Đề tài nghiên cứu khoa học tội ác và hình phạt của dostoevsky qua góc nhìn tâm lý học tội phạm

Đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến những vấn đề khác nhau của tác phẩm Tội ác và hình phạt nhưng chưa có nhiều tài liệu và nghiên cứu nào cụ thể, chuyên sâu về vấn đề tâm lý họ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

BÁO CÁO NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

DOSTOEVSKY QUA GÓC NHÌN TÂM LÝ HỌC TỘI

PHẠM

Các thành viên thực hiện: Hoàng Thị Hương Thùy – DK68 Ngữ văn

Vũ Thị Hương Giang – CLCK68 Ngữ văn Lương Thủy Tiên – DK68 Ngữ văn

Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Thành Đức Hồng Hà

Hà Nội, tháng 4 năm 2021

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU……… 1

1 Lý do chọn đề tài……… 1

2 Lịch sử vấn đề……… 3

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu……… 5

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu……… 7

5 Phương pháp nghiên cứu… 7

6 Ý nghĩa đề tài ……… 8

7 Bố cục……… 9

B NỘI DUNG……… 9

Chương 1: Giới thuyết chung về tâm lý học tội phạm và màu sắc tâm lý học tội phạm trong Tội ác và hình phạt……… 9

1.1 Những vấn đề chung về tâm lý học tội phạm……… 9

1.2 Bức tranh tâm lý học tội phạm trong Tội ác và hình phạt…… 19

Chương 2: Hành vi phạm tội trong Tội ác và hình phạt……… 22

2.1 “Tội ác” và “hình phạt” – nguyên nhân và hệ quả của tâm lý học tội phạm……… 22

2.2 Tội ác – những hành động phạm tội từ tâm lý “không nguyên vẹn” 24 2.3 Hình phạt – sự khủng hoảng trong tâm lý người phạm tội……… 39

2.4 Sự cứu rỗi và hoàn lương……… 50

Chương 3: Phương thức thể hiện tâm lý học tội phạm trong Tội ác và hình phạt……… 53

3.1 Mô hình tiểu thuyết đa thanh……… 53

3.2 Phá vỡ motif truyện trinh thám……… 60

C KẾT LUẬN……… 63

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nếu coi văn học nhân loại là một bức tranh rực rỡ thì ta không thể không kể đến sự đóng góp của gam màu nổi bật trong văn học Nga Đặc biệt, văn học Nga thế kỷ XIX là một trong những giai đoạn ngời sáng bởi sự xuất hiện của các nhà văn vĩ đại, cùng với đó là những tác phẩm bất hủ cùng thời đại Điều đó đã tạo bệ phóng cho văn học Nga vươn mình phát triển và đạt được những thành tựu to lớn, mang những tư tưởng tiến bộ của thời đại, những khát khao đấu tranh để giải quyết những vấn đề xã hội… từ nửa đầu đến nửa cuối thế kỷ XIX “Sự trưởng thành” kỳ diệu ấy của văn học Nga đã khiến các nhà nghiên cứu phương Tây ví nó như “một phép lạ”, được M.Gorki nhận xét “như một hiện tượng kỳ diệu” Với tốc độ nhanh chóng để vươn tới ánh hào quang chói lọi, văn học Nga đã khẳng định tầm quan trọng của mình, ghi tên mình một cách ấn tượng trên bản đồ văn học nhân loại, được thế giới công nhận vì vẻ đẹp và sức mạnh của mình

Fyodor Dostoevsky (1821-1881), cùng với Lev Tolstoy, được coi là hai cây đại thụ của văn học Nga nửa sau thế kỉ XIX M Gorky từng ca ngợi Dostoevsky rằng:

“Cần phải xuất hiện một con người thể hiện được trong tâm hồn mình kí ức về tất

cả những đau khổ của con người và phản ánh được cái ký ức khủng khiếp đó - con người ấy là Dostoevsky” Dostoevsky có một sự nghiệp sáng tác đồ sộ và rực rỡ

đáng cảm phục với những kiệt tác xếp vào hạng kinh điển của văn học nhân loại

Trong đó cuốn tiểu thuyết Tội ác và hình phạt là tác phẩm đầu tiên trong bộ “Ngũ kinh”, cũng là tác phẩm được biết đến rộng rãi nhất của ông Nó được coi là “cuốn tiểu thuyết hoàn chỉnh và hay nhất trong toàn bộ hệ thống tác phẩm của Dostoevsky, là tác phẩm có nội dung bi thảm nhất của nền văn học nhân loại” [6, 1756] Tội ác và hình phạt xoay quanh hành trình gây tội ác và cuộc vật lộn với

hình phạt tâm lí diễn ra trong nhân vật chính - chàng sinh viên trẻ Raskolnikov, từ một người giàu tình thương trở nên bất bình với xã hội, tự dựng lên một hệ tư

tưởng và quyết định giết người để thử nghiệm cho hệ tư tưởng của mình Dostoevsky sẽ khắc họa một cách vô cùng sinh động sự phức tạp không thể nào khám phá hết trong tâm lý của con người

Tội ác và hình phạt là tiểu thuyết tâm lý điển hình, là sản phẩm tinh thần vĩ đại của

bậc thầy tiểu thuyết tâm lý Dostoevsky Đây là một tiểu thuyết đa thanh phức tạp, diễn biến tâm lí nhân vật trải dài xuyên suốt lộ trình tác phẩm Từ góc độ tâm lý, nhà văn đã khai thác một cách sâu sắc nhất những nét tính cách đầy phức tạp, mâu thuẫn giữa những nguyên tắc về lý tưởng đạo đức và những suy nghĩ sai lầm, lệch lạc trong nhận thức của nhân vật Dostoevsky đã thành công trong việc vận dụng điều đó mà gieo vào lòng người đọc những dư âm băn khoăn sau khi tác phẩm khép lại: Bản chất thực sự trong hành động giết người của Raskolnikov là gì? Tại sao Raskolnikov đã tự thú nhưng vẫn không phục? Nguyên nhân nào khiến Sonya tránh khỏi tội lỗi nghiệt ngã như Raskolnikov trong khi cô cũng rơi vào hoàn cảnh

bi kịch? Đó là những điều không đơn giản để nhận ra trong quá trình tâm lý mà tác giả đã thể hiện trong toàn bộ tiểu thuyết Khi đặt Dostoevsky đối sánh với

Gogol, có một nhà phê bình đã nhận ra điểm đặc biệt: “Gogol trước hết là nhà văn mang tính xã hội, còn Dostoevsky là nhà văn tâm lý Đối với Gogol, cá nhân có ý nghĩa như một đại diện của một giai tầng xã hội nhất định, còn với Dostoevsky, xã hội được quan tâm ở phạm vi tác động lên tính cách cá nhân” Do đó, Tội ác và hình phạt đòi hỏi ở người đọc sự nghiền ngẫm và tiếp nhận các hệ tư tưởng đang

tranh đấu trong nó một cách sáng suốt Đặc biệt, khi chúng tôi chọn nghiên cứu tác phẩm ở góc nhìn của tâm lý học tội phạm thì đây là một hình thức lý giải tác phẩm chuẩn mực

Đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến những vấn đề khác nhau của tác

phẩm Tội ác và hình phạt nhưng chưa có nhiều tài liệu và nghiên cứu nào cụ thể, chuyên sâu về vấn đề tâm lý học tội phạm trong tác phẩm này Hiện nay, tâm lý học tội phạm có thể coi là một trong những lĩnh vực tâm lý được nhiều người quan

tâm nhất Tuy không phải tất cả các thể loại văn học đều sử dụng tâm lý học tội phạm làm chất liệu sáng tác, nhưng với một tiểu thuyết tiêu biểu có màu sắc hình

sự và chất liệu từ tâm lý học tội phạm như Tội ác và hình phạt của Dostoevsky,

người viết nhận thấy có thể nghiên cứu tác phẩm qua góc nhìn của tâm lý học tội

phạm Vì vậy, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài Tội ác và hình phạt của

Dostoevsky qua góc nhìn tâm lý học tội phạm để đóng góp một cái nhìn rõ hơn và

tương đối mới mẻ về tác phẩm cũng như tác giả Dostoevsky

2 Lịch sử vấn đề

Dostoevsky được coi là “người khổng lồ” không chỉ văn học Nga mà còn là của

văn học thế giới, chính vì vậy những công trình nghiên cứu về Dostoevsky và sáng tác của ông vô cùng phong phú

Nghiên cứu tổng thể về Dostoevsky, một số công trình nghiên cứu có ảnh hưởng ở Việt Nam từ trước đến nay có thể kể đến:

Năm 1993, nhà nghiên cứu M.Bakhtin trong cuốn Những vấn đề thi pháp Dostoevsky đã khai thác những vấn đề về người trần thuật, ngôn ngữ, nhân vật và

lập trường tác giả trong tiểu thuyết Dostoevsky Đóng góp lớn nhất của công trình này là đã chỉ ra đặc trưng “tiểu thuyết đa thanh” trong sáng tác của Dostoevsky

Năm 1997, Nguyễn Kim Đính viết phần Dostoevsky trong Lịch sử văn học Nga,

trình bày khá kỹ càng những vấn đề về tiểu sử, đặc điểm phong cách và những tác phẩm tiêu biểu của tiểu thuyết Dostoevsky Đồng thời cũng chỉ ra mạch triển khai các tuyến nhân vật song song làm nổi bật nhân vật trung tâm

Năm 2000, công trình của Lê Sơn tổng hợp các bài dịch, lược thuật nghiên cứu của

học giả thế giới về Dostoevsky, in thành sách Sáng tác của Dostoevsky những tiếp cận từ nhiều phía

Giáo trình văn học Nga do PGS.TS Đỗ Hải Phong viết đã phân tích khá sâu sắc và

chi tiết những nét chủ đạo trong sáng tác của Dostoevsky, đồng thời cũng đề cập

đến hệ thống nhân vật “chung đôi” và nhân vật mang tư tưởng trong đặc trưng sáng tác Ngoài ra, PGS.TS Đỗ Hải Phong còn nhận xét về nhân vật mang tư tưởng

trong sáng tác của Dostoevsky: “Tính tâm lý trong tác phẩm của Dostoevsky gắn liền với tính triết lí, tính ý thức hệ của nhân vật Những nhân vật trung tâm của Dostoevsky thường là những nhân vật, nhà tư tưởng, những nhân cách luôn trăn trở với ý thức về giới và về chính mình” [15, 63]

Năm 2015, trên tạp chí Nghiên cứu Văn học đăng bài viết của Trần Thị Nâu về đề

tài: Cái đẹp sẽ cứu thế giới - Cảm thức tôn giáo trong sáng tác của Dostoevsky Riêng nói về tiểu thuyết Tội ác và hình phạt, đây là tác phẩm phổ biến nhất của

Dostoevsky Trong các công trình nghiên cứu trên cũng đã đưa ra nhiều phân tích, đánh giá về nhân vật, tư tưởng về nghệ thuật của tác phẩm

Bài viết Dostoevsky và di sản văn học của ông của Khrapchenko năm 1972 (được

dẫn trong công trình tổng hợp của Lê Sơn) nhắc đến mối liên quan giữa Dostoevsky và sáng tác của ông với xã hội nước Nga đương thời Ngoài ra, nhà nghiên cứu còn phân tích học thuyết cá nhân với triết lý tự kỷ trung tâm trong các

nhân vật của Tội ác và hình phạt

Đỗ Hải Phong phân tích sâu bi kịch cuộc sống khốn cùng đưa đến tội lỗi, hình phạt

cùng sự cứu rỗi, hệ thống nhân vật chung đôi trong Tội ác và hình phạt

Năm 2017, trên tạp chí Nghiên cứu Văn học đăng bài viết của Thành Đức Hồng Hà

về Biểu tượng màu sắc trong Tội ác và hình phạt của Dostoevsky, tìm hiểu “giá trị tiềm ẩn khuất lấp sau từng biểu tượng cũng như mối liên hệ giữa chúng, những thông điệp mà nhà văn gửi gắm…, khẳng định tính nhân văn của tác phẩm” [6,

không gian Peterburg; không gian hồi cố và dự cảm trong những giấc mơ; và không gian thoáng rộng ở thảo nguyên nơi Raskolnikov được phục sinh tinh thần Năm 2020, Nguyễn Thị Hoàn có bài báo bằng tiếng Nga nghiên cứu sự chuyển dịch tư tưởng của Raskolnikov qua các bản dịch sang tiếng Việt, đăng trên tạp chí

Khoa học Ngoại ngữ số 61 (tháng 3/2020) Vì điều kiện ngoại ngữ nên chúng tôi

không thể đọc được toàn văn bài báo này Dựa theo tóm tắt, tác giả của bài báo khẳng định tư tưởng là một trong những nguyên nhân chính đẩy Raskolnikov -

“một người có bản chất tốt - vào một tội ác khủng khiếp”, bằng việc so sánh ba bản

dịch tiểu thuyết để đánh giá sự chuyển dịch tư tưởng của Raskolnikov trong các bản dịch

…

Thông qua tóm lược một số công trình nghiên cứu về Dostoevsky nói chung và

tiểu thuyết Tội ác và hình phạt nói riêng, chúng tôi nhận thấy có những xu hướng

nghiên cứu chung như:

- Tiếp cận tác phẩm từ góc độ văn học, sử dụng bộ công cụ của thể loại tiểu thuyết, khảo sát các chi tiết nghệ thuật để phân tích mối quan hệ với nhân vật chính Raskolnikov

- Tiếp cận tác phẩm từ góc độ văn hóa, khảo sát các biểu tượng không gian, màu sắc… để chỉ ra ý nghĩa với cốt truyện và nhân vật

Như vậy, ngoài một số bài viết riêng lẻ trên các trang mạng điện tử đặt ra vấn đề động cơ phạm tội của Raskolnikov thì chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên

sâu tiểu thuyết Tội ác và hình phạt dưới góc nhìn tâm lý học tội phạm Bởi vậy,

chúng tôi cần xem xét, bổ sung, hoàn thiện để làm nên thành công của mảng đề tài này

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của đề tài Tội ác và hình phạt của Dostoevsky qua góc nhìn tâm lý học

tội phạm là tìm hiểu, phân tích, đánh giá và lý giải các phạm trù được đề cập đến

trong tác phẩm, cụ thể là những tội ác và hình phạt từ điểm nhìn của tâm lý học tội phạm Từ đó, chúng tôi thấy được những giá trị cũng như ý nghĩa mà nhà văn Dostoevsky đã đóng góp cho chủ nghĩa hiện thực nói chung và mảng tiểu thuyết

tâm lý nói riêng thông qua tác phẩm Tội ác và hình phạt

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này với những mục đích trên, chúng tôi hướng đến đạt được những yêu cầu sau đây:

Thứ nhất, xây dựng một vài điểm khái quát cơ bản về tâm lý học tội phạm Đây là

tiền đề để chúng tôi sử dụng tâm lý học tội phạm làm điểm tựa vững chắc để lý giải

và chứng minh những yếu tố mang màu sắc tâm lý học tội phạm xuất hiện trong tác phẩm ở bài báo cáo của mình

Thứ hai, phân tích về tâm lý học tội phạm, làm rõ hành vi phạm tội của các nhân vật đặc biệt là nhân vật chính Raskolnikov trong Tội ác và hình phạt, từ đó chúng

tôi khẳng định vai trò của tâm lý học tội phạm trong tác phẩm

Thứ ba, qua việc phân tích tâm lý các nhân vật, đặc biệt là tâm lý tội phạm, những

động cơ phạm tội khác nhau, chúng tôi trình bày các hình phạt tương xứng với tội

ác Trong đó, báo cáo chú trọng làm rõ hình phạt về tâm lý, đồng thời, nhấn mạnh niềm tin của Dostoevsky vào sự che chở của Chúa là sự cứu rỗi tâm hồn con người

Thứ tư, thông qua nghiên cứu cho thấy phương thức thể hiện tâm lý học tội phạm

qua mô hình tiểu thuyết đa thanh và motif truyện trinh thám độc đáo - một sáng tạo riêng của Dostoevsky

Từ những vấn đề đã nghiên cứu trên, nhóm nghiên cứu rút ra những bài học về việc ứng dụng tâm lý học tội phạm cả trong công tác giảng dạy các tác phẩm văn học và trong đời sống thực tại Nhóm nghiên cứu cần thấy được sự khởi đầu,

những phát hiện vĩ đại của Dostoevsky ở phương pháp ứng dụng tâm lý vào sáng tác bằng bút pháp tài tình của mình Khi đã xác định rõ ràng những mục đích nghiên cứu về đề tài đồng nghĩa với việc nhóm thực hiện báo cáo đã triển khai những vấn đề chính một cách logic, khoa học và cố gắng thực hiện báo cáo nghiên cứu một cách nghiêm túc và hoàn chỉnh nhất

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài mà chúng tôi chọn lựa để nghiên cứu là Tội ác và hình phạt của Dostoevsky

qua góc nhìn tâm lý học tội phạm nên đối tượng chúng tôi hướng tới là tiểu thuyết

Tội ác và hình phạt của Dostoevsky (bản dịch của Cao Xuân Hạ và Cao Xuân Phố)

và những khía cạnh có liên quan trực tiếp tới biểu hiện của tâm lý học tội phạm trong tác phẩm: các khái niệm phổ quát về tâm lý học tội phạm, các vấn đề của tâm

lý học tội phạm có thể khai thác trong tác phẩm, vai trò, vị trí của tâm lý học tội phạm nói chung và đối với tác phẩm nói riêng

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Do vấn đề chỉ giới hạn trong một tác phẩm cụ thể nên phạm vi nghiên cứu chỉ được giới hạn trong phạm vi hẹp Vì vậy, chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu là

vấn đề tâm lý học tội phạm trong tác phẩm Tội ác và hình phạt Ngoài ra, để báo

cáo có sự hoàn thiện nhất cho đề tài nghiên cứu, chúng tôi có sử dụng các tư liệu, tài liệu tham khảo, giáo trình thu thập được có liên quan trực tiếp tới đề tài nghiên cứu này

5 Phương pháp nghiên cứu

Khi nghiên cứu một đề tài khoa học, điều đầu tiên đòi hỏi sinh viên là vốn kiến thức vững chắc về mảng đề tài mà mình nghiên cứu Hơn thế nữa, sinh viên cần có

sự yêu thích, sự say mê tìm tòi, khám phá và đầu tư chỉn chu cho một công trình khoa học quan trọng

5.1 Phương pháp phân tích:

Để hoàn thành đề tài nghiên cứu Tội ác và hình phạt qua góc nhìn tâm lý học tội

phạm, chúng tôi tiến hành khảo sát, phân tích văn bản Tội ác và hình phạt từ góc

độ lịch sử, góc độ lý luận đến góc độ tâm lý, khía cạnh con người, những tác động

từ vấn đề xã hội; kết hợp phân tích các yếu tố của tâm lý học tội phạm áp dụng trong nghiên cứu tác phẩm

5.2 Phương pháp thu thập và đánh giá tài liệu nghiên cứu

Trên cơ sở thu thập các công trình nghiên cứu, các tài liệu có liên quan về tâm lý,

tội phạm học, tâm lý học tội phạm, cũng như về Dostoevsky và tiểu thuyết Tội ác

và hình phạt, tiến hành phân loại tài liệu dựa theo các tiêu chí, đánh giá và tiếp

nhận các ý kiến phù hợp

* Sự hỗ trợ từ giảng viên hướng dẫn:

Ngoài những phương pháp trên, để hoàn thành đề tài nghiên cứu một cách tốt nhất, chúng tôi may mắn có sự hỗ trợ, định hướng tỉ mỉ từ PGS.TS Thành Đức Hồng Hà

Sự đồng hành hướng dẫn của cô là một trong những yếu tố không nhỏ tạo nên thành công cho công trình nghiên cứu khoa học này

6 Ý nghĩa đề tài

Chúng tôi đã giới thiệu ngắn gọn những vấn đề, nhận định xoay quanh tác phẩm

Tội ác và hình phạt của các tác giả trong và ngoài nước Từ đó, chúng tôi tiếp thu,

học hỏi và phản biện trên tinh thần đối thoại những vấn đề đó để phân tích những

phương diện thể hiện rõ ràng việc sử dụng tâm lý học tội phạm trong tác phẩm Tội

ác và hình phạt

Đề tài đi sâu vào nghiên cứu về tâm lý học tội phạm trong tác phẩm Tội ác và hình phạt sẽ phần nào đưa đến cho người đọc hiểu thêm một góc nhìn, khía cạnh khác

về tác phẩm này Đồng thời, chúng tôi chỉ ra vị trí vai trò của tâm lý học tội phạm được Dostoevsky sử dụng trong tác phẩm để làm rõ hơn nghệ thuật đặc sắc đã sáng tạo nên cuốn tiểu thuyết tâm lý nổi tiếng của nhà văn Dostoevsky

Qua việc nghiên cứu đề tài, chúng tôi hy vọng sẽ đóng góp một góc nhìn mới mẻ

về tác phẩm Đề tài không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin, làm mới cách tiếp cận tác phẩm mà còn đóng góp cho công tác giảng dạy, ứng dụng những lý thuyết của tâm lý học tội phạm vào đời sống, góp phần ngăn chặn những hành vi phạm tội, đảm bảo an ninh trật tự xã hội

7 Bố cục

Bài báo cáo ngoài phần mở đầu, tổng kết, thư mục tham khảo gồm ba chương chính Cụ thể:

Chương 1: Giới thuyết chung về tâm lý học tội phạm (TLHTP) và màu sắc tâm

lý học tội phạm trong Tội ác và hình phạt

Chương 2: Hành vi phạm tội trong Tội ác và hình phạt

Chương 3: Phương thức thể hiện tâm lý học tội phạm trong Tội ác và hình phạt

B NỘI DUNG

Chương 1: Giới thuyết chung về tâm lý học tội phạm và màu sắc tâm lý học tội

phạm trong Tội ác và hình phạt

1.1 Những vấn đề chung về tâm lý học tội phạm

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản

tiêu cực trong môi trường xung quanh đến cá nhân, định hướng, điều khiển, điều chỉnh hành vi phạm tội

Tâm lý tội phạm là trạng thái tư tưởng, tình cảm, suy nghĩ… của tội phạm có liên quan đến việc chuẩn bị và thực hiện tội phạm, sự hình thành tâm lý phạm tội, ý đồ

phạm tội và những biện pháp, phương thức thực hiện tội phạm (Thư viện pháp luật)

Tâm lý tội phạm là tâm lý tiêu cực bao gồm các trạng thái, tư tưởng, suy nghĩ… của tội phạm có liên quan đến việc chuẩn bị và thực hiện tội phạm với ý đồ, những biện pháp, phương thức thực hiện tội phạm nhằm phản ánh những tác động của những yếu tố tiêu cực trong môi trường xung quanh đến cá nhân, định hướng, điều khiển, điều chỉnh hành vi phạm tội

1.1.1.2 Tâm lý người phạm tội

Tâm lý người phạm tội giống tâm lý của người không phạm tội ở điểm: trong tâm

lý của học đều có cả tâm lý tích cực và tiêu cực nhưng không bao gồm tâm lý tội phạm Tâm lý người phạm tội khác tâm lý của người không phạm tội ở điểm: trong tâm lý người phạm tội tồn tại tâm lý tội phạm

Như vậy, tâm lý người phạm tội có những điểm giống với tâm lý người không phạm tội, nhưng tồn tại tâm lý tội phạm

1.1.1.3 Tâm lý học tội phạm

Cuối thế kỉ XIX, cùng với sự ra đời của khoa học nghiên cứu về tội phạm, tâm lý học tội phạm – một chuyên ngành tâm lý học chuyên nghiên cứu về tâm lý của những người phạm tội được hình thành

Trải qua các giai đoạn phát triển, tâm lý học tội phạm trở thành một ngành khoa học độc lập nghiên cứu các hiện tượng tâm lý nảy sinh ở người phạm tội, những vấn đề, những quy luật tâm lý liên quan đến hoạt động của tội phạm

Tâm lý học tội phạm là khoa học nghiên cứu những hiện tượng tâm lý nảy sinh trong quá trình hoạt động phạm tội của tội phạm nhằm phòng ngừa, phát hiện và

đấu tranh chống tội phạm, góp phần bảo vệ an ninh quốc gia, an toàn trật tự xã hội

1.1.2 Vị trí, vai trò của tâm lý học tội phạm

1.1.2.1 Vị trí của tâm lý học tội phạm

Tâm lý học tội phạm có vị trí quan trọng trong hệ thống các khoa học pháp lý Nó

là 1 bộ phận cấu thành của tâm lý học pháp lý, nghiên cứu tâm lý người phạm tội cũng như các vấn đề, các khía cạnh tâm lý nảy sinh trong hoạt động phạm tội của tội phạm nhằm giúp cho hoạt động điều tra, xét xử và cải tạo giáo dục người phạm tội có kết quả

Tâm lý học tội phạm có mối quan hệ chặt chẽ với tội phạm học, khoa học điều tra hình sự, tâm lý học nhân cách, tâm lý học hoạt động… Nó được nghiên cứu, xây dựng dựa trên lý luận của các ngành tâm lý học nói trên

1.1.2.2 Vai trò của tâm lý học tội phạm

Tâm lý học tội phạm có vai trò to lớn trong công tác đấu tranh, phòng ngừa tội phạm Những kết quả nghiên cứu các vấn đề, các quy luật tâm lý nảy sinh trong hoạt động phạm tội của tội phạm đã góp phần nâng cao hiệu quả của các mặt hoạt động này

Việc nghiên cứu tâm lý học tội phạm là cơ sở quan trọng cho việc giáo dục, cải tạo người phạm tội Nghiên cứu làm rõ đặc điểm tâm lý, nhân cách của đối tượng, bị cáo, phạm nhân cho phép cơ quan có thẩm quyền xây dựng những biện pháp tác động phù hợp, đảm bảo việc thực hiện hóa mục đích của hoạt động điều tra, xét xử

và thi hành án

Việc nghiên cứu, hoàn thiện lý luận của tâm lý học tội phạm góp phần quan trọng vào việc xây dựng, bổ sung lý luận cho khoa học điều tra hình sự và khoa học tâm

lý pháp lý

1.1.3 Nguồn gốc của tâm lý học tội phạm

1.1.3.1 Những tác động tiêu cực của môi trường quốc tế

Với xu hướng toàn cầu hóa, bên cạnh những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và những xu thế mới của thời đại, những vấn đề tiêu cực trong môi trường quốc

tế cũng có những tác động không nhỏ tới tâm lý tội phạm

Những vấn đề tiêu cực không phải quan trọng nhất nhưng ít nhiều nó đã ảnh hưởng trực tiếp đến những suy nghĩ của người phạm tội, làm cho tâm lý của người tiếp thu trở nên lệch lạc, không còn đúng đắn và dẫn tới hành vi phạm tội Trong đó, có một số vấn đề trọng tâm cần lưu ý bao gồm:

Thứ nhất, các thế lực thù địch tiến hành chống phá nhiều mặt nhằm làm đất nước suy yếu, gây hoang mang trong nội bộ nhân dân Đây là một trong những thủ đoạn thâm hiểm nhất của kẻ thù, đòi hỏi Nhà nước cần phải có biện pháp ngăn chặn triệt

để và quyết liệt, đồng thời, người dân cần phải tin tưởng tuyệt đối vào sự lãnh đạo của Đảng cầm quyền, của Nhà nước, tránh bị lợi dụng dẫn tới những hành vi phạm tội sai trái

Thứ hai, đế quốc thông tin và chiến tranh tâm lý nhằm đánh vào suy nghĩ, khối óc dựa trên cơ sở tâm lý tuyên truyền: Một điều không đúng sự thật, nhưng cứ nói 100 lần rồi người ta cũng tin đó là sự thật (Luận thuyết của Golben) Trong thời đại công nghệ 4.0, việc thông tin được cập nhật một cách tràn lan là điều không thể tránh khỏi Chính vì vậy, kẻ thù có thể dễ dàng lợi dụng điểm này để truyền bá những thông tin sai lệch, mang tính phản động Đối diện với vấn đề này, người dân cần phải tiếp thu thông tin có chọn lọc, không chia sẻ những điều sai trái, cho cho

tâm lý lệch lạc, gián tiếp tiếp tay cho mục đích chống phá của kẻ thù, biến bản thân mình thành nạn nhân đồng thời cũng là kẻ phạm tội

Thứ ba, sự khác biệt về mặt văn hóa là vấn đề mang tính chất có xu hướng dẫn đến

sự xâm lược về văn hóa Nếu nền văn hóa dân tộc không chống lại không giữ gìn bản sắc của mình thì dân tộc đó thực sự bị xâm lược Nền văn hóa hòa nhập không

có sự chắt lọc dẫn tới tâm lý người tiếp nhận hiểu sai và lệch lạc, trở thành tác động dẫn tới hành vi phạm tội Do đó, đi đôi với bảo vệ, giữ gìn nền văn hóa, mỗi người cũng cần phải tự ý thức về việc “gạn đục khơi trong” trong tiếp thu văn hóa

1.1.3.2 Hoàn cảnh gia đình và bản thân người phạm tội

Gia đình là nơi nuôi dưỡng con người không chỉ về thực trạng thể chất mà con là nơi vun đắp tâm hồn Khi gia đình không còn là nơi lấy lại cân bằng tâm sinh lý: giải tỏa ấm ức, hẫng hụt, bực bội xảy ra trong cuộc sống, không còn là nhân tố thúc đẩy cá nhân hướng tới cái tích cực thì tâm lý con người bị ảnh hưởng theo chiều hướng xấu đi là điều tất yếu Ngoài những vấn đề do những yếu tố bên ngoài tác động tới cảm xúc tâm lý, những hoàn cảnh gia đình khác nhau: gia đình không hạnh phúc, cha mẹ lơ là trong việc dạy dỗ con cái… cũng góp phần tác động không nhỏ làm cho người phạm tội có những suy nghĩ tiêu cực không thể kiểm soát Bản thân người phạm tội là nguyên nhân quan trọng nhất, là nguồn gốc cốt lõi dẫn tới hành vi phạm tội và tâm lý học tội phạm Tâm lý của người phạm tội bao gồm

cả tâm lý tích cực, tiêu cực và cả tâm lý tội phạm Những tâm lý tiêu cực dường như lấn át tâm lý tích cực, làm nảy sinh tâm lý tội phạm trong nội tại nhận thức của người phạm tội Người phạm tội do tiếp xúc với những điều không lành mạnh, không thanh lọc trong quá trình tiếp nhận dẫn tới tâm lý bị lệch lạc, suy nghĩ sai lầm, không đúng đắn, lại không được sự chỉ bảo, dạy dỗ từ phía gia đình nên họ không thể nhận thức được điều mình nghĩ và làm là sai trái Chính điều này đã tạo điều kiện cho việc nghiên cứu tâm lý học tội phạm dựa trên bản thân người phạm

tội bị tâm lý tiêu cực chi phối cả suy nghĩ và hành động của họ Đây cũng là yếu tố quyết định dẫn tới hành vi phạm tội của người phạm tội

1.1.3.3 Ảnh hưởng của nhóm không chính thức tiêu cực

Ảnh hưởng của nhóm không chính thức tiêu cực đến cá nhân người phạm tội được biểu hiện theo cơ chế: do áp lực của thủ lĩnh, áp lực số đông; sự khẳng định của cá nhân trong nhóm; các cá nhân lĩnh hội lẫn nhau nhiều mặt, nhất là phương thức hành động do một người lựa chọn tỏ ra có hiệu quả để đạt được mục tiêu cá nhân

Vì cơ chế trên, khi cá nhân đã tham gia vào nhóm không chính thức tiêu cực thì sự lây nhiễm, hình thành và gia tăng tâm lý tiêu cực ngày càng nhanh chóng Cá nhân

đó sẽ không tự ý thức được việc bảo vệ bản thân trong ảnh hưởng của nhóm, gây ra những hành vi phạm tội

1.1.4 Nhân cách người phạm tội

1.1.4.1 Định nghĩa

Có rất nhiều định nghĩa về nhân cách Đề tài khoa học thuộc chương trình khoa học công nghệ cấp Nhà nước KX – 07 Con người Việt Nam mục tiêu của sự phát triển kinh tế xã hội đã quan niệm: Nhân cách là sự phù hợp giữa hệ giá trị, thang

đo và thước đo giá trị của cá nhân với xã hội – sự phù hợp càng cao thì nhân cách càng lớn Điều này có thể suy ra: nhân cách gồm những giá trị xã hội – những điều tốt đẹp được xã hội thừa nhận và người nào cũng có nhân cách, chỉ khác nhau ở mức độ phù hợp với hệ giá trị, thang đo và thước đo giá trị của cá nhân đối với xã hội

Và như vậy, ta có thể cắt nghĩa quan niệm như trên và suy ra rằng: Nhân cách của người phạm tội là nhân cách thiếu sự phù hợp với hệ giá trị, thước đo và thang đo giá trị của cá nhân với xã hội, bị “lấn át” bởi tâm lý tội phạm “Lấn át” được hiểu

là khi tâm lý tội phạm chi phối nhân cách trong tình huống, hoàn cảnh phạm tội

Điều này có tính chất “thường xuyên”, kiểu lấn át này thường thấy ở kẻ phạm tội tái phạm nhiều lần, có sự chuyên nghiệp trong hoạt động phạm tội

Quá trình nghiên cứu tâm lý học tội phạm được chú ý xem xét sự tương tác giữa cá nhân với tình huống, hoàn cảnh với môi trường xung quanh Từ “lấn át” ở định nghĩa trên về nhân cách người phạm tội cũng thể hiện quan niệm này Vì vậy, nhân cách người phạm tội được phân loại như sau:

Thứ nhất là loại hình nhân cách người phạm tội tình huống Người có nhân cách loại này thường có hành vi phạm tội xảy ra trong hoàn cảnh xung đột, hành vi phạm tội xảy ra tựa như kích thích - phản ứng Loại người có nhân cách này thường chỉ có vài phẩm chất tâm lý tiêu cực mà trong tình huống nhất định đã thúc đẩy cá nhân phạm tội

Thứ hai là loại hình nhân cách phạm tội do pháp luật không nghiêm Ở đây, người phạm tội có lối sống lệch chuẩn trong sự tác động của tình trạng pháp luật lỏng lẻo, khiến cho họ có tâm lý lợi dụng hoàn cảnh để thực hiện hành vi phạm tội

Thứ ba là loại hình nhân cách phạm tội có hệ thống Người có nhân cách loại hình phạm tội này họ không chỉ lợi dụng hoàn cảnh mà còn tạo ra hoàn cảnh, tìm cách vượt qua trở ngại để thực hiện hành vi phạm tội và hành vi phạm tội như trở thành thói quen của họ

Có thể thấy, những loại hình nhân cách không chỉ giúp cơ quan điều tra phân loại tội phạm mà còn giúp ích rất nhiều cho công tác nghiên cứu khác về tâm lý học tội phạm

1.1.4.2 Quá trình hình thành và suy thoái nhân cách của người phạm tội

Nhân cách người phạm tội là kết quả của quá trình hình thành nhân cách có những khiếm khuyết, lệch chuẩn hoặc quá trình suy thoái nhân cách Trong đó, có thể chia quá trình này thành các giai đoạn như sau:

Quá trình hình thành nhân cách có những khiếm khuyết, lệch chuẩn bao gồm các biểu hiện từ sự nhàn rỗi sau đó tìm kiếm nguồn mua vui, tụ tập thành nhóm không

chính thức mang tính chất trung tính bề ngoài hoặc nhóm không chính thức tiêu cực, thực hiện hành vi phạm tội và dẫn đến phạm tội Ở quá trình này, khi thấy cá nhân ở giai đoạn nào thì phải có biện pháp khắc phục, nếu không, dễ có nguy cơ chuyển nhanh tiến gần đến phạm tội nghiêm trọng

Quá trình hình thành nhân cách có những khiếm khuyết, lệch chuẩn ở trên thường bắt gặp ở lứa tuổi thanh, thiếu niên phạm tội Tuy nhiên, không phải tất cả thánh, thiếu niên phạm tội đều trải qua đầy đủ các giai đoạn trên, có những cá nhân chỉ trải qua một vài giai đoạn Nếu ở cá nhân nào xuất hiện càng nhiều dấu hiệu của quá trình đó thì càng dễ có nguy cơ dẫn tới phạm tội

Với quá trình suy thoái nhân cách, quá trình này bao gồm các quy luật cụ thể Ở quy luật thứ nhất, sự phát triển tâm lý tiêu cực theo hướng dao động dần, tức là sự

vi phạm chuẩn mực thông thường làm cho những vi phạm chuẩn mực khác dễ dàng hơn theo chiều hướng ngày càng xấu đi Ở quy luật thứ hai, sự phát triển tâm

lý hành vi tiêu cực theo tuyến ứng xử Giả sử, hành vi trộm cắp vặt khi không được phát hiện và xử lý kịp thời thì sẽ dễ có chiều hướng thực hiện hành vi trộm cắp với quy mô lớn hơn và nghiêm trọng hơn

Như vậy, nhân cách người phạm tội mang tính quyết định và chi phối tới quá trình phạm tội của người phạm tội

1.1.5 Các quan điểm chi phối hành vi phạm tội

1.1.5.1 Quan điểm của Phân tâm học

Theo quan điểm của phân tâm học, hành vi do nguồn năng lượng tình dục (libido)

bị chèn ép tạo ra và quyết định Theo S.Freud: “Tất cả cái gì ta có được ở con người, dù trong đó có kết quả của giáo dục, chỉ là nguồn năng lượng tình dục (libido) quá mạnh bị chèn ép tạo ra mà thôi” Người phạm tội phải chăng do năng

lực tình dục (libido) quá mạnh và thoát ra không hợp lý (do cái tôi và cái siêu tôi chấp nhận)

Trong tâm lý học, việc đánh giá học thuyết của S Freud còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau, thậm chí trái ngược nhau Chúng ta có thể kế thừa “hạt nhân hợp lý” trong quan điểm của S.Freud về cội nguồn của hành vi, về mâu thuẫn, xung đột trong cái bản năng và cái xã hội, về kinh nghiệm được nội tâm hóa với các cảm giác có tội hay tự hào, giúp cá nhân hành động theo các giá trị xã hội Những vấn

đề này có ý nghĩa rất lớn trong nghiên cứu hành vi, đặc biệt là hành vi phạm tội Chúng ta tiếp cận quan điểm làm cơ sở cho nghiên cứu, nhưng chắt lọc những khía cạnh nền tảng phù hợp thay vì áp dụng toàn bộ quan điểm bao gồm cả những chất liệu không cần thiết

1.1.5.2 Các quan điểm khác của tâm lý học

Quan điểm của Tâm lý học hành vi

Tâm lý học hành vi coi hành vi chỉ đơn thuần là phản ứng trả lời kích thích: S =>

R, không thừa nhận có sự tồn tại của tâm lý, ý thức và sự tác động của nó đối với hành vi người Như vậy, cái hạt nhân hợp ký của thuyết hành vi là ở chỗ: Môi trường có vai trò khơi dậy, kích thích hành vi Trong môi trường điều kiện hóa chẳng hạn bị kiểm soát chặt chẽ thì hành vi người có thể diễn ra theo công thức S

=> R

Tuy nhiên, quan niệm của thuyết hành vi với công thức S => R khó có thể lý giải được Cùng một kích thích (S) nhưng lại cho các phản ứng (R) khác nhau liên quan tới yếu tố thuộc về chủ thể phản ứng, nó không thể đơn thuần lý giải hành vi người trong điều kiện thiếu hoặc tồn tại sự lỏng lẻo trong kiểm soát xã hội

Quan điểm của Tâm lý học nhân văn

Nhu cầu của con người được sắp xếp theo một thứ bậc nhất định từ thấp đến cao: bậc thấp nhất là nhu cầu sinh lý, bậc thứ hai là nhu cầu an toàn, bậc thứ ba là nhu cầu được yêu thương, bậc thứ tư là nhu cầu được quý trọng và bậc cao nhất là nhu cầu thể hiện, khẳng định mình Con người thường có xu hướng tìm cách thỏa mãn

nhu cầu bậc thấp nhất trước và khi nhu cầu này được thỏa mãn thì nhu cầu bậc cao hơn sẽ xuất hiện và thúc đẩy con người hoạt động để thỏa mãn nó

Quan điểm trên của Tâm lý học nhân văn cho thấy tầm quan trọng của các bậc nhu cầu người đối với hành vi người nói chung và hành vi phạm tội nói riêng Nó lý giải phần nào và góp phần chứng minh câu nói của C.Mác: “Con người phải nghĩ đến tồn tại đã, sau mới làm ra lịch sử”

Hạn chế của quan điểm này ở chỗ họ dựa trên quan điểm nhìn nhận hành vi người

ở góc độ cá nhân mà bỏ qua sự chi phối của cộng đồng xã hội đến hành vi cá nhân Năm 1895, Gustave Le Bon đã nghiên cứu và viết về đám đông - một trong những hình thức tồn tại của cộng đồng người đã chỉ ra rằng: đám đông bao giờ cũng vô thức, dù ở bất cứ đám đông nào, dù cá nhân hợp thành nó như thế nào thì khi tham gia đám đông, lập tức tính cách hay trí tuệ của từng cá nhân trong đó hoàn toàn biến đổi, họ hành động hoàn toàn theo những quy luật khác

Từ vấn đề trên cho thấy, hành vi cá nhân chịu áp lực rất lớn của cộng đồng người Bởi vậy, khi lý giải hành vi phạm tội của cá nhân không thể chỉ chú ý đến việc “trị liệu” cá nhân mà cần xem xét kỹ lưỡng căn nguyên mang tính cộng đồng

Quan điểm của Tâm lý học hoạt động

Các nhà Tâm lý học hoạt động đều thống nhất cho rằng: Tâm lý có vai trò định hướng, điều khiển, điều chỉnh hành vi Việc nhìn nhận tâm lý người đối với hành

vi vi phạm pháp luật nói chung và hành vi phạm tội nói riêng sẽ ở các góc độ khác nhau bao gồm: Coi ý thức là chức năng tâm lý cấp cao chỉ có ở người và hành vi đặc trưng của người hành vi do ý thức định hướng, điều khiển, điều chỉnh; vai trò của định hướng giá trị đối với hành vi nói chung và hành vi phạm tội nói riêng; nhìn nhận vai trò của tâm lý đối với hành vi phạm tội khi có sự xuất hiện đối tượng khách quan có khả năng thỏa mãn nhu cầu chủ thể

Như vậy, trường phái Tâm lý học hoạt động cho rằng hành vi người nói chung và hành vi phạm tội nói riêng là do chính tâm lý, ý thức của con người định hướng,

điều khiển, điều chỉnh về việc xem xét này ở nhiều góc độ khác nhau nhưng đều đúng và có ý nghĩa phòng chống tội phạm

1.2 Bức tranh Tâm lý học tội phạm trong Tội ác và hình phạt

1.2.1 Từ “tội ác” đến “hình phạt”

Tội ác và hình phạt được đánh giá là một trong những tác phẩm thành công nhất

của Dostoevsky Tác phẩm chỉ rõ những thay đổi, chuyển biến đang xảy ra tại đất nước Nga trong thế kỉ XIX Đó là sự lớn mạnh và lấn át của thế lực đồng tiền, tốc

độ phát triển chóng mặt của khoa học công nghệ khiến cho những giá trị đạo đức, tinh thần khủng hoảng trầm trọng Dù vậy, Dostoevsky vẫn khẳng định niềm tin mạnh mẽ vào sự tồn tại bất hủ của những giá trị tinh thần cao quý

Qua những tội ác được tái hiện trong tác phẩm, ông bày ra trước mặt người đọc những sự trừng phạt thích đáng và tương xứng Hình phạt ấy không chỉ đơn thuần

là chấp nhận mức án theo luật pháp của xã hội mà còn là hình phạt tối thượng, ám ảnh con người nhiều hơn, đó là tòa án lương tâm Sự thành công của tác phẩm không chỉ nằm ở mức độ công phu, đồ sộ về số lượng nhân vật, bút pháp điêu luyện trong lối viết mà còn ở tính nhân văn, nhân đạo tỏa sáng từ một câu chuyện tưởng chừng như chỉ chứa đầy “tội lỗi”

Bằng việc xây dựng một tội ác nhưng đối sánh với một, thậm chí hai hình phạt, nhà văn đã lên tiếng kêu gọi sự thức tỉnh của lương tri con người, tìm về với giá trị tinh thần có thể nâng đỡ, an ủi tâm hồn họ Ở đó, thuyết vị kỷ cá nhân với thế lực đồng tiền và quan niệm đạo đức là những tiền đề của tội ác Cùng với đó, sự cứu rỗi linh hồn con người cuối cùng là niềm tin bất diệt của Dostoevsky vào tình yêu của Chúa Mụ già cầm đồ là đại diện cho tầng lớp người sống bằng đồng tiền dơ bẩn, sống trên miếng cơm manh áo của những người lao động Nga Cái chết dã man của

mụ dưới tay Raskolnikov có lẽ là một hình phạt đại diện cho tội ác của thế lực đồng tiền Raskolnikov sau khi giết hai chị em mụ già cầm đồ cũng không thể

tránh khỏi hình phạt cho tội ác của mình Anh không phải người đại diện cho sự thống trị, càng không có thẩm quyền ban cái chết cho bất kỳ ai Bởi vậy, Raskolnikov đã phải trả giá bằng việc đi đày, hơn nữa, anh cũng phải đối diện với tòa án lương tâm của chính bản thân mình

Ngay cả Dunia và Sonya - họ là những nạn nhân của thế lực đồng tiền, họ bị xã hội nhấn chìm nhân cách, buộc phải làm thứ nghề mạt hạng vì cái sống và chịu nỗi oan uổng Họ có tội ác, nhưng là tội ác với chính bản thân mình và chắc hẳn lương tâm của họ cũng chẳng thể thanh thản Dù vậy, Dostoevsky đã lý tưởng hóa hình tượng Sonya và Dunia với những yếu tố chuẩn mực trong nhân cách và đạo đức của họ Điều này cũng phần nào minh chứng ở tác giả có một niềm tin vào lương tri, vào những điều tốt đẹp trong tâm hồn con người, đồng thời, thể hiện tuyên

ngôn trong sáng tác của Dostoevsky: “Cái đẹp sẽ cứu rỗi thế giới” Hai người con

gái trong tác phẩm của Dostoevsky dù có xuất thân bần cùng, bị xã hội khinh bỉ hay bị đồng tiền xoay vần thì họ vẫn luôn hành động theo chuẩn mực đạo đức và khiến mọi người cảm phục Những phẩm chất tốt đẹp của họ chính là đạo đức lý tưởng không chỉ là điển hình cho tầng lớp nghèo khó trong xã hội mà là cả con người nói chung

1.2.2 Mặc cảm tội lỗi - góc khuất tâm lý

Trong cuộc sống, tội ác hay tội lỗi nó luôn tồn tại muôn hình muôn vẻ và không bị hạn chế ở một hình thức hay mức độ nào đó Chúng ta không thể lấy một thước đo hữu hình để đo mức độ của tội ác Bởi đằng sau đó là sự phức tạp, đa dạng của vô vàn những mặc cảm của kẻ gây tội Ở tác phẩm này, mặc cảm tội lỗi chủ yếu được biểu hiện ở nhân vật Raskolnikov

Trong Tội ác và hình phạt, Raskolnikov đã phải đối diện với những “khổ hình tâm

lý, những cây thập tự nặng nề” mà con người phải mang vác trên vai trong suốt

những năm tháng cuộc đời mình Anh là hiện thân cho chuỗi nhân quả: gây tội - sám hối - bị trừng phạt Là người sùng bái cuồng nhiệt Napoleon - biểu tượng của

tham vọng và quyền lực, Raskolnikov tin tưởng tuyệt đối đến mức mù quáng vào triết lý của kẻ mạnh Anh cho rằng, phải lấy ác để trị ác Sau cùng, để giải phóng những ức chế tâm lý, Raskolnikov quyết định giết chết Alyona Ivanovna, mụ già cầm đồ giàu có nhưng keo kiệt Vì bị Lizaveta, em gái mụ bắt gặp, Raskolnikov đã giết luôn cả cô ta để bịt đầu mối Khi thực hiện xong tội ác, Raskolnikov lại rơi vào trạng thái hoang tưởng Anh nghi ngờ tất cả những người xung quanh rằng họ đã biết tất cả và sẽ đi tố cáo mình với cảnh sát Đồng thời, Raskolnikov cũng quay

sang nghi ngờ chính những lý thuyết mà anh đã từng tin để tự hỏi “ta là con sâu con bọ run rẩy hay ta có quyền lực?”

Sau những ngày tháng dằn vặt, Raskolnikov đến tòa tự thú Trước tòa, anh được giảm nhẹ hình phạt và bị đày khổ sai 8 năm tai Siberia Ở chi tiết này, Dostoevsky

đã mở cho nhân vật chính một lối thoát trên cương vị là người theo chủ nghĩa nhân đạo Hình phạt pháp luật dành cho Raskolnikov là điều hiển nhiên, song, quan trọng hơn cả là anh phải đối diện với chính bản thân cùng những chất vấn của lương tâm Đây chính là hình phạt tàn khốc nhất mà một kẻ tội phạm phải gánh chịu vì những tội ác của mình

Raskolnikov không phải đối diện với cái chết mà bị đày tới Siberia Ở đó, anh tìm thấy niềm an ủi trong Kinh Thánh Đó chính là điểm tương đồng của Dostoevsky với triết gia cùng thời Kierkegaard: đi tìm sự cứu cánh trong tôn giáo Xây dựng lên một tiểu thuyết về tội ác là thế, nhưng sâu thẳm trong tiềm thức của Dostoevsky, ông vẫn luôn bày tỏ một niềm tin mãnh liệt vào sự che chở của Chúa với với con người trần thế Cho dù họ có phạm phải sai lầm lớn như thế nào, chỉ cần hướng về Chúa với sự tin tưởng thì tâm hồn con người sẽ được cứu rỗi Cùng với những giá trị đạo đức còn tồn tại trong nhận thức của con người, tình yêu thương của Chúa chính là bến đỗ gột rửa tội lỗi của những kẻ phạm sai lầm

Tiểu kết: Từ những vấn đề cốt lõi trong giới thuyết về Tâm lý học tội phạm và

những khía cạnh nổi bật mang màu sắc Tâm lý học tội phạm trong Tội ác và hình

phạt, ta nhận thấy Tâm lý học tội phạm phần nào chi phối tội ác của những kẻ

phạm tội trong tác phẩm Những vấn đề đó đã kết hợp hài hòa, thống nhất với nhau, tạo nên một bức tranh mang màu sắc tâm lý học tội phạm Đó là lộ trình vận động từ tội ác đến hình phạt tác phẩm với gam màu nền là góc khuất trong tâm lý

bị tổn thương của nhân vật Raskolnikov Những yếu tố ấy đã tạo nên bố cục hoàn

chỉnh cho bức tranh tâm lý học tội phạm trong Tội ác và hình phạt Điều đó chứng

minh rằng, Dostoevsky đã thành công trong việc xây dựng nền tảng, tạo ra những vấn đề nghiên cứu về tác phẩm Và tâm lý học tội phạm không phải một ngoại lệ.Những kết quả nghiên cứu ở chương này chính là tiền đề để chúng tôi phân tích, làm sáng tỏ những “tội ác” và “hình phạt” mà Dostoevsky đã tái hiện lại trong tiểu thuyết vĩ đại của mình ở góc nhìn của Tâm lý học tội phạm

Chương 2: Hành vi phạm tội trong Tội ác và hình phạt

2.1 “Tội ác” và “hình phạt” - nguyên nhân và hệ quả của Tâm lý học tội phạm

Khi đọc Tội ác và hình phạt, chắc hẳn nhan đề của tác phẩm chính là một điều đặc

biệt mà khó ai có thể bỏ qua Chính nhan đề này dường như đã nói lên tính chất xuyên suốt của tác phẩm mà nó biểu hiện

“Tội ác” không đơn thuần chỉ là gây ra sự tổn thương cho người khác mà ngay cả

chính bản thân mình về mặt thể xác hay tình thần, thậm chí là cả cái chết Nó là sự vượt qua giới hạn Trong tác phẩm, đó không chỉ là giới hạn của pháp luật mà còn

là giới hạn của ý thức con người, bao gồm cả đạo đức và thẩm mỹ Tác phẩm nói

về tội ác của con người khi cố gắng vượt qua ý thức người của mình: đó chính là

sự phá vỡ, vượt ngưỡng giới hạn để trở thành kẻ mạnh nhất Khi đó, tính người cũng bị phá hủy bởi hệ tư tưởng của Raskolnikov là tội ác lớn nhất, trong đó, hạt nhân là thuyết vị kỷ trung tâm: đặt mình cao hơn người khác và cho phép mình sử dụng người khác như một công cụ, chất liệu Đó là hệ tư tưởng bạo lực, lấy nhãn

mác là tình yêu thương, nó là tội ác trên mọi tội ác vì đã hủy diệt đi nhân tính, giải

phóng con người khỏi ý thức về lương tâm, cái đẹp “Hình phạt” trong tác phẩm

xảy ra với mỗi con người cùng những tội ác tương xứng nhưng hình phạt được khắc họa trung tâm là hình phạt của Raskolnikov Hình phạt ấy xảy ra cả trước và sau khi Raskolnikov thực hiện hành vi giết người Sau khi giết người, Raskolnikov phải chịu những hình phạt khác, trong đó, hình phạt tối thượng là tòa án lương tâm

bị tách biệt khỏi nhân loại và phải chịu đựng những cuộc đối thoại tra tấn với các nhân vật chung đôi của mình

“Tội ác” và “hình phạt”có thể xét theo cặp phạm trù nguyên nhân - hệ quả trong

phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác - Lênin Ta đã biết, nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau, gây ra một biến đổi nhất định nào đó Với hệ quả là phạm trù chỉ những biến đổi xuất hiện do tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau gây ra Qua đó, phản ánh mối quan hệ hình thành của các

sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan Nguyên nhân xuất hiện trước và sinh ra kết quả Tuy nhiên, nguyên nhân sinh ra kết quả rất phức tạp, một nguyên nhân có thể sinh ra một hay nhiều hệ quả, và một hệ quả có thể bắt nguồn do một hoặc nhiều nguyên nhân

Đối sánh với mối quan hệ của “tội ác” và “hình phạt”, ta dễ dàng nhận thấy, có

“tội ác”thì ắt sẽ có “hình phạt”.“Tội ác” được thực hiện thì mới có “hình phạt”

thích đáng dành cho kẻ phạm tội Một tội ác có thể có một hình phạt hay thậm chí nhiều hình phạt Mụ già cầm đồ Ivanovna giàu có nhưng keo kiệt và bủn xỉn Cái nghề cầm đồ của mụ là tội ác sống trên sức lao động, trên sự mưu sinh của những người lao động Nga Cái chết chính là một hình phạt cho tội ác của mụ Nhưng Raskolnikov thì khác Anh giết hai chị em mụ già ấy, cái giá phải trả của anh không chỉ là hình phạt của pháp luật, của sự đày ải mà còn là hình phạt từ lương tâm Đáng sợ hơn, Raskolnikov luôn phải sống trong sự ảo ảnh, luôn trải nghiệm

lại cảm giác khi phạm tội trong tiềm thức Hay ngay cả Sonya, Dunia hay Mamelazov, họ là những người bất đắc dĩ phạm phải tội ác do hiện thực đầy cay đắng của xã hội khi đồng tiền lên ngôi dồn họ đến bước đường cùng, vô tình gây ra tổn thương cho những người thân xung quanh và chính bản thân mình Sự vượt

ngưỡng đạo đức bị đánh đổi cái giá lớn từ lương tâm con người Bởi vậy, “tội ác”

và “hình phạt” tồn tại như một điển hình của mối quan hệ biện chứng của nguyên

nhân và hệ quả

2.2 Tội ác - những hành động phạm tội từ tâm lý “không nguyên vẹn”

2.2.1 Hành vi phạm tội trong Tội ác và hình phạt

Trong Tội ác và hình phạt, Dostoevsky dùng một từ để khái quát đặc điểm của các

hành vi phạm tội của các nhân vật: Prestuplenie - tội ác Nghĩa gốc của từ này trong tiếng Nga nghĩa là “vượt qua giới hạn” Phạm tội ác chính là vượt qua những giới hạn không chỉ của pháp luật mà còn của ý thức con người (về đạo đức và thẩm mĩ)

2.2.1.1 Tội ác vượt qua giới hạn pháp luật

Tội ác và hình phạt xoay quanh vụ án mạng một sinh viên nghèo tên là

Raskolnikov giết mụ già chủ hiệu cầm đồ Aliona và em gái mụ là Lizaveta Tức là,

có hai mạng người đã mất dưới hành vi phạm tội của Raskolnikov Ở bất cứ nơi đâu, trong bất kì thời đại nào, dưới bất kì nền pháp luật nào, giết người vẫn luôn nằm trong những tội ác dã man nhất

Raskolnikov đã lên kế hoạch cho vụ sát hại của mình từ lâu, suy tính một cách kỹ lưỡng qua hàng tháng trời Dùng hung khí gì, làm cách nào để giấu hung khí, chọn địa điểm gây án ở đâu, tất cả đều được Raskolnikov suy tính từ trước Ngoại trừ thời điểm gây án mà Raskolnikov tình cờ biết được, phần còn lại trong kế hoạch giết mụ Aliona đều được chàng tính toán Tuy nhiên, Raskolnikov cũng không tính

được việc, chàng ta sẽ phải giết đến hai mạng người, trong đó có một người hoàn toàn vô tội Cả hai cảnh tượng hạ sát đều được Dostoevsky miêu tả tỉ mỉ

Hung thủ chuẩn bị một chiếc hộp được buộc chặt dây để nạn nhân tốn hơi sức mở

nó, và nhân lúc nạn nhân không chú ý, hung thủ quả quyết cầm rìu bằng cả hai tay,

“bổ sống rìu xuống đầu mụ”, bổ trúng ngay giữa đỉnh sọ Nạn nhân chỉ kịp kêu khẽ một tiếng, rồi “ngồi thụp hẳn xuống sàn nhà” Nhát rìu thứ nhất, nạn nhân chưa chết, hung thủ “liền lấy hết sức giáng sống rìu xuống một lần nữa, rồi một lần thứ

ba, cũng đều nhằm đúng vào đỉnh sọ” Kết cục cuối cùng là nạn nhân “ngã sấp xuống”, “máu tuôn ra như từ một cái cốc đổ”, “hai con ngươi mở trừng trừng như muốn vọt ra khỏi hốc mắt, cái trán và khắp khuôn mặt đều nhăn nheo và co rúm lại” Dostoevsky tập trung trần thuật những hành động diễn ra liên tiếp, gấp gáp, căng thẳng, đúng như hung thủ tự nhủ “không thể bỏ lỡ lấy một giây nào nữa”

Cảnh tượng diễn ra ghê rợn khi tội ác dã man của loài người thực hiện

Cảnh tượng giết người thứ hai diễn ra sau đó không lâu Lần này, nạn nhân - mụ Lizaveta, em gái của mụ Aliona, không nằm trong kế hoạch ban đầu của vụ hạ sát Không may, nạn nhân thứ hai trở về nhà khi hung thủ còn chưa rời đi Hơi thở chỉ

kịp rối loạn một chút, hung thủ đã “vơ lấy rìu và chạy ra” Nạn nhân sợ hãi, “giơ tay lên bưng lấy miệng, nhưng vẫn không kêu, rồi từ từ đi thụt lùi về phía góc phòng, lặng lẽ giương mắt nhìn chàng trừng trừng” Khi hung thủ cầm rìu lao tới, nạn nhân “kinh hãi” và phản kháng một cách yếu ớt Lưỡi rìu một lần nữa “dáng thẳng xuống sọ và bổ đứt cả phần phía trên trán, gần sát đến đỉnh đầu”, nạn nhân

“ngã nhào xuống”

Hai cảnh tượng giết người man rợ được tái hiện trong tiểu thuyết, tạo ra một không khí căng thẳng đến kinh hoàng Cùng một hung thủ, cùng một địa điểm, cùng một hung khí, nhưng hai vụ giết người không lặp lại y nguyên Nạn nhân đầu tiên nằm

trong dự tính, hung thủ giết bằng “sống rìu”, và phải mất ba nhát rìu mới làm nạn nhân tắt thở Nạn nhân thứ hai, vô tình, hung thủ giết bằng “lưỡi rìu”, và chỉ cần

đúng một nhát hạ tay đã có thể tước đi sinh mạng của nạn nhân Qua mắt quan sát của hung thủ, nạn nhân đầu tiên chỉ có duy nhất một phản ứng trước khi chết, nạn nhân thứ hai lại có một loạt biểu cảm trước khi bị tước đi sinh mạng

Xen giữa hai vụ giết người là hành vi cướp của Hung thủ từng bước từng bước lần tìm chìa khóa của tráp đựng tiền, giũ được trang sức từ giữa đống quần áo, và

“không chần chừ lấy một giây, chàng bắt đầu đút hết thứ này đến thứ khác, vào túi quần và túi áo khoác, không chọn lựa không mở ra xem” Tuy nhiên, sau khi bắt

buộc phải giết thêm một sinh mạng vô tội, hung thủ đã lâm vào trạng thái hoảng loạn, không tiếp tục hành vi phạm tội kia nữa (vớ lấy tay nải của Lizaveta rồi lại bỏ xuống) và chạy ra phòng ngoài

Hung thủ ở đây, là Raskolnikov, một sinh viên khoa luật, người chắc sẽ nắm rất rõ

về luật pháp, về các vụ án, cách thức gây tội và phi tang chứng cứ Raskolnikov đã dựng lên một vụ cướp của để tạo hiện trường cướp của giết người, giết người vì tiền chứ không phải lí do nào khác Thậm chí, Raskolnikov còn đủ tỉnh táo để nghĩ đến việc tránh cho bản thân dính máu, hay rửa hung khí trước khi rời đi

2.2.1.2 Tội lỗi vượt qua giới hạn đạo đức và thẩm mĩ

Ý thức người được tạo nên từ ý thức đạo đức và ý thức thẩm mĩ Ý thức đạo đức giữ cho con người ta biết đánh giá đúng hay sai, biết mình sai và dằn vặt khi sai Ý thức đạo đức hay lương tâm giữ cho phần tình người trong con người được nguyên vẹn Ý thức thẩm mỹ giúp cho con người ta biết phân định đẹp và xấu, hoàn chỉnh

và nứt vỡ Khi phá vỡ và vượt qua những giới hạn ý thức này, con người cũng sẽ phạm vào tội

* Tội lỗi vượt qua giới hạn đạo đức

- Hành vi giết người chỉ là sự thể nghiệm của một hệ tư tưởng trong Ras Chính hệ

tư tưởng về kẻ mạnh mà Ras dựng lên mới là tội ác vượt qua giới hạn của đạo đức con người

Theo Ras, thế giới này chia thành hai hạng người, loại thứ nhất là những người “hạ đẳng”, chiếm số đông nhân loại; loại thứ hai là “loại người thực sự” Loại thứ nhất

là phổ thông, tầm thường; loại thứ hai là “đặc tuyển”(chữ dùng của Đỗ Hải Phong),

phi thường Loại thứ nhất bảo thủ, cam chịu, sống phục tùng và thích được sai bảo;

loại thứ hai sẵn sàng phá bỏ luật lệ, vượt qua giới hạn Loại thứ nhất là “sinh vật run rẩy”, sẽ trở thành công cụ, nguyên liệu cho lịch sử; loại thứ hai là kẻ mạnh , có

thể thách thức xã hội để thay đổi thế giới Loại thứ nhất là những người khi làm sai

sẽ có ý thức tội lỗi; loại thứ hai là vì tư tưởng của bản thân thì “dù là phải bước qua cả xác người, qua máu thì tự bên trong, theo lương tâm, có thể… cho phép mình bước qua cả máu”

Đỗ Hải Phong nhận xét: “kết hợp ‘lương tâm’ với ‘máu’, Raskolnikov khẳng định khả năng vượt qua ranh giới cuối cùng của đạo đức ở bên trong con người” [15,

71] Hệ tư tưởng của Raskolnikov cho phép chàng ta tự coi mình đứng trên kẻ khác, cho phép chàng ta giết người Phá bỏ những giới hạn đạo đức của nhân loại bình đẳng, mỗi sinh mạng đều có giá trị ngang nhau, hệ tư tưởng ấy đã tách con người khỏi phần lương tâm, lương tri, hủy diệt tính người trong Raskolnikov Đây mới là “tội ác trên mọi tội ác”, mà hành vi giết người chỉ là sự kiểm nghiệm hệ tư tưởng mà thôi

- Tội lỗi vượt qua giới hạn đạo đức của Svidrigailov và Luzhin chung nhau ở chỗ: dùng đồng tiền như một công cụ để chà đạp lên danh dự và nhân phẩm của người khác, đồng thời để che đậy bản chất bỉ ổi bên trong

Svidrigailov vì muốn thỏa mãn lòng ham muốn và dùng sức mạnh của mình để chế ngự người khác, đã dám hiếp dâm đứa con gái mười ba tuổi, đồng thời là nguyên

do gây ra cái chết cho một người hầu Cũng chính lão đầu độc người vợ cũng là ân nhân của mình Lão đeo đuổi Dunia trong khi đã có gia đình, đã có tuổi, mà không

sợ một thế lực trừng phạt nào Lão địa chủ Svidrigailov đã đối xử thô bạo với những lời lẽ và hành động nhạo báng Dunia khi cô đến làm gia sư cho gia đình lão

nhằm che mắt thiên hạ Lão ve vãn Dunia, âm mưu dùng tiền để chiếm đoạt cô nhằm thỏa mãn dục vọng bẩn thỉu của mình Cuối cùng, vợ lão - Marfa Petrovna -

đã phát hiện điều dơ bẩn ấy khi lão đang khẩn khoản van nài Dunia, bà ta nhục mạ

và đuổi cô ra đường Sau đó, Dunia vấp phải sự bàn tán và khinh bỉ của mọi người Mặc dù về sau Dunia cũng được Marfa minh oan, nhưng cô cũng đã trở thành nạn nhân tội nghiệp của xã hội đáng sợ nghiêng về phía đồng tiền và quyền lực, gạt bỏ mọi giá trị đạo đức của con người

Luzhin là một tư vấn hội thẩm đốn mạt, xấu xa đội lốt một người đàng hoàng, tử

tế Giữa thời buổi tôn vinh đồng tiền, đồng tiền có thể quyết định danh dự, nhân phẩm của người khác, Luzhin nắm rất rõ bản chất bỉ ổi ấy của xã hội Phá bỏ ranh giới đạo đức, hắn ta sẵn sàng vu khống cho Sonya tội ăn cắp 100 rúp nhằm bêu xấu danh dự của cô và Raskolnikov Hết lần này đến lần khác dùng tiền để thay đen đổi trắng nhằm trục lợi cho mình và bôi nhọ danh dự người khác

* Tội lỗi vượt qua giới hạn thẩm mĩ

- Raskolnikov từng tuyên bố: “nỗi sợ thẩm mỹ là dấu hiệu đầu tiên của sự bất lực”, và tìm cách để vượt qua cả giới hạn về ý thức thẩm mỹ của con người

Raskolnikov đồng cảm với con người nhỏ bé, bất lực, nhưng lại lựa chọn muốn trở thành kẻ mạnh, thành người phi thường Nhưng không dễ để sâu thẳm linh hồn con người ấy dứt bỏ được cái đẹp

- Sonya ở một mặt nào đấy cũng có thể coi là đã vượt qua giới hạn thẩm mỹ toàn vẹn Mặc dù là nạn nhân của hoàn cảnh, tuy nhiên người con gái ấy cũng đã đánh mất đi sự toàn vẹn mà Chúa đã ban tặng cho con người Sonya quyết định bán thân lấy tiền nuôi cha, mẹ kế và các em khi gia đình lâm vào cảnh bệnh tật và đói nghèo Trong xã hội đồng tiền ấy, người con gái dễ dàng bị đẩy vào đường cùng,

tự chà đạp lên thân thể của mình Raskolnikov vì thế nhìn Sonya như một đồng mình, vì cả hai đều đã “giết người rồi” Nhưng Raskolnikov không nhận ra sự khác biệt giữa giết người khác vì lòng vị kỷ của bản thân với hy sinh bản thân vì người

khác Vì thế, Sonya có thể đã vượt qua lằn ranh giới hạn của ý thức thẩm mĩ, nhưng cô không hề vi phạm đạo đức của con người

2.2.2 Tâm lí kẻ phạm tội trong Tội ác và hình phạt – tâm lí “không nguyên

vẹn”

2.2.2.1 Nguyên nhân phạm tội

Dung lượng lớn nhất trong tiểu thuyết Tội ác và hình phạt là truy tìm động cơ

phạm tội của Raskolnikov Trong quá trình theo chân diễn biến tâm lý của nhân vật trung tâm, những góc khuất trong tâm lý và động cơ phạm tội của những nhân vật gây tội khác trong tác phẩm cũng được cụ thể hóa

* Những nhân tố chung làm nên động cơ phạm tội của các nhân vật gây tội trong

Tội ác và hình phạt

Dường như tất cả các nhân vật trong Tội ác và hình phạt đều bị cuốn vào trong

vòng xoáy của xã hội đang vận hành Đặc điểm của xã hội ấy đã tiềm ẩn những bất mãn trong con người, thúc đẩy những động cơ tội lỗi

Khrapchenko M.B trong bài viết Dostoevsky và di sản văn học của ông đã khẳng định: “Dostoevsky gắn bó hữu cơ với cuộc sống thời đại của ông […] các tác phẩm của Dostoevsky thấm đượm nội dung xã hội Những tư tưởng và hình tượng nghệ thuật của ông đều nảy sinh từ thực tế lịch sử và là một thành phần không thể tách khỏi đời sống tinh thần của xã hội nước Nga” [12, 13] Berdiaer N.A cũng cho rằng, Dostoevsky “là nhà văn của thời đại” ông sống, quan tâm của

Dostoevsky là sự quan tâm dành cho số phận con người trong nước Nga, số phận con người Peterburg

Tội ác và hình phạt hoàn thành năm 1866, nhưng những phác họa đầu tiên của nó

đã có từ hai mươi năm trước Nước Nga trong hai mươi năm ấy vẫn thuộc về chế

độ phong kiến nông nô, nhưng đã chứng kiến “sự xung đột giữa những nguyện vọng xã hội khác nhau ở nước Nga trong bối cảnh các mối quan hệ tư sản đang lớn mạnh như vũ bão” [12, 14] Sự xuất hiện của tư sản kéo theo đó là sự vận hành

của xã hội ngày càng hướng đến sùng bái đồng tiền Ở chiều ngược lại, những kiếp người tủi cực cũng ngày càng đông

Khrapchenko nhận ra: “Trong số những nhân vật cùng một số phận hẩm hiu của Tội ác và hình phạt không phải chỉ có những người nghèo đói, khổ sở vì hoàn cảnh không lối thoát của mình mà còn có cả những con người bị chà đạp cảm thấu một cách sâu sắc quyền lực dã man đến tàn nhẫn của đồng tiền” [12, 20] Và như thế,

hoặc là trong khốn cùng, người ta trở nên tội lỗi, hoặc là vì theo đuổi tiền tài mà người ta làm ra tội ác

* Động cơ phạm tội của các nhân vật trong Tội ác và hình phạt

- Marmelazov, Katerina - những nhân cách người tội phạm tình huống

Những nhân vật như Marmelazov hay Katerina, họ là nạn nhân của “bi kịch cuộc sống khốn cùng”, chính cuộc sống phải oằn mình dưới gánh nặng đồng tiền khiến

họ xúc phạm lên người khác Katerina xúc phạm đến danh dự của Sonya, một câu

“Còn gì nữa, còn giữ làm gì? Quý báu lắm đấy?” của bà ta đã gián tiếp đẩy Sonya

vào con đường phải lĩnh thẻ vàng Marmelazov thì cay đắng cầm lấy 30 đồng copech cuối cùng của con gái mà đi uống rượu cho bằng hết Tội lỗi của họ dường như là sự phản ứng lại đối với xã hội, thể hiện sự bất lực đến tuyệt vọng của con người trước cuộc đời Những lời của Marmelazov nói với Raskolnikov trong lần đầu hai người gặp nhau nơi quán rượu dưới hầm chính là ý thức cho bi kịch khốn

cùng có thể tước đoạt nhân tính của con người như thế nào: “Nhưng sự khốn cùng, thưa ngài, khốn cùng chính là một sự xấu xa đấy ạ Trong cảnh nghèo nàn ngài còn có thể giữ được bản tính cao thượng của tâm hồn, nhưng trong cảnh khốn cùng thì không bao giờ và không ai có thể giữ được Khi ngài ở trong cảnh khốn cùng, người ta sẽ đuổi ngài, không phải đuổi bằng gậy nữa, thưa ngài, người ta sẽ quét ngài ra khỏi xã hội loài người bằng một cái chổi để cho càng thêm nhục

nhã” Đó là “cảm thức không lối thoát xuất phát từ bản thân đời sống” mà người

ta “không còn dám nghĩ đến một sự đổi đời nào cả” [12, 20]

- Svidrigailov, Luzhin - những nhân cách tội phạm có hệ thống

Trong xã hội sùng bái “sự hám lợi và tính toán bần tiện” [12, 20], tội lỗi của

Luzhin và Svidrigailov là đã lợi dụng chính xã hội này để vươn lên, sẵn sàng đạp lên tất cả những người khác để lên cao hơn Hai nhân vật này là điển hình đến tận cùng của chủ nghĩa cá nhân - đặc điểm bao trùm về đời sống tinh thần của giai cấp

tư sản, của thuyết vị kỷ trung tâm Những kẻ ấy tham lam, trục lợi, thù ghét loài người, vô liêm sỉ, đạo đức giả, và luôn luôn chỉ coi trọng ý muốn của bản thân, dẫu

để thực hiện ý muốn ấy thì phải gây ra tội ác

Trong Luzhin chỉ có khái niệm “nghĩ tới mình mình”, “yêu hơn tất cả một mình mình, bởi tất cả trên đời được thiết lập trên quyền lợi của cá nhân” Bởi vì lối suy

nghĩ ấy, hắn ta không hề áy náy lương tâm khi chà đạp lên người khác

Ở Svidrigailov, chủ nghĩa cá nhân còn biểu hiện ở chỗ, ông ta không chấp nhận bất

kỳ nguyên tắc đạo lý nào, vì thế, ông ta sẵn sàng buông thả cho những ham muốn khoái lạc và dục vọng: xâm hại tình dục các bé gái, lợi dụng các cô hầu, tống tình Dunia, đầu độc cả người vợ vốn là ân nhân của mình… Các tội ác ấy ông ta đã thực hiện suốt bao nhiêu năm trời, không mảy may áy náy, chính là loại nhân cách tội phạm có hệ thống Bởi vì chủ nghĩa cá nhân trong lòng cho phép ông ta hành

động mà không hề dằn vặt lương tâm: “Hắn không chút nào muốn tự kiềm chế chính mình, hắn cho rằng đối với hắn, mọi cái trên đời đều được phép làm” [12, 29], và Svidrigailov thì sẵn sàng “thực hiện mọi điều đê tiện, không dừng bước trước bất kì tội ác nào” [12, 29] để tỏ rõ quyền lực của bản thân

- Raskolnikov - nhân cách tội phạm phức tạp

Truy tìm động cơ phạm tội của nhân vật Raskolnikov sẽ thấy được sự phức tạp khôn cùng của con người Dường như tất cả tiếng vọng bên ngoài cuộc sống,

những người xấu xa, những cảnh tàn nhẫn, những lỗi nghĩ bạo lực đều kích thích Raskolnikov đi đến tội ác

Hành vi tội ác trên bề mặt của Raskolnikov là giết người, thật ra chàng ta chỉ chủ đích giết mụ già hiệu cầm đồ Aliona, nhưng lại vô tình cướp thêm sinh mạng của một người vô tội là Lizaveta Nguyên do mà Raskolnikov muốn giết và quyết định giết Aliona, hành vi mà ban đầu chàng ta không hề thừa nhận đó là một tội ác, bởi

vì chàng ta cho rằng mụ Aliona đáng chết Một động cơ thường thấy ở loại nhân cách người phạm tội tình huống muốn chống lại một thế lực nào đó

Nhưng ở Raskolnikov, động cơ của chàng ta còn phức tạp hơn nhiều Bởi vì thứ đưa đẩy Raskolnikov có cái suy nghĩ một con người đáng chết là cả một hệ tư tưởng: Lý thuyết thế giới chia thành hai hạng người, lý thuyết về kẻ mạnh Lý tưởng của Raskolnikov là Napoleon, là bá chủ thế giới nhờ dễ dàng vượt qua luật

lệ thông thường Soi chiếu vào hệ tư tưởng ấy, có thể rút ra nguyên nhân Raskolnikov giết người, giết một kẻ chàng ta cho là đáng chết, là một cách tự kiểm nghiệm bản thân thuộc loại người nào, để thể hiện nguồn sức mạnh bên trong tự cho là của kẻ mạnh Ngày sau, Raskolnikov đã thú tội với Sonya như thế này:

“Không phải vì tiền mà anh đã giết… anh cần biết một điều khác, một điều khác đã thúc đẩy anh: lúc ấy anh cần biết, cần hối hả biết anh là thứ rận rệp như mọi người hay anh là một người? Anh có dám vượt lên hay không dám? Anh là thứ sinh vật run rẩy khiếp sợ hay là anh có quyền?” Tư tưởng tội ác ấy đã dẫn đến

hành vi giết người tội lỗi của Raskolnikov

Viên dự thẩm Porfiri trong tiểu thuyết cũng nói, “‘môi trường’ có ý nghĩa rất quan trọng trong các vụ án mạng” Xét đến cùng, hệ tư tưởng kẻ mạnh của Raskolnikov cũng là một cách phản ứng với xã hội, “cái ác là một sự phản kháng chống lại cơ cấu bất hợp lý của xã hội”, nhưng bạo lực và tàn nhẫn hơn Mamelazov hay

Katerina rất nhiều Raskolnikov cũng là một nạn nhân của bi kịch cuộc sống khốn cùng Một sinh viên nghèo không nơi nương tựa giữa Peterburg, người thân anh

cũng phải trải qua những thử thách của cuộc đời - người mẹ với đồng lương quả phụ ít ỏi 120 rúp một năm, cô em gái chịu đủ sỉ nhục của tên địa chủ sa đọa, lại vẫn sẵn lòng lấy một tay ích kỷ khác chỉ để giúp đỡ cho tương lai của anh trai Cảnh

ngộ của Raskolnikov hòa với biết bao số phận ở Peterburg, trước mặt chàng “ngày tiếp ngày diễn ra bao cảnh đời lầm than, cùng quẫn” [13, 370] - gia đình

Mamelazov trông vào đồng tiền của Sonya đã phải bán mình làm gái, ngoài phố, trước cửa nhà chứa đầy những cô gái điếm đừng mời khách, một cô bé mới mười lăm, mười sáu tuổi bị quấy rối; ngày tiếp ngày xuất hiện những kẻ hút máu đồng loại để giàu lên như mụ Aliona

Chân dung của mụ Aliona đối lập với những kiếp người khốn quẫn ở Peterburg, trong mắt Raskolnikov, là đại diện cho sự bất công của xã hội, mà hệ tư tưởng của chàng sẽ thay đổi xã hội ấy Lời của một sinh viên xa lạ nào đó trong quán rượu đã

nói thay ý thức xã hội bất công của Raskolnikov: “Một đằng là một mụ già đần độn, vô nghĩa, độc ác, bệnh tật, chẳng có ích gì cho ai cả, trái lại còn có hại cho mọi người, sống cũng chẳng biết để làm gì, mà dù cứ để mặc cho mụ sống thì chỉ nay mai mụ cùng sẽ chết già chết bệnh Mặt khác là những sức lực trẻ trung, cường tráng phải điêu đứng vì vô kế sinh nhai.” Lọc trong lời của chàng sinh viên

kia, Raskolnikov rút ra được một kiểu nguyên lý công bằng để biện minh cho hành

vi tội ác của bản thân: “Hãy giết mụ ấy đi, và đoạt lấy số của ấy để suốt đời phụng

sự nhân loại và sự nghiệp chung… hàng nghìn việc thiện há lại chẳng chuộc được một tội ác cỏn con duy nhất ấy sao?”

Tư tưởng của Raskolnikov, giết người để thử nghiệm tư tưởng, để muốn chứng tỏ

mình là kẻ mạnh, để có thể đổi thay thế giới đầy rẫy bất công này: “Tư tưởng của Raskolnikov đúng là một cuộc nổi loạn chống lại thế giới hiện hành” [[15, 72]

Chỉ có điều, hệ tư tưởng, sự phản ứng lại xã hội một cách có hệ thống ấy ở Raskolnikov lại đưa đến tội ác kinh khủng Sau khi Raskolnikov giết Alyona Ivanovna, cái ác, cái xấu trong xã hội không hề mất đi, chỉ có phần nhân tính trong