong nhiều năm

Với cuốn sách Hệ thống thể loại trong văn học thiếu nhi, Châu Minh

Hùng, Lê Nhật Ký đã chứng tỏ được những cố gắng rất lớn trong công tác

nghiên cứu, biên soạn tài liệu nhằm “mục đích nâng cao và đi vào chiều sâu những tri thức về văn học cho sinh viên Khoa Giáo dục Tiểu học” [71, 3] Lần đầu tiên, tài liệu được biên soạn dưới dạng giáo trình theo phương pháp mới, hệ thống thành các tiểu modul, tích hợp các hoạt động nhằm tích cực hóa, kích thích sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề của sinh viên

Trong giáo trình này, hai tác giả đã dành 8 trang để trình bày về thể loại truyện lịch sử Theo đó, truyện lịch sử được tìm hiểu thông qua hai tiểu mục

chính: 1 Khái niệm, 2 Đặc điểm thể loại Chúng tôi học tập cấu trúc trình bày

của tác giả để triển khai một số luận điểm trong chương một của luận văn (Chương 1: Thể tài truyện danh nhân trong văn học thiếu nhi) Khi xây dựng

“đặc điểm thể loại” (theo cách gọi của Châu Minh Hùng – Lê Nhật Ký), tác giả

đã nhấn mạnh:

Về thế giới nhân vật, truyện lịch sử ít nhất có nhân vật chính có tên tuổi

và sự nghiệp được ghi nhận trong truyền thuyết hoặc trong chính sử Đây

là tiêu chí quan trọng để khu biệt truyện lịch sử và các thể loại gần nó Trong thực tế có rất nhiều tác phẩm dễ nhầm lẫn với truyện lịch sử Chẳng hạn những tác phẩm viết về đề tài chiến tranh, bối cảnh lịch sử chỉ là cái nền để nhà văn hư cấu nên thế giới nhân vật của mình Trường hợp nhân vật có nguyên mẫu trong sự thật nhưng chỉ là phát hiện riêng của nhà văn, tên tuổi và sự nghiệp chưa thành sản phẩm tinh thần chung của toàn dân tộc, đó cũng chưa phải là nhân vật lịch sử đích thực Bởi lẽ, bản thân khái niệm “nhân vật lịch sử” đã hàm chứa những giá trị tinh thần bất tử” [71, 117]

Trong chủ đề truyện lịch sử, hai tác giả đã có cách khai thác và đưa ra những lý giải rất gần với những ý kiến của nhà văn Hà Ân trích trong bài viết

“Mấy ý kiến về truyện lịch sử cho các em” mà chúng tôi đã đề cập ở trên Cụm

từ “nhân vật lịch sử” phải chăng có nội hàm gần với “nhân vật danh nhân”?

Trên đây, người viết đã điểm lại tình hình nghiên cứu về truyện danh nhân của một số tác giả đi trước có thâm niên trong lĩnh vực văn học thiếu nhi

cả về sáng tác lẫn lý luận phê bình Những tài liệu này đã đặt những viên gạch đầu tiên giúp cho chúng tôi tiếp tục triển khai đề tài truyện danh nhân một cách sâu sắc hơn Truyện danh nhân trên bước đường đến với độc giả thiếu nhi, nhất thiết cần đến những cây cầu bắc nhịp, mà trước hết, nhà nghiên cứu, phê bình văn học là người sẽ đảm trách nhiệm vụ cao cả thiêng liêng ấy

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp lịch sử: được sử dụng chủ yếu ở phần mở đầu, chương

1, chương 2 của luận văn Phương pháp này giúp chúng tôi trình bày theo thứ tự quá trình nghiên cứu truyện danh nhân, quá trình vận động và phát triển của đề tài danh nhân, phân tích hình tượng nhân vật, sự kiện theo đúng diễn tiến lịch sử, đặt nhân vật trong bối cảnh của hiện thực lịch sử để đối chiếu, so sánh, làm bật lên vai trò của danh nhân trong lịch sử Việt Nam

- Phương pháp hệ thống: được sử dụng chủ yếu ở chương 1 và một phần của chương 2 Trong phần phân loại danh nhân, phân loại truyện danh nhân phương pháp hệ thống giúp chúng tôi xác định được vị trí, tầm quan trọng của những khái niệm theo các cấp độ khác nhau để đi đến thống nhất trong khái niệm, nhận diện và đánh giá được đầy đủ giá trị và những đóng góp của danh nhân đối với lịch sử, đất nước, nhân loại

- Phương pháp so sánh: được sử dụng chủ yếu ở chương 2 để phân tích hình tượng nhân vật danh nhân Ích lợi lớn nhất của phương pháp so sánh là nó giúp cho ta hiểu rõ bản chất và vị trí của một hiện tượng văn học trong các mối tương quan đa chiều của nó Phương pháp này giúp chúng tôi trong việc so sánh

sự khác biệt về lý tưởng, quan niệm đạo đức của danh nhân mỗi thời đại, để từ

đó thấy sự khác biệt trong bút pháp xây dựng hình tượng nhân vật của các tác giả

- Phương pháp xã hội học: được sử dụng hoàn toàn ở chương 3 của luận văn Phương pháp này sẽ đưa ra những bảng dữ liệu, số liệu cụ thể để làm sáng tỏ những vấn đề trong mối quan hệ tương tác giữa văn học, truyện danh nhân với độc giả thiếu nhi Chúng tôi đã tiến hành khảo sát tình hình đọc và mức

độ cảm thụ, yêu thích, tác động của truyện danh nhân đối với độc giả thiếu nhi (trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh), để từ đó rút ra những kết luận cần thiết phục vụ cho đề tài

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Về lý thuyết: Xây dựng nền tảng lý luận về thể loại truyện danh nhân dành cho thiếu nhi trong tiến trình đổi mới văn học Điều này giúp độc giả định hình được vị trí và vai trò của thể loại truyện này trong dòng chảy chung của văn học thiếu nhi Việt Nam và thế giới

Ý nghĩa thực tiễn: Từ việc hiểu vai trò, tác dụng của truyện danh nhân trong việc hình thành phát triển nhân cách cho thiếu nhi, đề tài sẽ là chiếc cầu nối dẫn độc giả tiếp cận thân thiện hơn với thể loại này và cố gắng để truyện danh nhân trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu đối với thiếu nhi Việt Nam Ngoài ra, những ý kiến đề xuất trong đề tài sẽ góp phần cổ vũ, điều chỉnh

để thể loại truyện danh nhân ngày càng phong phú và phù hợp với lứa tuổi thiếu nhi

6 Kết cấu luận văn

Ở công trình này, ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung của luận văn sẽ được chia làm ba chương

Chương 1: Thể tài truyện danh nhân trong văn học thiếu nhi, với 40

trang sẽ trình bày về cơ sở lý luận về các vấn đề của văn học thiếu nhi, truyện danh nhân (khái niệm, phân loại và đặc trưng thể loại), vấn đề hư cấu trong văn học và trong truyện danh nhân

Chương 2: Hình tượng nhân vật trong truyện danh nhân dành cho

thiếu nhi, với 50 trang sẽ làm rõ hình tượng nhân vật danh nhân qua các thời kỳ

lịch sử của Việt Nam: nhân vật lịch sử thời phong kiến, nhân vật trong lịch sử thời hiện đại

Chương 3: Độc giả thiếu nhi và vấn đề tiếp nhận truyện danh nhân, với

30 trang sẽ làm rõ vấn đề đặc điểm tâm lý, đặc điểm cảm thụ văn học của thiếu nhi, đồng thời nêu kết quả khảo sát và những nhận xét rút ra về vấn đề tiếp nhận văn học, tiếp nhận truyện danh nhân của độc giả thiếu nhi

Phần cuối sẽ trình bày những phần phụ lục, bao gồm các phiếu phỏng vấn, các bảng kết quả khảo sát xử lý thô bằng phần mềm SPSS

CHƯƠNG 1 THỂ TÀI TRUYỆN DANH NHÂN TRONG

VĂN HỌC THIẾU NHI

1.1 Những khái niệm có liên quan

1.1.1 Văn học thiếu nhi và tác phẩm văn học thiếu nhi

1.1.1.1 Văn học thiếu nhi

Văn học thiếu nhi là loại văn học phục vụ cho lứa tuổi từ bốn đến mười lăm tuổi, bao gồm những tác phẩm văn học có nhân vật trung tâm là thiếu nhi hoặc được cảm nhận bằng tâm hồn trẻ thơ về con người, thiên nhiên và những gì diễn ra xung quanh cuộc sống của các em

Có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về văn học thiếu nhi, nhưng tựu chung lại, mọi ý kiến đều thống nhất rằng, văn học thiếu nhi là một bộ phận cấu thành nên diện mạo hoàn chỉnh của nền văn học dân tộc Nó chảy chung một dòng

và mang theo hơi thở của cuộc sống Không ai có thể phủ nhận được văn học thiếu nhi có một sứ mạng lịch sử thiêng liêng là gánh trên vai nhiệm vụ nuôi dưỡng bồi đắp niềm tin, lý tưởng, ước mơ và nhân cách cho một thế hệ làm chủ xã hội trong tương lai Nhiệm vụ cao cả đó gắn với sự “tồn vong” hay “suy vong” của quốc gia, dân tộc như nhà nghiên cứu Lã Thị Bắc Lý nhận xét:

Văn học thiếu nhi là một bộ phận có vị trí đặc biệt trong mỗi nền văn học dân tộc Nó có vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và làm giàu có tâm hồn mỗi con người ngay từ thuở ấu thơ, là hành trang cho các em trên suốt đường đời, bởi lẽ cái gì đã lưu giữ được trong thời niên thiếu rất khó phai mờ Văn học thiếu nhi thực sự góp phần vào việc tồn vong hay suy vong của một truyền thống văn hóa, chính bởi vậy, còn trẻ em đi học thì vẫn còn văn học dành cho thiếu nhi” [86, 7]

Ở nước ta những thể loại và tác phẩm văn học sáng tác dành cho thiếu nhi đã xuất hiện từ rất sớm Văn học viết cho thiếu nhi chỉ thực sự hình thành với tư cách một bộ phận văn học từ khi nhà xuất bản Kim Đồng được thành lập (17-6-1957)

Cùng với sự phát triển của lịch sử đất nước, văn học thiếu nhi Việt Nam cũng đã trải qua nhiều bước thăng trầm, qua từng giai đoạn phát triển để hình thành cho mình một đội ngũ sáng tác có tên tuổi với những tác phẩm xuất sắc Mấy chục năm qua chú “Dế Mèn” của nhà văn Tô Hoài đã đi “phiêu lưu” khắp Á, Âu, Phi,

Mỹ để cất lên những tiếng ca ngợi tình bạn của thế giới đại đồng Hình ảnh chú Dế Mèn lịch lãm, bước đi trước sự cổ vũ của muôn loài, phải chăng, chính là hình ảnh của tuổi trẻ, của lớp thanh thiếu niên đang căng tràn nhiệt huyết và lý tưởng, sẵn sàng bước đi trên những hành trình đầy chông gai cách trở, để hoàn thành ước nguyện cuộc đời, là được bay trên đôi cánh của tự do, của tình bác ái Đã có một thời tên tuổi Trần Đăng Khoa được nhắc đến như một “thần đồng thơ ca” trên khắp các báo đài với một sự hâm mộ và ưu ái nồng nhiệt Những vần thơ của chú bé Khoa tám tuổi đã có mặt trên khắp các nẻo đường, từ đường hành quân của chú bộ đội trong rừng sâu, ngoài hải đảo xa xôi, đến những cánh đồng vàng bội thu lấp lánh cánh cò trong ca dao của mẹ, những con đường phủ đầy rơm mới nắng thơm… để nâng bước vỗ về những giấc mơ, xua đi những mệt nhọc đời thường Hàng loạt những cái tên đã trở nên thân thuộc và đem niềm vui đến cho độc giả nhỏ tuổi Một

Phạm Hổ hết lòng trong đời và trong thơ, “đối với tôi, được sống và viết cho các em

là cả một hạnh phúc Tôi thường lấy lòng yêu các em bé của tôi để làm cái thước đo lòng tôi yêu nhân dân, yêu Đảng, yêu con người Tôi yêu và say mê công việc của tôi:

Tôi làm những bài thơ nho nhỏ Như những hòn bi xanh, đỏ các em chơi Như những quả quýt, quả na

Các tay em bóc vỏ, miệng cười”;

Một Võ Quảng có phần thâm trầm mà triết lí Một Nguyễn Huy Tưởng nhiệt

huyết đã làm sống dậy lịch sử dân tộc qua những trang viết hào hùng, Lá cờ thêu

sáu chữ vàng buổi Trần Quốc Toản xông pha trận mạc đến nay vẫn phấp phới tinh

thần của tuổi trẻ nghĩa khí báo đáp ơn nước, ơn vua Một Hà Ân say mê kể truyện

lịch sử danh nhân, với những Tướng quân Nguyễn Chích, Bên bờ Thiên Mạc, Trăng

nước Chương Dương, Trên sông Truyền hịch đã truyền hứng thú cho bao thế hệ

tuổi trẻ Cũng cần phải kể đến những cái tên từ lâu đã gắn bó với tuổi thơ như Đoàn Giỏi, Xuân Quỳnh, Hồ Phương, Sơn Tùng… Cho đến hôm nay lại có thêm những gương mặt mới như Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Thị Thanh Bình… cũng góp vào vườn văn thơ thiếu nhi những màu sắc rực rỡ

Qua đó, ta thấy văn học thiếu nhi Việt Nam ngay từ buổi đầu đã có một lực lượng sáng tác dồi dào và để lại nhiều dấu ấn tốt đẹp trong lòng độc giả Các thế hệ nhà văn đã không ngừng lao động, sáng tạo để cho ra đời những tác phẩm đặc sắc phục vụ cho thiếu nhi

1.1.1.2 Tác phẩm văn học thiếu nhi

Có thể nói, một nền văn học được đánh giá là lớn hay không người ta nhìn vào số lượng và chất lượng của tác phẩm văn học mà nó gặt hái được Văn học thiếu nhi Việt Nam là mảnh đất ươm những mầm xanh tinh thần cho trẻ thơ nhất thiết phải có hệ thống những tác phẩm phù hợp với nhu cầu, sở thích, đặc điểm của độc giả lứa tuổi này Truyện, thơ viết cho thiếu nhi, ngoài những yêu cầu chung của một tác phẩm văn học, cần phải có những tiêu chí riêng để phục vụ tốt cho độc giả

nhỏ tuổi Nhà văn Quang Huy, tác giả của Hoa Xuân Quý, đã có những nhận xét đắt

giá về những độc đáo không thể lẫn của thế giới văn học dành cho lứa tuổi thiếu nhi:

Chiếc bàn ư? Nó vốn được xẻ ra từ một cây gỗ Vậy cứ tưới nước vào bốn chân là nó sẽ đâm cành mọc lá ra được Cửa sổ ư? Đó là nơi bốn mùa thay nhau đến treo các bức phong cảnh Tiếng gà gáy khỏe lắm, có thể khiêng mặt trời lên được Ngọn gió sinh ra từ tay quạt của mẹ và quê hương của nó là một chiếc vỏ ốc ngoài đảo xa Mặt trăng là con của mặt trời Và mỗi khi nhìn lên trời phải nheo mắt lại, như thế là ông mặt trời cũng đang nheo mắt nhăn nhó cười nhìn xuống các em Con dế kêu suốt đêm là nó đang luyện giọng chuẩn bị cho cuộc thi ca hát, khi nó bất ngờ kêu lên the thé thì quả bưởi cũng giật mình rơi bịch xuống sân Và một chiếc lông chim nhặt được trong vườn đã sống dậy thành một truyện cổ tích (Dẫn theo [147, 14])

Quả thật, với “tuổi thần tiên”, sự sống dường như được nối dài thêm

Một điều vô cùng lý thú là trong những sáng tác dành cho các em có thể chứa đựng những nghịch lý Nhưng những nghịch lý này được chấp nhận và thuyết phục bởi chính sự hồn nhiên trong sáng của trẻ thơ, bởi chính tâm hồn còn đang chờ được lấp đầy bởi thế giới của những tưởng tượng, của những hình ảnh mới lạ, kỳ vĩ

do chính các em viết ra Cái nghịch lý mà nghiễm nhiên có lý bởi chính cái ngây thơ của trẻ con đã khiến sự vật, cỏ cây xung quanh cuộc sống trở lên sinh động hơn, có sức sống dai dẳng hơn Trong mắt con trẻ sự vật luôn luôn được cảm nhận ở trạng thái động, không ngừng sinh sôi nảy nở Suy cho cùng đó cũng chính là bản chất của cuộc sống, vạn vật vốn “vô thường” như cách nói của Phật giáo Trở về với tâm hồn trẻ thơ là trở về với sự nguyên vẹn nhất của cuộc sống, cái đích thực của sự đi

và đến đó là tìm thấy chính mình “Hãy để cho trẻ con nói lên cái ngon của kẹo, hãy

để tuổi trẻ nói hộ tình yêu” (Xuân Diệu) Cái kỳ diệu nằm ở chỗ đó Chỉ có trẻ con mới thấy được cái mầm xanh cây lá đang nhúc nhích trong cái thân cây đã được xẻ

ra, bào nhẵn để đóng thành cái bàn vững trãi im lìm trong góc nhà Chỉ có trẻ con mới thích thú và tin rằng:

Trời sinh ra trước nhất Chỉ toàn là trẻ con Trên trái đất trụi trần Không dáng cây ngọn cỏ Mặt trời cũng chưa có Chỉ toàn là bóng đêm

(Chuyện cổ tích về loài người – Xuân Quỳnh)

Và theo nhu cầu của trẻ con mà mọi thứ mới được sinh ra Rồi lần lượt cuộc sống được tác giả cắt nghĩa rành rẽ theo cách nhìn ngộ nghĩnh của trẻ thơ:

Ban ngày làm bằng nắng Màu xanh làm bằng cây Quả ớt làm bằng cay Tiếng ồn sinh tàu điện Gió trong con ốc biển Ghé tai nghe sẽ rõ

(Cắt nghĩa – Xuân Quỳnh)

Chỉ có trẻ con mới “nhẹ dạ” mà tin rằng những ngọn gió chạy rong chơi khắp sườn đồi, triền đê kia được thổi ra từ con ốc biển Dường như cả thế giới đang

bị hút vào trong lòng cái vỏ ốc trống không kia, là nắng, là gió, sự ngọt ngào của đất

mẹ, là cả đại dương mênh mông đang xoáy vào cái trung tâm của vũ trụ cùng với động tác “ghé tai” đầy tò mò và thỏa thích của các cô bé cậu bé Sự tinh tế, dịu dàng

và tràn ngập tình yêu với cuộc sống đã khiến thơ Xuân Quỳnh bén rễ tự nhiên và sâu sắc trong lòng độc giả thiếu nhi mấy mươi năm qua Đó cũng là một minh chứng thuyết phục cho nghĩa từ “độc đáo” cần có trong sáng tác dành cho thiếu nhi

Chính cách nhìn nhận ngây ngô và đáng yêu về sự hiện diện của sự sống ấy

đã đặt ra những yêu cầu cho những đứa con tinh thần của các nhà văn Tổng hợp từ rất nhiều ý kiến của các nhà nghiên cứu, nhà văn, chúng tôi đưa ra một số đặc trưng của tác phẩm văn học dành cho thiếu nhi Tuy nhiên những đặc trưng này được xác lập mang tính tương đối khái quát

v Tác phẩm văn học thiếu nhi chứa đựng sự hồn nhiên, ngây thơ

Hồn nhiên và ngây thơ vốn là bản tính của trẻ em, vì thế, yêu cầu đầu tiên của văn học viết cho các em chính là sự hồn nhiên, ngây thơ Các em thích thú say

mê với tác phẩm văn học bởi chúng tìm thấy hình ảnh và tuổi thơ của mình trong

ấy Mỗi lần đọc tác phẩm, là mỗi lần các em được sống với thế giới của chính mình, được cảm nghiệm và trải lòng cùng các nhân vật Sáng tác cho các em phải được

“nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ”, phải xuất phát từ cảm xúc hồn nhiên, trong trẻo, tự nhiên “như trẻ thơ” mới có thể làm cho các em yêu thích Mỗi lần sáng tác cho các

em là một lần người viết “được sống lại… tuổi thơ của mình và hòa đồng tâm hồn với tuổi thơ hôm nay, miền xanh thẳm của văn chương và cội nguồn trong trẻo của đời người” (Ma Văn Kháng, [135, 213])

Nhà văn Nguyễn Minh Châu đã có “Thư gửi thế giới cảm xúc hồn nhiên” để chia sẻ hay nuối tiếc, có thể tác giả đang chiêm nghiệm:

Trong mỗi con người các em đang lưu trữ một kho báu mà chính các

nhà văn lớn của nền văn học hiện đại trên thế giới đang đi tìm Đó là cái khả năng cảm xúc hồn nhiên, nguyên sơ của tâm hồn loài người Và bất cứ một người nào trong các nhà văn lớn tuổi chúng tôi nếu đánh mất hết cái khả năng ấy thì những trang viết cũng trở nên cằn cỗi, cứ trơ ra như một tấm chăn dạ hết tuyết, chỉ còn cách bỏ bút, bỏ nghề [183, 150-151]

Để có thể đáp ứng được đặc trưng này cho độc giả thiếu nhi thì trước hết nhà văn phải lấy chất liệu là những gì diễn ra xung quanh cuộc sống của các em Từ chuyện đi học, đi chơi cho đến những sở thích lứa tuổi…, nhà văn phải bắt mạch được và trải lòng ra trang viết Nhà văn là người sẽ nói hộ các em những ước mơ, khát vọng cả đến những e dè nhút nhát khi làm quen với bạn bè mới ở một ngôi trường mới, đến cả những trò nghịch ngợm của tuổi học trò hiếu động

Những sáng tác của văn học thiếu nhi là những “món quà của một bạn nhỏ ngày xưa tặng các bạn bây giờ” (Xuân Quỳnh) Để cho món quà ấy được trân trọng trong tay độc giả, thì trước hết, người tạo ra nó phải nâng niu, chăm chút từng đường nét cử chỉ và gửi hồn mình vào đó Do vậy, viết cho trẻ em, không phải là điều dễ dàng như người ta vẫn thường quan niệm Công việc này đòi hỏi nhà văn thực sự là một nghệ sĩ của tâm hồn và phải biết “hiến dâng trọn vẹn cái phần tinh túy nhất của đời mình, của tâm hồn mình cho trẻ” (Trần Đăng Khoa)

v Tác phẩm văn học thiếu nhi giàu hình ảnh, đậm chất trữ tình

Một tác phẩm giàu hình ảnh, vần điệu, nhạc điệu sẽ lôi cuốn, đồng thời có tác dụng rất lớn trong việc kích thích trí tưởng tượng, sáng tạo của độc giả nhỏ tuổi

Từ những gì ghi nhận được xung quanh cuộc sống của thiếu nhi, các tác giả

đã chuyển hóa thành những nhân vật, sự kiện sôi động và uyển chuyển như chính

hơi thở, như chính cuộc sống tươi vui hiếu động của các em trong các tác phẩm Mỗi tác phẩm viết cho các em là một phiên bản của cuộc sống thường nhật được soi chiếu, nó đậm đà sắc màu của tuổi thơ Hình ảnh, nhân vật, ngôn ngữ trong tác phẩm văn học thiếu nhi chính vì vậy trở lên sống động, độc đáo, gợi cảm hơn bao giờ hết

Tính trữ tình của một tác phẩm văn học thiếu nhi có lẽ bắt nguồn từ sự cộng hưởng của các thành tố, thơ, nhạc, hội họa và cái tâm linh cảm của người viết Nhà

thơ Hữu Loan – thi sĩ tài hoa của Màu tím hoa sim đã nói thay cho những người

cầm bút: “Làm thơ phải có cái tâm mà phải là cái tâm linh thật thiêng liêng thì mới

có thơ hay Thơ hay thì sống mãi Làm thơ mà không có tình, có tâm thì chả ra gì”

Từ xa xưa, các thi sĩ đời Đường của Trung Quốc đã có ý thức rất cao về nghệ thuật làm thơ Thơ để đạt đến độ viên mãn, thâm thúy thì phải “thi trung hữu họa”, “thi trung hữu nhạc” (trong thơ có họa, trong thơ có nhạc) Có lẽ, chính sự kết hợp thiên tài giữa bút pháp và cốt cách thanh tao ấy của những bậc nho sĩ đã đưa thơ Đường lên đỉnh cao tinh hoa của nhân loại

Văn xuôi tự sự cũng đòi hỏi phải kết hợp nhuần nhuyễn những thành tố nghệ thuật mới tạo được cảm xúc mạnh mẽ nơi người đọc Sự kết hợp đó đã đẩy chiều kích của tác phẩm lên cao hơn Xu hướng chung, khi phân tích một tác phẩm văn xuôi tự sự như truyện ngắn, tiểu thuyết người ta hay chú ý đến tính đa thanh, đa giọng điệu Sự đa thanh của một tác phẩm có được là do sự hòa tấu của rất nhiều yếu tố, từ thủ pháp trần thuật (ngôi kể, cốt truyện) cho đến cách tổ chức ngôn ngữ, hình tượng, tính nhạc, hội họa…

Sự hấp dẫn của tác phẩm văn học thiếu nhi cũng cần hội đủ những yếu tố ấy

Về hình thức, một tác phẩm dành cho thiếu nhi phải có hình ảnh cụ thể sinh động, màu sắc tươi vui, phong phú, đa dạng Về nội dung, tác phẩm văn xuôi thường xây

dựng nhiều nhân vật sinh động, (như trường hợp Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài,

chuyện xứ LangBiang của Nguyễn Nhật Ánh), còn với thơ thì mỗi câu thơ phải

mang theo một hay nhiều hình ảnh khác nhau và thay đổi liên tục từ câu này sang câu khác

Ngoài ra, người ta còn đưa ra một tiêu chí để lựa chọn tác phẩm văn học cho thiếu nhi là truyện thì phải có chất thơ và thơ thì phải có cốt truyện

Có lẽ, ai đã từng đọc văn chương của Tự lực văn đoàn khó có thể quên được những truyện ngắn của Thạch Lam Những truyện ngắn của ông không hề lên gân,

ít xung đột và kịch tính, truyện dường như không có cốt truyện, cứ bàng bạc chất

thơ, nhẹ nhàng mà lan tỏa, len thấm vào từng ngõ ngách tâm hồn độc giả Hai đứa

trẻ, Dưới bóng hoàng lan và một số tác phẩm khác của ông tựa hồ như dòng nước

trong xanh nở đầy hoa súng uốn mình quanh cuộc sống chật chội và nắng gió Những tác phẩm của Thạch Lam một thời cũng được đông đảo các bạn nhỏ đón nhận nồng nhiệt

Xét riêng trong thơ ca, hầu hết các em nhỏ đều yêu thích và cất giấu vào hành trang tuổi thơ của mình những bài thơ nhỏ nhắn, ngộ nghĩnh và phơi phới niềm lạc quan của tác giả Phạm Hổ Mỗi bài thơ ông sáng tác cho thiếu nhi tựa như một câu chuyện nhỏ thủ thỉ tâm tình khiến các em vừa thích thú, vừa dễ nhớ, dễ thuộc Những câu chuyện ấy mang tên ký ức tuổi thơ của các em:

- “Trăng ơi, có phải Trăng cũng có chân”

(Phạm Hổ)

Cứ ngơ ngác những đôi mắt to tròn, cứ hồn nhiên những tiếng cười tan ròn của trẻ mà thành thơ, thấm thía, diệu kỳ

Tác phẩm văn học để có thể thu hút được thiếu nhi thì ngoài phương thức tồn

tại nguyên thủy của nó còn có thể chuyển hóa thành những bài hát (Hạt gạo làng ta,

Em đi học, Cô giáo em), hoặc kịch (kịch nói, kịch rối), bộ phim (Kính vạn hoa)

Chính những điều này giúp tác phẩm trở nên cuốn hút, hấp dẫn hơn tạo nên tính trữ tình cho tác phẩm văn học thiếu nhi

Ngôn ngữ của tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi phải tự nhiên và hồn nhiên như chính tính cách, suy nghĩ, tâm tư của các em Bộ óc còn non nớt, trẻ em thường dễ nhạy cảm hơn người lớn, do đó, chủ yếu các em hiểu vấn đề từ những rung động trực tiếp Sự hiểu tác phẩm đồng nghĩa với trạng thái cảm xúc được biểu hiện nơi các em khi gấp cuốn sách lại Có thể là một niềm vui khe khẽ chớm nở, là những giọt nước mắt len lén của sự nuối tiếc, biết đâu đấy là cả những ước ao hun

đúc những quyết tâm và khát vọng Vì vậy, để giúp các em nhận thức được tác phẩm thì nhạc điệu của câu văn, câu thơ phải tạo ra sự hòa âm đặc biệt Tác phẩm

văn học giờ đây giống như “bữa tiệc của ngôn từ” sẽ tạo ra những thanh âm, màu

sắc, làn điệu trữ tình gây “chấn động” vào cảm xúc và tâm hồn của trẻ thơ

v Tác phẩm văn học thiếu nhi có tính ngắn gọn, rõ ràng

Đặc trưng này bắt nguồn từ những đặc điểm tâm sinh lí của trẻ: tim đập nhanh, thở gấp nên trẻ sẽ khó hoàn thành và hiểu những câu văn, câu thơ quá dài Hơn nữa, do cơ chế và cấu trúc hoạt động của não bộ của trẻ còn chưa hoàn chỉnh, nên trẻ không thể kéo dài suy nghĩ và cảm xúc của mình tập trung vào một vấn đề quá lâu Chính vì vậy mà tác phẩm văn học thiếu nhi phải mang tính ngắn gọn Thơ viết cho thiếu nhi nhịp phải ngắn và dồn dập Câu thơ dài nhất chỉ từ 5 đến 6 chữ, nhịp thơ nhanh, dứt khoát như chính nhịp thở của các em Thơ ngắn nhưng hàm súc, sáng rõ Với văn xuôi, tác phẩm phải chia thành nhiều chương, nhiều đoạn mang đặc điểm nội dung và nghệ thuật riêng

v Tác phẩm văn học có tính năng động của một trò chơi

Với trẻ nhỏ, chơi và học là một mối liên kết không thể tách rời Vui chơi là một thuộc tính và là một nhu cầu không thể thiếu của các em Hoạt động vui chơi đã làm nên một nửa đời sống của trẻ thơ Vui chơi dường như là một món quà của tạo hóa đã ban tặng cho thiếu nhi để các em vô tư tận hưởng những khoảnh khắc tràn ngập tiếng cười Tuổi thơ đúng nghĩa được biết đến với những trò chơi đuổi bắt, trốn tìm, quanh năm suốt tháng không biết mỏi, những trò nặn đất sét, nghịch cát lấm lem bùn đất mỗi chiều bị mẹ mắng, những buổi đào bắt dế trên bờ đê và quanh những thửa ruộng, những chiều thả diều, đá bóng giữa cánh đồng làng còn trơ cuống rạ… Với những người đã sinh ra và hưởng trọn tuổi thơ mình ở vùng đồng quê thì đó là những trò chơi không hề xa lạ, được lưu giữ trong ký ức mỗi người Thật là khiếm khuyết nếu như con em của chúng ta không được thỏa sức tìm về với những trò chơi đậm chất dân gian như thế Với tất cả những nỗ lực của người lớn, hãy tạo ra những sân chơi và hãy để cho trẻ em được vui chơi đúng với bản chất tự nhiên hiếu động vốn có của lứa tuổi mình Vui chơi, và thông qua trò chơi các em

sẽ lớn thêm, khám phá thêm nhiều tri thức, năng động hơn

“Sân chơi” ấy xét về cả nghĩa đen và nghĩa bóng đều cần phải chăm chút và quan tâm

Văn học thiếu nhi với ý nghĩa là một mảnh đất nuôi dưỡng tâm hồn tuổi thơ, không thể không hàm chứa yếu tố trò chơi – giải trí trong đó Trò chơi được ẩn chứa dưới nhiều hình thức, có thể là những động tác đi kèm với những bài thơ đậm chất đồng dao, hay một cuộc so tài đấu trí giữa hai nhân vật như chú Dế Mèn và võ sĩ Bọ Ngựa, cũng có thể là một cuộc phiêu lưu về tinh thần khi theo dõi những chặng

đường khám phá bí mật kỳ thú của nhân vật trong Chuyện xứ LaBiang… những trò

chơi trong thực tế hoặc tưởng tượng ấy đều góp phần làm cho cuộc sống của các em thêm phong phú và tràn trề sinh lực

Không phải tự nhiên mà người ta đặt ra nguyên tắc dạy học ở bậc học mẫu giáo, tiểu học là “Học mà chơi – Chơi mà học” Vui chơi vẫn là cách tốt nhất để các

em dễ giao hòa với tự nhiên, với cuộc sống xung quanh Văn học thiếu nhi, dù ít hay nhiều phải quan tâm đến đặc trưng này như một nguyên tắc thẩm mỹ không thể thay thế

v Tác phẩm văn học thiếu nhi có tính giáo dục

Bên cạnh nhu cầu giải trí, tác phẩm văn học thiếu nhi còn mang ý nghĩa giáo dục nhẹ nhàng mà sâu lắng Mỗi bài thơ, mỗi câu chuyện là một bức thông điệp của nhà văn, trao gửi những hy vọng, tin yêu để các em lạc quan hơn, yêu thương và gắn bó với nhau hơn trên bước đường đời Nó khơi dậy những cảm xúc gắn liền với những bổn phận của thiếu nhi trong mỗi hoàn cảnh Con đường để trở thành những thanh niên giàu lý tưởng, ăm ắp hoài bão, những công dân ưu tú, những nhà khoa học, những thiên tài lừng danh sẽ trải nghiệm qua cái “bể cảm xúc” được “tôi” trong những tác phẩm văn học Tác phẩm văn học giống như một cửa ngõ để dẫn lối các

em bước vào đời Đây chính là một bước chuẩn bị về tinh thần cho các em đi tới khám phá bí mật còn ở phía trước Tác phẩm văn chương sẽ tác động đến tình cảm, cảm xúc trước tiên, đó là cây cầu bắc nhịp đến nhận thức, hành động của thiếu nhi Những hình ảnh, ngôn từ có trong tác phẩm văn học chính là một kế hoạch hành động “ngầm” trong hiện tại và tương lai mà tác giả đã phác thảo giúp các em

Bác Hồ vị cha già kính yêu của dân tộc Việt Nam, “Người là cha, là bác, là

anh – Quả tim lớn lọc trăm dòng máu nhỏ” (thơ Tố Hữu), Người ra đi để lại “muôn

vàn tình thương yêu” cho các em thiếu niên nhi đồng, sinh thời, Người luôn nêu cao tầm quan trọng của việc giáo dục đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của con người, đặc biệt là thiếu nhi :

“Hiền dữ phải đâu là tính sẵn

Phần nhiều do giáo dục mà nên”

(trích trong bài Nửa đêm, tập “Nhật ký trong tù” – Hồ Chí Minh)

Chữ “giáo dục” ấy mang ý nghĩa rất rộng, nó bao hàm tất cả các phương thức

và phương pháp tác động có hệ thống, mục đích để hình thành phẩm cách cá nhân,

xã hội ở mỗi con người Trong các phương thức đó, văn học nghệ thuật là một kênh hữu hiệu để truyền tải những tri thức và có tác dụng giáo dục nhanh, mạnh, đồng loạt hơn cả

Sergey Mikhalkov, chủ tịch Hội nhà văn nước Cộng hòa Xô Viết Liên bang Nga, trong tham luận tại cuộc gặp gỡ quốc tế lần thứ hai các nhà văn cho thanh thiếu niên nhân Năm Quốc tế thiếu nhi với chủ đề “Tuổi trẻ hành tinh chúng ta và văn học phục vụ thiếu nhi” từ ngày 15 đến 24-10-1979 tại Moskva, đã nêu lên quan

điểm của mình về “Bổn phận thiêng liêng sức mạnh to lớn” của văn học đối với trẻ

em, (Xuân Tửu dịch):

Thật là ngây thơ nếu nghĩ rằng các nhà văn chúng ta có thể, bằng tác phẩm của mình, giải quyết hết mọi vấn đề xã hội, kinh tế, chính trị, và đạo lý rất phức tạp đang đặt ra trước nhân loại Tuy nhiên, mỗi một chúng ta, do kinh nghiệm bản thân, đều thấy rõ sức mạnh to lớn của một tiếng nói văn học tốt lành, thông minh, sáng sủa, đặc biệt khi tiếng nói ấy được gieo lên miếng đất phì nhiêu là tâm hồn con trẻ

Ngôn ngữ văn học đó cần phải đủ mạnh, đủ nhiệt tình để chinh phục chẳng những trái tim của thiếu nhi, mà còn để chinh phục trái tim của người lớn Ngôn ngữ đó phải phục vụ việc bảo vệ Quyền lợi Tuổi trẻ Nó phải hướng dẫn bạn đọc trẻ tuổi của chúng ta tiến bước trên con đường tâm hồn cao đẹp, đồng thời nó phải cắt nghĩa cho người lớn thấy rõ họ thường xâm phạm đến quyền lợi của thiếu nhi như thế nào Sách cho thiếu nhi không chỉ giáo dục thế hệ đang trưởng thành, nó còn phải giáo dục những bậc cha mẹ ngày mai, những người rồi đây sẽ trở thành nhà giáo, công nhân, nhà bác học, cả những bộ trưởng nữa Sách ấy có thể và cần phải đào tạo họ thành những chiến sĩ tương lai tích cực bảo vệ quyền lợi của thiếu nhi Sách ấy phải động viên dư luận xã hội vào việc bảo vệ quyền lợi của thế hệ trẻ [182, 12]

Nhà văn Pháp Pie Gamara, trong cuốn Đọc sách để làm gì (1974) đã nêu lên

những kinh nghiệm qua nhiều năm gắn bó với trẻ em với tư cách là người sáng tác

và người đối thoại Ông đề cao trách nhiệm của nhà văn viết cho thiếu nhi, bởi lẽ

“trẻ em là thứ sáp mềm”, là “cái cây non cần phải uốn”, là lứa tuổi hiếu động “nó

rời xa đúng vào lúc ta ngỡ đã tóm được nó Nó sống, nó cựa quậy, nó vận động Nó mang theo vào tương lai những câu chữ, hình ảnh, ước mơ mà ta để cho nó hôm

nay [180, 26]

Rõ ràng là khi sáng tác cho thiếu nhi, nhà văn không chỉ đóng vai trò của một người nghệ sĩ mà còn là nhà tâm lý sư phạm học, là thầy thuốc, nhà kỹ sư tâm hồn Danh hiệu ấy vừa là vinh quang vừa đặt trọng trách lên vai các nhà văn

Trong cuốn sách của mình tác giả Pie Gamara trích dẫn ý kiến của Paul Haza

để một lần nữa ủng hộ cho những nhận định trên:

Tôi yêu những cuốn sách đưa vào hành động những chân lý xứng đáng được trường tồn, khơi gợi cho mọi cuộc sống nội tâm, minh chứng rằng tình yêu vị tha và chung thủy rốt cuộc sẽ được ân thưởng dầu là chỉ một mình mình biết, một mình mình hay, rằng thói ghét ghen, ganh tị, tham lam

là xấu xa, thấp hèn, rằng những kẻ chỉ phun ra những lời ác độc và dối trá thì rốt cuộc sẽ nhả ra rắn rết và cóc nhái theo mỗi lời họ nói, tóm lại, tôi yêu những cuốn sách biết duy trì niềm tin vào chân lý và công lý [182, 35]

Niềm tin vào cuộc sống, niềm tin vào chân lý, công lý đó là động lực và duyên cớ để con người tồn tại và phát triển Hơn ai hết, những công dân nhỏ bé của đất nước chúng ta, thế hệ thiếu niên nhi đồng, cần phải được nuôi dưỡng, bồi đắp và củng cố niềm tin ấy để tiếp nối sự sống, tiếp nối những truyền thống tốt đẹp đã nở hoa từ hàng ngàn năm nay Do vậy, một tác phẩm viết cho trẻ em không chỉ để cho các em thật sự thích thú mà còn phải kích thích ở các em khát vọng và niềm tin Tác phẩm ấy không chỉ chứa đựng phép tưởng tượng thuần túy, tưởng tượng trong tư duy hiện thực, thông qua sự chiêm nghiệm của tác giả về cuộc sống mà còn là tưởng tượng có tính chất dự cảm, dự báo về tương lai

Trên đây là năm đặc trưng chúng tôi đưa ra với mong muốn có một cái nhìn khái quát nhất về văn học thiếu nhi Năm đặc trưng chính này rất quan trọng, chúng

là thước đo chuẩn mực để các nhà văn sáng tác, là cơ sở của việc giảng dạy và tiếp thu nhận thức của giáo viên, học sinh

Để tập trung vào tìm hiểu đặc trưng của thể loại truyện viết cho thiếu nhi, chúng tôi xin trích dẫn ý kiến của nhà văn Võ Quảng, như một sự tổng kết, tác giả trình bày thành năm ý rõ ràng:

- Một quyển sách văn học các em ưa thích là một quyển sách chứa nhiều sự việc mới lạ Các em thích những câu chuyện có nhiều tình tiết dồn dập, gay cấn, có nhiều chất tưởng tượng và li kỳ

sách nói lên những sự việc hàng ngày, nhưng cách diễn đạt cần phải hồn nhiên, tươi vui, dí dỏm

- Một quyển truyện được thiếu nhi yêu thích thường được trình bày một cách linh hoạt, sự việc luôn luôn chuyển động, cách diễn tả không chậm chạp, rề rà, tâm lý nhân vật không quá “chẻ tư”, phải như các trò chơi, luôn luôn hoạt bát

được thể hiện một cách chân thật, mang được màu sắc tâm hồn của tác giả, được tác giả thổi vào mỗi hàng chữ, mỗi trang sách hơi thở rõ rệt của mình

1.1.2 Thể tài truyện danh nhân

1.1.2.1 Danh nhân: tên gọi và phân loại

Danh nhân là người có danh tiếng vì đã có đóng góp lớn đối với quốc gia dân tộc, người có ảnh hưởng rất lớn tới số đông quần chúng nhân dân

Xung quanh vấn đề tên gọi danh nhân có rất nhiều ý kiến và cho đến nay vẫn chưa có được một cách gọi thống nhất Bên cạnh từ danh nhân – từ để chỉ “người có danh tiếng” chúng ta còn thấy nhắc đến cụm từ: danh nhân lịch sử, danh nhân văn hóa, danh nhân văn hóa lịch sử, danh nhân đất Việt, danh nhân văn hóa thế giới…

Chúng ta có thể phân cấp cách gọi theo các mức độ từ khái quát đến cụ thể như sau:

- Danh nhân

- Danh nhân Việt Nam, danh nhân đất Việt, danh nhân thế giới

- Danh nhân văn hóa, danh nhân lịch sử, danh nhân văn hóa lịch

sử, danh nhân văn hóa thế giới

- Danh nhân theo từng lĩnh vực cụ thể

Một cách gọi thông thường dành cho những người nổi tiếng có đóng góp lớn cho sự phát triển của quốc gia, dân tộc là danh nhân Tiếp sau đó để xác định phạm

vi vùng, miền, quốc gia, dân tộc – nơi mà danh nhân gắn bó và đóng góp công lao của mình, người ta đặt tên địa danh vùng miền, quốc gia, dân tộc đó bên cạnh từ danh nhân Như nước ta thì các danh nhân thường được gọi là danh nhân Việt Nam

hoặc là danh nhân đất Việt Ngoài phạm vi đất nước Việt Nam danh nhân sẽ gắn với tên gọi của một quốc gia khác, dân tộc khác Vượt lên trên phạm vi quốc gia, dân tộc, những danh nhân được thế giới ghi nhận bình chọn sẽ được vinh danh với tên gọi là danh nhân thế giới, hay danh nhân văn hóa thế giới

Trong Bách Khoa toàn thư mở Wikipedia chỉ đề cập khái niệm “danh nhân văn hóa”, “danh nhân văn hóa thế giới” mà không có khái niệm “danh nhân” hay

“danh nhân lịch sử”

Danh nhân văn hóa là những con người, những nhân vật nổi tiếng, kiệt xuất, có cống hiến lớn lao cho nền văn hóa dân tộc, được lịch sử, dân tộc biết đến, ghi nhận và đánh giá cao; đại diện, biểu trưng cho một nền văn hóa dân tộc

Danh nhân văn hóa thế giới là những danh nhân nổi tiếng trên thế giới, những nhân vật có đóng góp xuất sắc không chỉ cho sự phát triển văn hóa dân tộc mà còn cho sự phát triển văn hóa chung của nhân loại; là đại diện, biểu trưng cho một nền văn hóa thế giới đa bản sắc, vừa thấm đẫm văn hóa dân tộc, vừa thấm đượm tinh hoa văn hóa nhân loại

Mỗi dân tộc, một nền văn hóa dân tộc có thể có nhiều danh nhân văn hóa song có rất ít người đạt tới tầm cỡ danh nhân văn hóa thế giới

Ở Việt Nam những người được UNESCO công nhận là danh nhân văn hóa thế giới; đó là Nguyễn Trãi, Nguyễn Du và Hồ Chí Minh [207]

Cụm từ danh nhân lịch sử cũng mang tính khái quát Đó là danh nhân trong lịch sử Việt Nam hoặc là những danh nhân mang tầm cỡ lịch sử, ghi dấu ấn vào lịch

sử và tạo nên bước ngoặt lịch sử của quốc gia, nhân loại

Tương tự cụm từ “danh nhân văn hóa lịch sử” mang ý nghĩa khái quát để chỉ những danh nhân có đóng góp liên quan đến văn hóa lịch sử được công nhận và ngợi ca

Theo chúng tôi, cụm từ “nhân vật lịch sử” có biên độ rộng hơn từ “danh nhân” Danh nhân thì chắc chắn là nhân vật lịch sử, nhưng không phải tất cả những nhân vật lịch sử đều là danh nhân

Mức độ cụ thể nhất là tên gọi danh nhân gắn với các lĩnh vực đóng góp: danh nhân chính trị, danh nhân khoa học, danh nhân sư phạm…

Hiện nay ở Việt Nam chưa có tiêu chí phân loại danh nhân một cách chính thống Mặc dù còn mới mẻ và hơi hướng chủ quan nhưng chúng ta có thể sử dụng cách gọi này để làm tiêu chí phân loại danh nhân Với cách này, người đọc có thể nắm bắt và hình dung các nhân vật, sự kiện một cách có hệ thống và bao quát hơn

Tìm hiểu danh nhân thông qua lĩnh vực đóng góp là con đường tất yếu để hiểu về cuộc đời, sự nghiệp – nơi mà trí tuệ, tài năng và nhân đức của họ tỏa sáng Tuy nhiên công việc này không phải là dễ dàng Chúng tôi nhận thấy, việc phân loại nghề nghiệp của danh nhân thì dễ, nhưng để phân loại danh nhân thì còn gặp rất nhiều khó khăn Bởi trước hết, chúng ta chưa có tiêu chí phân loại danh nhân một cách thống nhất Thứ nữa, ngay bản thân từ danh nhân đã đụng chạm đến những khái niệm hết sức chung chung, trừu tượng như văn hóa, lịch sử…

Gần đây chúng ta thấy trên website của nhà xuất bản Kim Đồng có đưa ra một số danh mục truyện danh nhân: Danh nhân lịch sử, danh nhân khoa học, danh nhân Việt Nam Sự phân loại này mang tính chất hình thức và không chính xác Vì thực tế, tất cả những cuốn truyện thuộc ba nhóm trên đều viết về danh nhân Việt Nam Chẳng lẽ, danh nhân lịch sử, danh nhân khoa học, những người sinh ra, lớn lên, cống hiến trí tuệ và tài năng trên đất nước Việt Nam lại không được công nhận

là danh nhân Việt Nam?! Danh nhân lịch sử, danh nhân Việt Nam là tên gọi mang tính khái quát không thể đặt cùng tiểu loại với danh nhân khoa học Sự phân loại truyện danh nhân như thế là không thỏa đáng, chưa kể đến sự nhầm lẫn trong sắp xếp Nếu đã phân loại truyện theo lĩnh vực đóng góp của danh nhân thì phải xác định đúng lĩnh vực tiêu biểu mà danh nhân đã hoạt động Ví như, trong tiểu loại danh nhân khoa học phải là tập hợp những tác phẩm viết về danh nhân có cống hiến trong lĩnh vực khoa học, lại được nêu ra một cách “đại khái”:

Ông Hoàng và người đầy tớ của khoa học, tác giả: Xuân Trung - Huy Thanh Trần Đại Nghĩa - Ông Phật làm súng, tác giả: Nguyễn Văn Đạo

Trần Văn Trà - Gởi người đang sống, tác giả: Trần Văn Trà

Nguyễn Khánh Toàn - Năm tháng cuộc đời, tác giả: Đào Ngọc Bích

Lê Duẩn - Về với miền Nam, tác giả: Bùi Bình Thiết

Trong danh mục trên, có hai tác phẩm không phù hợp, đó là cuốn Trần Văn

Trà – Gởi người đang sống và Lê Duẩn – Về với miền Nam Xét theo một khía cạnh

nào đó thì Lê Duẩn, Trần Văn Trà có thể coi là những nhà khoa học chính trị quân

sự, nhưng trong trường hợp cụ thể này, hai tác phẩm hoàn toàn không đề cập đến lĩnh vực khoa học mà nội dung của nó đề cập sự hiện diện của hai nhà hoạt động chính trị, hai nhà cách mạng lỗi lạc nhiều hơn

Trong vài năm gần đây chúng ta thấy xuất hiện một tác giả viết truyện danh nhân khá quen thuộc là nhà văn Lê Minh Quốc Ông đã cho ra đời rất nhiều tập sách, mỗi tập viết về một nhóm danh nhân khác nhau Cho đến nay nhà xuất bản

Trẻ đã xuất bản 10 tập trong bộ sách “Kể chuyện danh nhân Việt Nam”, được phân

loại như sau:

Tập 1: Các vị tổ ngành nghề Việt Nam

Tập 2: Những người Việt Nam đi tiên phong

Tập 3: Danh nhân Khoa học Việt Nam

Tập 4: Danh nhân Văn hóa Việt Nam

Tập 5: Danh nhân Quân sự Việt Nam

Tập 6: Danh nhân Cách mạng Việt Nam

Tập 7: Những nhà cải cách Việt Nam

Tập 8: Các vị nữ danh nhân Việt Nam

Tập 9: Danh nhân Sư phạm

Tập 10: Các nhà chính trị

Trong đó chữ văn hóa trong Danh nhân văn hóa Việt Nam phải được hiểu

theo nghĩa hẹp, nó đề cập lĩnh vực văn học, nghệ thuật, giải trí

Theo chúng tôi, sự phân chia này chỉ mang tính tương đối, còn nặng về chủ quan cá nhân của người viết Tác giả chủ yếu dựa vào lĩnh vực đóng góp nổi bật của danh nhân để tập hợp thành tiểu loại Tuy nhiên, vẫn còn một số nhân vật được sắp xếp một cách khá khiên cưỡng, ví dụ, tác giả lại xếp Ngô Thì Sĩ, Lưu Hữu Phước, Bút Tre vào các nhà chính trị Việt Nam Có thể những nhân vật nói trên được đánh giá nổi bật ở rất nhiều phương diện, nhưng trước hết họ là những nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ, thi sĩ được nhiều người biết tiếng

Dẫu sao thì bộ sách của Lê Minh Quốc đã tái hiện gần như đầy đủ những gương mặt danh nhân có đóng góp lớn lao đối với sự phát triển của lịch sử dân tộc Diện mạo của lịch sử văn hóa dân tộc Việt Nam cũng theo đó mà được kể lại trong một giọng văn vừa trang nghiêm vừa uyển chuyển trữ tình

Như vậy, cách phân loại danh nhân theo lĩnh vực đóng góp của danh nhân là một tiêu chí có thể chấp nhận Tiêu chí này chủ yếu dành cho các kiểu truyện kể dưới dạng biên soạn mang tính lịch sử nhiều hơn là văn học Tuy nhiên, vì đây là những bộ sách kể chuyện danh nhân nên ít nhiều cũng đã qua xử lí của nhà văn trong đó có cả yếu tố hư cấu tưởng tượng ở mức độ cho phép

Có thể nói, danh nhân, danh nhân Việt Nam hay danh nhân đất Việt là cách gọi chung nhất và “an toàn” nhất khi gọi tên những con người kiệt xuất đã có công lao và đóng góp lẫy lừng trong lịch sử nước nhà Khi soi chiếu trong từng danh nhân cụ thể, trong từng hoàn cảnh cụ thể có thể gọi họ bằng tên gọi danh nhân đi kèm với lĩnh vực đóng góp Riêng với ba vị danh nhân Việt Nam đã được UNESCO

bầu chọn là danh nhân văn hóa thế giới (Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh), chúng tôi xin giữ nguyên tên gọi này

Không phải ngẫu nhiên mà chúng tôi lấy tên đề tài là “Truyện danh nhân Việt Nam với độc giả thiếu nhi” Ngay tên đề tài đã toát lên ý khái quát là sẽ tập trung nghiên cứu truyện viết về đề tài danh nhân trong phạm vi đất nước Việt Nam

Và danh nhân Việt Nam là cụm danh từ chỉ chung những người có danh tiếng, có đóng góp, có tiếng nói quan trọng đối với đất nước, dân tộc Việt Nam Họ chính là nguyên khí quốc gia, không chỉ trong một giai đoạn lịch sử mà đã trở thành biểu tượng đẹp tỏa sáng mãi mãi Danh nhân Việt Nam là khái niệm chỉ chung những người đã có đóng góp trên mọi lĩnh vực trên mọi mặt của xã hội từ văn học, nghệ thuật, văn hóa (theo nghĩa hẹp), lịch sử, chính trị, khoa học, kinh tế… Công lao của

họ được các thế hệ người Việt Nam ghi nhận, ngợi ca trong sử sách, trong truyền thuyết dân gian, trong sự tôn kính của mỗi con người đất Việt

1.1.2.2 Thể tài truyện danh nhân

“Thể tài” được hiểu là sự kết hợp của hai từ thể loại và đề tài Theo đó, có thể xác định cụm từ thể tài truyện danh nhân là thể loại truyện trong phạm vi đề tài danh nhân

Đề tài danh nhân là một mảnh đất màu mỡ để các văn nghệ sĩ khai thác Nó không phải là một đề tài mới nhưng lại chứa đầy tính hấp dẫn Hình tượng danh nhân đã trở thành cảm hứng cho cả thơ, văn xuôi và rất nhiều thể loại khác Tuy nhiên, thể hiện được một cách khách quan, bao quát hơn cả, nói được nhiều hơn cả

đó chính là thể loại văn xuôi tự sự, mà cụ thể là thể loại truyện

Trong văn học thiếu nhi Việt Nam, đến những năm 1960 đã có tương đối đầy

đủ các thể loại và khai thác nhiều đề tài khác nhau Đề tài danh nhân đã được các nhà văn khám phá từ lâu, nhưng đến thế hệ của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, Hà Ân truyện danh nhân viết cho thiếu nhi mới thực sự ghi được dấu ấn

Nguyễn Huy Tưởng, một cây bút xuất sắc viết cho thiếu nhi, đã dành trọn cả cuộc đời để viết nên những đứa con tinh thần về đề tài danh nhân, lịch sử Nhân cuốn sách tập hợp những tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng dành cho thiếu nhi ra đời, báo Tuổi trẻ đã có bài viết giới thiệu:

Hơn ba mươi năm trôi qua (1960 - 2004) kể từ ngày mất của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, những trang viết cho thiếu nhi của ông vẫn còn nguyên vẹn cái đẹp, cái xanh và cái tinh khôi dành tặng một thế hệ mới

Nguyễn Huy Tưởng - truyện viết cho thiếu nhi, tập sách vừa được NXB Thanh Niên ấn hành là một tác phẩm thuộc dạng "kinh điển", đủ sức hút để người lớn đọc mà nhớ về những ngày đã xa và người nhỏ thả hồn trong một thế giới lồng lộng cổ tích, huyền thoại mà thấm đẫm chất nhân văn anh hùng [201]

Tiếp nối mạch truyền thống của Nguyễn Huy Tưởng là nhà văn Hà Ân Có thể nói, Hà Ân là một cây bút viết khỏe, viết tâm huyết về đề tài danh nhân lịch sử

Quả thực nền văn học mới Việt Nam, nhất là văn xuôi tự sự, khai

thác đề tài lịch sử, chưa có gì gọi được là nhiều Sau những tên tuổi quen thuộc từ thời trước Cách mạng tháng Tám, những Nguyễn Tử Siêu, Nguyễn Triệu Luật, Lan Khai, Chu Thiên, Nguyễn Huy Tưởng… người viết tiểu thuyết lịch sử hầu như chẳng còn ai Có chăng thì chỉ vài chục năm gần đây, xung quanh hạt nhân là nhà xuất bản Kim Đồng, mới thấy xuất hiện một số cây bút mới, mạnh dạn, xông xáo, viết những truyện ngắn và vừa về lịch sử

Hà Ân chính là một trong số đó ( Nguyễn Huệ Chi, [135, 370]

Những Tướng quân Nguyễn Chích, Bên bờ Thiên Mạc, Trăng nước Chương

Dương,… đã làm sống lại những nhân vật anh hùng sừng sững giữa những trận

đánh vang trời dậy đất để mở ra kỷ nguyên độc lập hòa bình cho nước Đại Việt ta buổi ấy, chắc chắn còn lay động đến tận mai sau

Dường như càng tiến về hiện đại thì nhu cầu tìm hiểu về quá khứ, truyền thống của dân tộc, tìm về những thế hệ đi tiên phong trong công cuộc khai sáng văn minh lại càng cần thiết Truyện danh nhân cũng chính là một nhịp cầu để đưa độc giả thiếu nhi tiếp cận và khám phá kho tri thức khổng lồ của lịch sử nhân loại

Chúng ta cũng không thể không nhắc đến những tác phẩm của nhà văn Sơn

Tùng Ông đã có tới chín tác phẩm viết về Bác Hồ Ngoài Búp sen xanh còn có

Bông sen vàng, Trái tim Quả đất, Từ làng sen, Hẹn gặp lại Sài Gòn, Ánh sáng tâm đăng Hồ Chí Minh, Hoa Râm Bụt, Truyện Bác Hồ - cả trăm năm chưa dễ thấu ngọn nguồn Búp sen xanh đã được bình chọn là một trong mười cuốn sách được thiếu

niên yêu thích nhất (Theo tư liệu của báo Tiền phong năm 2006) Nhà văn Sơn Tùng bộc bạch:

Với tôi, đề tài về Bác không bao giờ vơi cạn Những điều tôi đã viết

về Người chỉ là một phần rất ít Tôi rất tâm huyết với những trang viết về Người lúc sinh thời, đặc biệt là thời niên thiếu - thời hình thành nhân cách của Bác Hiện tại tôi đang và sẽ tiếp tục viết về đề tài này cho đến khi nào

“lực bất tòng tâm” mới thôi [196]

Những trang viết thấm đẫm chất lịch sử và nhân sinh về Bác Hồ kính yêu đã góp phần làm nên một tượng đài Hồ Chủ Tịch lung linh rực rỡ, làm nên một Sơn Tùng, cần mẫn suy tôn hình ảnh Bác với danh hiệu mà độc giả trao cho ông một cách trân trọng “Sơn Tùng - nhà Hồ Chí Minh học” của Việt Nam

Hoài Anh xuất hiện trong ngôi nhà văn học thiếu nhi đã góp thêm nhiều tác phẩm đặc sắc về đề tài danh nhân lịch sử Ông đã cho ra đời một loạt tác phẩm về những nhân vật lỗi lạc trong lịch sử đất nước Những bức chân dung nhân vật được tác giả dựng lên mang đậm vẻ đẹp của một thời kỳ lịch sử oai hùng, khí phách

ngang trời, ý chí lẫy lừng, nhưng cũng thấm đẫm nhân tình thế thái Ngựa ông đã

về, Đuốc lá dừa, Tấm long bào…và rất nhiều những tác phẩm khác của Hoài Anh

đã mang cái say mê của người viết truyện danh nhân, lịch sử truyền cảm hứng đến cho các thế hệ mai sau, nhắc nhớ họ về tổ tiên, dòng tộc Những tác phẩm của Hoài Anh đã lưu lại cái hồn của quá khứ, đánh thức dậy trong mỗi độc giả những vùng hoài niệm, để chiến thắng sự phủ nhận của nhịp thời gian trôi chảy ngoài kia

Tô Hoài là một nhà văn đã sống hết mình với văn học thiếu nhi và ông cũng

có những đóng góp đáng kể trong mảng truyện danh nhân lịch sử Những tác phẩm

tiêu biểu về đề tài này như Kim Đồng, Vừ A Dính, Tuổi trẻ Hoàng Văn Thụ cũng

góp phần làm nên hình ảnh nhà văn Tô Hoài - cây đại thụ của nền văn học thiếu nhi Việt Nam, sống mãi Tài năng, vốn sống và tinh thần “nhập cuộc” của ông đã thổi vào trong từng sáng tác, từng nhân vật để làm bừng dậy sức sống của những con người, mảnh đất mà ông đã đi qua, gắn bó, thương yêu Mấy chục năm cầm bút, Tô Hoài đã tạo nên biết bao hình tượng nhân vật độc đáo trên những trang viết đầy tài hoa, trữ tình của mình Đó chính là món quà vô giá của nhà văn dành tặng cho độc giả nhiều thế hệ

Những năm gần đây đề tài danh nhân càng ngày càng thu hút sự quan tâm của các nhà văn Chúng ta thấy xuất hiện rất nhiều cuốn truyện kể danh nhân của các tác giả như Lê Minh Quốc, Nguyễn Khắc Thuần, Ngô Văn Phú, An Cương cho đến những gương mặt tương đối “lạ” với văn học thiếu nhi như Nguyễn Anh, Quỳnh Cư, Văn Lang, Nguyễn Nghiệp, Hoài Việt, Bùi Bình Thiết, Khúc Hà Linh, Viết Linh, Giang Hà Vị, … Từ năm 2006 trở lại đây, đặc biệt là trong năm 2009 và quý đầu của năm 2010, nhà xuất bản Kim Đồng đã liên tục cho ra mắt hàng loạt những ấn phẩm truyện danh nhân mang tên “tủ sách danh nhân”, “tủ sách gương liệt sĩ”, “bộ sách danh nhân thế giới – 10 nhân vật EQ”…, có cả truyện chữ và truyện tranh Những sự kiện này làm cho đời sống văn học thiếu nhi thêm sôi động và phong phú hơn bao giờ hết

Bên cạnh đó, một số nhà xuất bản khác như nhà xuất bản Trẻ, Thanh niên, Giáo dục, Mỹ thuật, Đồng Nai… cũng góp thêm những bộ truyện đẹp về hình thức,

nội dung mang tính giáo dục cao Có thể kể đến các loạt truyện như Em yêu sử Việt,

Lịch sử Việt Nam bằng tranh, Truyện hay sử Việt, Theo dòng lịch sử Việt Nam, Bộ sách những người nổi tiếng trên thế giới, cũng mang hương vị của truyện danh

nhân lịch sử, càng làm cho đề tài này thêm hấp dẫn

Nhìn lại cả một chặng đường phát triển của văn học thiếu nhi Việt Nam, những tác phẩm truyện danh nhân có thể được ví như những ô cửa sổ của một ngôi nhà nhiều màu sắc Những ô cửa chỉ chiếm một khoảng không gian nhỏ trong tổng diện tích của ngôi nhà đồ sộ, nhưng lại là cửa sổ tâm hồn của ngôi nhà, mở ra cả một vũ trụ bao la, đón ánh nắng, đón gió lành, đón cả những cơn mưa dập dìu, đón chim trời và những vầng mây trôi Hóa ra cái ô cửa bé nhỏ ấy đã làm được rất nhiều

so với sức vóc của chính bản thân nó Đối với các bạn nhỏ, dường như ô cửa lại càng trở nên thân thuộc Nó là cửa ngõ để nối liền quá khứ, hiện tại và tương lai Một quá khứ hào hùng giàu truyền thống tốt đẹp, một hiện tại nhộn nhịp, trẻ trung, một tương lai tươi sáng đầy hứa hẹn được thiết lập quanh một trục thời gian vô tận,

và không gian là đất nước Việt Nam thân yêu

Thể tài truyện danh nhân Việt Nam quả là có rất nhiều vấn đề cần phải khai thác một cách kỹ lưỡng và tỉ mỉ hơn

1.2 Tìm hiểu khái quát về truyện danh nhân

1.2.1 Khái niệm truyện danh nhân

Trở lên, chúng tôi đã phân tích những khái niệm có liên quan đến khái niệm truyện danh nhân Có thể định nghĩa truyện danh nhân là: thể loại văn học bao gồm các tác phẩm được viết dưới hình thức tự sự hướng vào các nhân vật danh nhân và các sự kiện xung quanh nhân vật danh nhân

Truyện danh nhân là khái niệm chung hàm chứa các hình thức tự sự khác nhau như ký, tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện tranh… viết về danh nhân

Danh nhân với tư cách là người có công lao đóng góp cho lịch sử, xã hội, là nhân chứng cho mỗi thời kỳ đã đi qua, tập hợp những con người như họ đã tạo ra lịch sử, tạo ra truyền thống và những bước ngoặt lớn lao của tổ quốc

Lịch sử sẽ mãi mãi vinh danh những người con đất Việt, những con người có trí tuệ uyên bác, có nhân cách cao thượng, vượt lên trên cả thời gian, ở giữa thế sự

và trong lòng người Những bậc đại nhân, đại trí ấy đã để lại lòng tôn kính của biết bao thế hệ, khơi nguồn cảm hứng không chỉ đối với các sử gia mà còn giúp các tác

gia văn học tạo lên những kiệt tác, những áng văn thơ trữ tình, bất hủ Đó thực sự là những ngôi sao mãi mãi toả sáng trong sử sách và trong ký ức bất diệt của dân tộc

ta

Nguyên mẫu nhân vật trong truyện danh nhân là những người nổi tiếng trong lịch sử Họ là những anh hùng, võ tướng, bậc thầy lỗi lạc, những chính trị gia lừng danh, những nhà khoa học kiệt xuất, những nhà thơ, nhà văn đại tài…

Những con người bằng xương bằng thịt, có tên tuổi, quê hương bản quán, có công danh tước vị cụ thể, đã đi vào trong tác phẩm văn học để viết tiếp lên những trang đẹp nhất của cuộc sống Danh nhân là biểu tượng cao nhất của một nền văn hóa dân tộc Vinh danh công lao đóng góp của danh nhân cũng chính là vinh danh nền văn hóa dân tộc Đưa danh nhân thành hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm văn học cũng là cách vinh danh những người có công mà không phải ai cũng làm được Người viết truyện danh nhân không chỉ là một nhà văn mà còn là nhà nghiên

cứu, nhà sử liệu học, nhà khảo cứu thư tịch…

1.2.2 Phân loại truỵên danh nhân

Nói đến phân loại tác phẩm, người ta nghĩ ngay tới các thao tác sắp xếp khu biệt thành từng nhóm, từng loại, từng tiểu loại theo một tiêu chí nào đó để phục vụ công tác nghiên cứu Thao tác này giúp cho người nghiên cứu và độc giả dễ nắm bắt được đặc trưng của từng nhóm, để đi sâu vào phân tích những thành tố cấu thành, hướng tác động… Nói chung đây là một công việc thiết thực và hữu ích trong khoa học nói chung và trong nghiên cứu văn học nói riêng

Như trên đã phân tích, truyện là một khái niệm rộng, nó bao hàm nhiều hình thức thể loại khác nhau Qua khảo sát chúng tôi tạm chia truyện danh nhân thành: tiểu thuyết danh nhân, truyện ký (hay bút ký) danh nhân, truyện danh nhân bằng tranh

Chiếm số lượng nhiều nhất và thành công nhất là thể loại tiểu thuyết về các danh nhân Thể loại này có thế mạnh là cốt truyện được kết cấu xuyên suốt, dung lượng bao quát được cả cuộc đời hoặc một phần cuộc đời của danh nhân, đồng thời, còn xây dựng được hệ thống nhân vật trong mối liên hệ với nhân vật trung tâm

Có thể kể đến rất nhiều cuốn tiểu thuyết viết về danh nhân do nhà xuất bản

ấn hành như; Búp sen xanh của Sơn Tùng, Đuốc lá dừa của Hoài Anh, Phan Châu

Trinh – Người khởi xướng dân quyền của Vu Gia, Tuổi trẻ Hoàng Văn Thụ của Tô

Hoài, Trần Huy Liệu cõi người của Trần Chiến…

Truyện ký về danh nhân cũng là một hình thức thể loại nằm trong truyện danh nhân Thể loại này mang đậm yếu tố lịch sử nên ít hư cấu, chủ yếu thiên về trình bày sự kiện xung quanh cuộc đời, sự nghiệp của danh nhân thông qua những câu chuyện nhỏ Tuy nhiên, truyện ký vẫn ghi dấu ấn rất đậm nét của tác giả ở giọng kể, cách miêu tả và thái độ đánh giá về nhân vật danh nhân được kể Hình tượng nhân vật được hiện ra trong lời kể là chủ yếu chứ không tham gia trực tiếp vào diễn biến cốt truyện như ở tiểu thuyết Do vậy, hoạt động và tính cách của nhân vật “tĩnh” hơn so với các nhân vật trong tiểu thuyết Những tác phẩm tiêu biểu của

thể loại này như: Ngô Quyền và trận Bạch Đằng lịch sử, Lê Văn Hưu và bộ quốc sử

đầu tiên của Nguyễn Anh, Lê Duẩn - Về với Miền Nam của Bùi Bình Thiết,…

Truyện tranh danh nhân hay truyện danh nhân được kể bằng tranh là sự kết hợp sức mạnh biểu đạt của ngôn ngữ và biện pháp trực quan hình ảnh tức là tranh

vẽ, nhằm khơi gợi sáng tạo và hứng thú cho độc giả nhỏ tuổi Loại truyện này có khả năng truyền đạt một cách trọn vẹn thông điệp của nhà văn và các họa sĩ Đây là

loạt sách mới được ra “lò” quý đầu năm 2010, có thể kể đến: Lý Thường Kiệt của tác giả Minh Hiếu – Tạ Huy Long, An Dương Vương của tác giả Nguyễn Việt Hà –

Tạ Huy Long, Đinh Bộ Lĩnh của tác giả Nam Việt – Tạ Huy Long, Hai Bà Trưng của tác giả An Cương – Lê Lam, Lê Đại Hành của tác giả An Cương – Tạ Huy Long, Ngô Quyền của tác giả An Cương – Tạ Huy Long, Lý Công Uẩn của tác giả Nam Việt – Tạ Huy Long, Trần Hưng Đạo của tác giả Lê Vân – Nguyễn Bích, Yết

Kiêu – Dã Tượng của tác giả Hà Ân – Tạ Huy Long…

Trong những năm gần đây, nhà xuất bản Kim Đồng tăng cường cho ra mắt những bộ truyện danh nhân, lịch sử Đây là một tín hiệu vui cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam Mỗi tác phẩm truyện danh nhân ra đời là một lần khoảng cách giữa hiện tại và quá khứ lịch sử được rút ngắn lại, là một lần thanh thiếu niên có thêm cơ hội để học tập, khám phá lịch sử hào hùng, truyền thống tốt đẹp của cha ông chúng

ta

Mỗi thể loại nhỏ trong truyện danh nhân có những đặc sắc riêng và dù là tiểu thuyết, truyện ký, hay truyện tranh về danh nhân đều nhắm đến một mục đích cuối cùng là đem lịch sử, đem danh nhân tới gần độc giả nhỏ tuổi hơn Những thể loại ấy

đã góp phần làm cho diện mạo của truyện danh nhân thêm đầy đặn hơn, phong phú hơn

1.2.3 Đặc trưng của truyện danh nhân

Truyện danh nhân Việt Nam từ sau năm 1975 đã có những bước đi cùng với lịch sử và văn học của dân tộc Bối cảnh xã hội đất nước sau năm 1975 diễn ra rất nhiều sự kiện, điều này đã tác động không nhỏ tới mọi mặt của đời sống, trong đó

có văn học Một mặt, nó gợi ý rất nhiều đề tài cho văn nghệ sĩ sáng tạo, mặt khác, cũng đòi hỏi văn học nghệ thuật cần phải có những thay đổi để phù hợp với thời đại mới Sự thay đổi đó, trước hết, thể hiện trong quan niệm đánh giá vai trò, vị trí của con người cá nhân, con người tập thể thông qua việc xây dựng các hình tượng nhân

vật Như nhà nghiên cứu Lã Thị Bắc Lý đã tổng kết trong cuốn Truyện viết cho

thiếu nhi sau năm 1975:

Xã hội Việt Nam từ sau cuộc kháng chiến chống Mỹ, nhất là từ thời

kỳ đổi mới của đất nước đã bước vào một giai đoạn mới với những biến đổi

to lớn và sâu sắc, toàn diện Văn học phản ánh xã hội thông qua cá nhân nhà văn, vì thế sự phát triển của văn học tuy có tính độc lập nhưng cũng có mối quan hệ mật thiết với sự phát triển của xã hội “Hoàn cảnh lịch sử sau 1975 đòi hỏi một kiểu văn học mới Chủ trương đổi mới tư duy của Đảng gắn liền với việc coi trọng “nhân tố con người” Văn xuôi từ xu hướng lấy lịch sử làm trung tâm, làm đích quy chiếu chuyển dần sang xu hướng coi con người là trung tâm , là đích quy chiếu lịch sử” Sự đề cao ý thức cá tính của nhà văn giúp cho việc tìm tòi, khám phá, thể hiện tiếng nói riêng, tư tưởng riêng, tạo nên sự phong phú, đa dạng của tác phẩm Truyện viết cho thiếu nhi sau năm

1975 tuy có dòng chảy riêng, nhưng cũng không nằm ngoài bức tranh chung của văn học Việt Nam, nhất là văn xuôi Việt Nam giai đoạn này [85, 13-14]

Với tư cách là một thể loại của văn học thiếu nhi, bên cạnh năm đặc trưng chung đã nêu ở đầu chương, truyện danh nhân còn có những đặc trưng riêng để khu biệt với những thể loại khác Những đặc trưng riêng này giúp cho truyện danh nhân

có một diện mạo và vị trí riêng trong nền văn học thiếu nhi Việt Nam

1.2.3.1 Truyện danh nhân vinh danh cá nhân và tập thể

Về thế giới nhân vật, truyện danh nhân có một nhân vật chính có tên tuổi và

sự nghiệp được ghi nhận trong truyền thuyết hoặc chính sử Đây là tiêu chí quan trọng để khu biệt truyện danh nhân với các thể loại gần nó Trong thực tế truyện danh nhân lại rất gần với truyện lịch sử Theo chúng tôi, truyện lịch sử có biên độ rộng hơn, khái quát hơn truyện danh nhân Có thể nói đề tài danh nhân là một mảng thu hẹp hơn của đề tài lịch sử

Nhân vật trung tâm của truyện danh nhân là một cá nhân lỗi lạc được lịch sử

và nhân dân ghi nhận Nhân vật danh nhân chính là người thật việc thật chứ không phải là hình bóng, là giống với một người nào đó ngoài đời Trong thực tế có rất

nhiều tác phẩm dễ nhầm lẫn với truyện danh nhân “Chẳng hạn những tác phẩm viết

về đề tài chiến tranh, bối cảnh lịch sử chỉ là cái nền để nhà văn hư cấu nên thế giới nhân vật của mình Trường hợp nhân vật có nguyên mẫu trong sự thật nhưng chỉ là phát hiện riêng của nhà văn, tên tuổi và sự nghiệp chưa thành sản phẩm tinh thần chung của toàn dân tộc”, đó cũng chưa phải là nhân vật danh nhân Bởi lẽ, bản thân

khái niệm danh nhân đã hàm chứa những giá trị tinh thần bất tử [71, 117]

Với cảm hứng ngợi ca, truyện danh nhân vinh danh những đóng góp, nhân cách vĩ đại của danh nhân, khiến cho họ đẹp trên nhiều góc độ, vĩ đại và bình thường, cao siêu và giản dị Danh nhân là người sừng sững giữa những trận đánh vang dội năm châu bốn biển, nổi bật lên trong bối cảnh đất nước còn mây đen bao phủ, là ánh chớp rạch ngang bầu trời trên đỉnh núi mù sương, nhưng cũng là con người mẫn cảm dằn vặt với cuộc đời chìm nổi, với nhân tình thế thái lắm ưu tư Trong truyện, danh nhân là một nhân vật có tính cách chứ không phải là nhân vật chỉ làm nhiệm vụ thuyết minh cho lịch sử Dẫu rằng, lịch sử đã trải nền cho nhân vật sống, nhưng nhân vật danh nhân không phải hoàn toàn là một sản phẩm do lịch

sử tạo ra, biện minh cho lịch sử, rồi tan biến trong lịch sử, mà còn xuất hiện với tư cách chủ thể - người làm ra lịch sử, người tạo nên những bước ngoặt của lịch sử, người sống trong lịch sử

Nhân vật danh nhân đã trở thành cái trung tâm phát sáng, trung tâm từ trường thu hút mọi thứ hội tụ xung quanh Như thế, truyện danh nhân đã đi đúng với quan điểm thay đổi tư duy của Đảng, coi trọng nhân tố con người, coi con người là cái đích để quy chiếu lịch sử Đây cũng chính là điểm khác biệt giữa truyện danh nhân

và truyện lịch sử

Hình tượng danh nhân hiện lên không đơn lẻ mà được xây dựng như là một đại diện đẹp nhất của quê hương Họ là kết tinh những gì tinh túy nhất của những vùng quê dẫu nghèo nàn về miếng cơm manh áo nhưng vẫn sung túc tình người Cá nhân danh nhân với tư cách là người “thủ lĩnh” của nhân dân nên họ luôn có một lực lượng hỗ trợ xung quanh Thành công mà danh nhân có được không chỉ nhờ vào tài năng, trí tuệ của mình mà còn nhờ vào sức mạnh của tình đoàn kết, thương yêu của những người trong gia đình, quê hương, đất nước Tập thể chính là “hậu phương” vững mạnh, là bệ phóng để tạo đà cho những “chiến công” bừng nở Nhân

vật tập thể trong truyện danh nhân được xác lập nhờ vào khả năng sáp nhập từng mảng lịch sử lại, quy hồi các nhân vật nổi tiếng về một mối của nhà văn

Cốt truyện danh nhân dựa trên quan hệ xã hội, gia đình để triển khai Hạt nhân của cốt truyện đó là nhân vật danh nhân Thông qua những mối quan hệ của nhân vật danh nhân với các nhân vật khác trong những tình huống, hoàn cảnh cụ thể

mà tài năng, tính cách được bộc lộ Các mối quan hệ càng phức tạp thì nhân vật danh nhân càng hiện lên rõ nét

Thật xác đáng khi cho rằng danh nhân là đại diện cao nhất của nền văn hóa

dân tộc Họ chính là giấy thông hành (theo cách gọi của nhà thơ Raxun Gamzatov)

để một dân tộc đi ra với thế giới rộng lớn Vinh danh danh nhân cũng chính là vinh danh nền văn hóa, vinh danh những gì đẹp đẽ và thiêng liêng nhất của mỗi dân tộc

1.2.3.2 Truyện danh nhân kết hợp lịch sử và văn học

Truyện danh nhân là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất sử và chất văn Sự song hành của hai yếu tố trang trọng của lịch sử và trữ tình của văn chương đã tạo nên sức vang của tác phẩm truyện danh nhân Sự kết hợp này không phải là một phép cộng gộp thông thường mà là sự chuyển hóa tài tình

Chất sử nằm ở phía những sự kiện, những con số, những dấu mốc quan trọng diễn ra trong cuộc đời của danh nhân Lịch sử chính là cái nền để nhà văn xây dựng hình tượng nhân vật Từ những dấu mốc, những sự kiện được các nhà sử học ghi chép trong các bộ chính sử, hoặc truyền lại trong nhân dân, nhà văn đã tập hợp, sắp xếp, tuyển chọn và tổ chức lại thành tác phẩm văn học Trước khi cho ra đời đứa con tinh thần nhà văn đã trải qua một quá trình thai nghén, công phu, khó nhọc để tích lũy những gì đẹp nhất cho kiệt tác của mình Đó là hành trình đi tìm nhặt về những ký ức, nâng niu từng mảnh ghép để tái tạo nên một cuộc sống thứ hai của nhân vật danh nhân trong văn học

Nhà văn Sơn Tùng đã cất công bao năm trên những chuyến vào Nam ra Bắc

để thu thập tài liệu xác tín về thân nhân, sự nghiệp, dấu tích, bút tích của chủ tịch

Hồ Chí Minh Đây là cơ sở để ông viết một loạt tác phẩm về cuộc đời Bác Hồ Búp

sen xanh mấy chục năm qua vẫn xanh nơi đáy lòng của độc giả nhỏ tuổi Tác phẩm

như một cuốn phim lịch sử cảm động về quãng đời của Bác Hồ từ lúc sinh ra cho đến lúc ra đi tìm đường cứu nước “Búp sen xanh” đã trở thành một biểu tượng cao đẹp, tượng trưng cho sức sống mãnh liệt, trường tồn, biểu trưng cho sự tinh khôi đến tột độ, thanh khiết đến không cùng Một hình tượng đẹp bởi chất thơ và chất thiêng Với một giọng kể đầm ấm, sự am hiểu sâu sắc từng nét văn hóa, từng tính