Đặc điểm truyện ngắn phan thị vàng anh qua hai tập khi người ta trẻ và hội chợ

Trong vuông sân đó, các nhân vật của Phan Thị Vàng Anh chơi đủ thứ trò, từ những trò “ấm ớ”, “vớ va vớ vẩn” – như tác giả viết – cho đến những trò “điên rồ”, “ngông cuồng” nhất” [2, tr.5

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

TRẦN MAI PHƯƠNG

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH QUA HAI TẬP

KHI NGƯỜI TA TRẺ VÀ HỘI CHỢ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

Đà Nẵng, tháng 4 / 2016

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH QUA HAI TẬP

KHI NGƯỜI TA TRẺ VÀ HỘI CHỢ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU……….……… 1

1 Lý do chọn đề tài……….…… 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề……….… 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……….5

4 Phương pháp nghiên cứu……… 5

5 Bố cục khóa luận……… 6

CHƯƠNG 1……….… 7

TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH………7

TRONG DÒNG CHẢY TRUYỆN NGẮN NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 7

1.1 Một số đặc điểm nổi bật của truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại………7

1.1.1 Quan niệm nghệ thuật mới mẻ………7

1.1.2 Nhân vật độc đáo……… …11

1.1.3 Cốt truyện đa dạng……… … 15

1.1.4 Ngôn ngữ văn chương mang hơi thở đời sống đương đại………17

1.2 Ấn tượng truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh trong dòng chảy truyện ngắn nữ đương đại………19

1.2.1 Con đường văn chương của Phan Thị Vàng Anh……….19

1.2.2 Truyện ngắn - điểm sáng đặc biệt trong sáng tác của Phan Thị Vàng Anh……….… 21

CHƯƠNG 2……….23

NHỮNG KHUÔN MẶT CUỘC ĐỜI……….23

TRONG TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH………23

QUA HAI TẬP KHI NGƯỜI TA TRẺ VÀ HỘI CHỢ………23

2.1 Chân dung những người trẻ tuổi……… 23

2.1.1 Những tâm hồn yêu sống……… 23

2.1.2 Những tâm thế hoài nghi……… 25

2.1.3 Những khát kháo phục thiện……….26

2 Những khuôn hình cuộc đời rạn vỡ………29

2.1.1 Rạn vỡ niềm tin, lý tưởng……… 29

2.2.2 Hoang mang về các giá trị truyền thống……… 34

CHƯƠNG 3………38

MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT ………38

TRONG TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH ……… 38

QUA HAI TẬP KHI NGƯỜI TA TRẺ VÀ HỘI CHỢ………38

3.1 Nhân vật……… 38

3.1.1 Các dạng nhân vật tiêu biểu……… 38

3.1.2 Nghệ thuật xây dựng tính cách nhân vật……… 46

3.2 Ngôn ngữ nghệ thuật……… 52

3.2.1 Ngôn ngữ đậm chất trữ tình……… 52

3.2.2 Ngôn ngữ đậm chất đời thường……….54

3.3 Giọng điệu nghệ thuật……… 56

3.3.1 Giọng triết lý……….56

3.3.2 Giọng hoài nghi, bất lực………59

3.3.3 Giọng hóm hỉnh, giễu cợt……… 61

KẾT LUẬN……….66

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 68

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin cảm ơn qúy thầy, cô giáo, cán bộ Khoa Ngữ Văn và các cán bộ thư viện trường Đại học Sư Phạm đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt khóa học

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Tiến sĩ Ngô Minh Hiền, người đã tận tình hướng dẫn tôi thực hiện và hoàn thành luận văn

Xin được gửi lời cảm ơn đến những người thân, bạn bè đã giúp đỡ, động viên tôi trong thời gian học tập và thực hiện luận văn

Đà Nẵng, ngày 20 tháng 4 năm 2016

Ký tên

Trần Mai Phương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tôi xin chịu trách nhiệm về những nội dung khoa học trong công trình này

Đà Nẵng, ngày 20 tháng 4 năm 2016

Ký tên

Trần Mai Phương

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sau 1986, truyện ngắn Việt Nam phát triển một cách toàn diện, sâu sắc, gây được sự chú ý của đông đảo độc giả bởi sự xuất hiện của hàng loạt những cây bút với phong cách nghệ thuật rất riêng Truyện ngắn thời kỳ đổi mới có khả năng nắm bắt sự vận động của cuộc sống một cách nhanh nhạy, kịp thời nhưng vẫn khái quát được những vấn đề sâu sắc trong đời sống Cùng với những ưu thế của thể loại tự sự cỡ nhỏ có khả năng miêu tả đời sống phức tạp của con người trong thời kỳ đổi mới Truyện ngắn đã có những chuyển đổi rõ rệt, không chỉ ở đề tài, quan niệm về nghệ thuật con người mà còn ở cách viết với những thể nghiệm táo bạo Đặc biệt, sự góp mặt của các cây bút nữ đã mang đến những âm sắc mới cho đời sống văn học Truyện ngắn của Võ Thị Hảo, Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phạm Thị Hoài,… là những thành công đáng ghi nhận trong việc thể hiện lối viết mới mẻ đầy sáng tạo Và một trong

những tên tuổi nổi bật phải kể đến Phan Thị Vàng Anh

Có thể nói, Phan Thị Vàng Anh đã tạo được một giọng điệu riêng khá ấn tượng, khẳng định được tài năng của mình trong lĩnh vực truyện ngắn hiện đại Các tác phẩm của Phan Thị Vàng Anh rất độc đáo, thể hiện được những

tư tưởng mà tác giả muốn gửi gắm Vì vậy, tác phẩm của nhà văn có khả năng

thu hút được nhiều tầng lớp độc giả, ngay từ tập truyện ngắn đầu tay Khi

người ta trẻ (1993) và sau đó là Hội chợ (1995) Hầu hết các nhà nghiên cứu,

phê bình đều công nhận thế giới truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh rất riêng

và lạ Đó là một thế giới nghệ thuật mang hơi thở của sự sống nhiều nghĩa ẩn Các ý tưởng, các mối quan hệ đời sống thể hiện một cái nhìn mới mẻ, vừa ngộ

nghĩnh vừa thực tế, vừa sợ sệt vừa khát khao, thấm đẫm chiều sâu của một

khát khao sống, luôn tha thiết đi tìm những giá trị nhân bản mới

Chọn nghiên cứu đề tài Đặc điểm truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh qua

hai tập Khi người ta trẻ và Hội chợ, chúng tôi mong muốn góp phần tìm hiểu

sâu hơn những đặc điểm nội dung và nghệ thuật của truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh Qua đó, khám phá thêm về phong cách nghệ thuật của nhà văn

Tác giả Huỳnh Phan Anh trong cuốn Không gian và khoảnh khắc văn

chương viết: “Hai tập truyện ra đời trong khoảng cách hai năm, mỏng manh

như nhau, bao gồm những truyện thường ngắn, có khi rất ngắn, bấy nhiêu cho một thế giới đang hình thành, sinh sôi nảy nở, một thế giới không ngớt trở về trên những trang giấy đang kêu gọi, bổ sung cho nhau, vẫn là nó nhưng không đơn giản là nó, bởi nó luôn được vén mở, soi rọi thêm, nó luôn tìm kiếm những bến bờ và những chiều sâu mới” [1, tr 18]

Với Tứ tử trình làng giới thiệu trong cuốn Truyện ngắn bốn cây bút nữ, Bùi Viết Thắng nhận định sâu sắc hơn: “Vàng Anh là một cây bút biến ảo, lúc

thì nghiêm trang (Cha tôi), lúc thì sắc ngọt (Kịch câm), lúc đắm đuối (Hoa muộn)… Văn Phan Thị Vàng Anh là lối văn tung phá mang dấu ấn của kẻ

trưởng thành không tránh khỏi sự bất thường… Sự tìm tòi của người viết

dường như là bằng bất cứ cách nào diễn đạt được hết ý tưởng của mình… Đọc Phan Thị Vàng Anh ta biết được một lối nhìn đời đơn giản, một chiều, thêm một lần nữa ta tới được cái thế giới bí ẩn của đời sống và con người vốn không thôi làm ta ngạc nhiên” [13, tr.6]

Nhà phê bình Bùi Việt Thắng trong bài Khi người ta trẻ (Tản mạn về

truyện ngắn của những cây bút trẻ), nhận xét: “Phan Thị Vàng Anh có lối kể chơi vơi của trẻ con nhưng rất hóm hỉnh và trí tuệ Cây bút trẻ này luôn muốn đem đến cho người đọc những cái lạ và bản thân cũng bị cái lạ thôi miên” [29, tr.169]

Nguyễn Chí Hoan trong bài viết “Bơ vơ trong cái đời thường” cho rằng:

“Phan Thị Vàng Anh đã “cố gắng bóc đi những lớp vỏ sự kiện đời sống để

trực tiếp qua các mối quan hệ giản đơn và vô hình giữa con người” [17,

tr.30]

Trong khi đó, nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn lại cho rằng: “Từ những trang viết của Phan Thị Vàng Anh, người ta bắt gặp một lớp trẻ có diện mạo khác, mà nét căn bản là một đời sống tinh thần sâu sắc, tinh tế, được ánh sáng của văn hóa hướng dẫn Họ là hình ảnh đảo ngược của lớp trẻ thực dụng trên kia vừa nói Song đây cũng không phải là lớp trẻ bồng bột, non nớt, như người ta quen nghĩ vì thế mà nhiều người cứ thấy lo lo về họ Có điều, nếu có dịp nhìn rộng ra một chút thôi, người ta sẽ thấy ở nhiều nước trên thế giới, thanh niên thời nay đều chung một tình cảnh như vậy Không giống cha anh, nhưng các nhân vật của Phan Thị Vàng Anh, lại giống cái thời đại mà họ đang sống, và đây là lý do chính mà người ta phải thông cảm và bàn bạc với họ, hơn là xét đoán và chê trách họ” [24]

Nhà nghiên cứu Đỗ Duy đánh giá truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh

là “Những truyện rất ngắn không thể cô đọng hơn, sắc nét đến được coi là

“lạnh” - mỗi vấn đề được nói đến như một nét cọ đậm màu, làm thay đổi cục

diện, cung cấp cách nhìn khác về những bức tranh vốn lòa nhòa màu sắc, vẽ cuộc sống của người trẻ với những nỗi buồn nhàn nhạt, những con đường sống lơ mơ, những thái độ yêu ghét nửa vời Những nét cọ đậm màu ấy qua mỗi truyện ngắn, dần hiện lên một cách tự nhiên trong lòng người đọc - trên một bức tường vững chãi mà họ xây dựng, ẩn chân dung của một con người sống đâu đó giữa những tác phẩm của Vàng Anh: sống quyết liệt, tự trọng, kiêu hãnh và tràn đầy tình cảm” [10]

Trên báo Văn nghệ Trẻ, số 8 năm 2001, Tuyết Ngân đã chỉ ra điều làm

nên một Phan Thị Vàng Anh chính là “chi tiết” Tác giả viết: “Phan Thị Vàng Anh vô cùng tinh tế trong những chi tiết nghệ thuật Tác giả tìm thấy đời sống chỉ trong một cử chỉ tưởng như đơn giản Nhưng cử chỉ đó dường như là toát lên toàn bộ số phận của nhân vật” [23, tr.4]

Nhà phê bình Huỳnh Như Phương đã nhận xét tập truyện ngắn Khi

người ta trẻ của Phan Thị Vàng Anh: “Bước vào thế giới nghệ thuật của Phan

Thị Vàng Anh như bước vào một sân chơi Trong vuông sân đó, các nhân vật của Phan Thị Vàng Anh chơi đủ thứ trò, từ những trò “ấm ớ”, “vớ va vớ vẩn” – như tác giả viết – cho đến những trò “điên rồ”, “ngông cuồng” nhất” [2, tr.5]

Khi khẳng định đóng góp của các nhà văn trẻ trong tiến trình đổi mới văn học, nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Bình nhận ra một điều: “Nhìn chung ưu thế và tốc độ ngôn ngữ cũng như trong sinh hoạt thuộc về lớn trẻ Vàng Anh viết cứ “như chơi” mà lột tả thật chính xác cái nhịp điệu cuộc sống, nhịp điệu tâm lý của bao nhiêu hạng người, bao nhiêu lứa tuổi” [5, tr.17]

Lê Dục Tú đã đánh giá cao Phan Thị Vàng Anh khi khẳng định: “Thuộc thế hệ lớp sau, Phan Thị Vàng Anh ngay khi xuất hiện đã trở thành một hiện tượng văn học Tập truyện ngắn Khi người ta trẻ của chị ra đời đã khuấy động bầu không khí phê bình văn học Nhà văn Nguyễn Khải đã gọi chị là “Nguyễn

Huy Thiệp mặc váy” Tuy chỉ mới xuất bản hai tập truyện ngắn Khi người ta trẻ và Hội chợ nhưng Phan Thị Vàng Anh đã sớm định hình một cá tính khó lẫn: ngắn gọn, sắc sảo, thâm thúy, trí tuệ Cái độc đáo của Phan Thị Vàng Anh

là chị đã “biết cách lạ hóa những điều quen thuộc, biết làm cho da diết những điều tưởng chừng nhạt nhẽo” Nhiều truyện của chị chỉ là những truyện mini nhưng đã làm cho người đọc phải bất ngờ về ý tưởng mới lạ cũng như giọng điệu - những ý tưởng và giọng điệu chỉ có thể có được “khi người ta trẻ” [27] Nguyễn Trương Quý khi xem xét về ngôn từ nghệ thuật trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh đã nhận xét: “Vàng Anh không khoan nhượng, Vàng Anh khe khắt, Vàng Anh đanh đá, nhưng vấn đề mấu chốt là Vàng Anh

ý thức cao độ về ngôn từ” [26]

Nhìn chung các công trình nghiên cứu và các bài viết trên đều đã làm sáng tỏ một số khía cạnh cụ thể trong truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh Tuy nhiên, vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu

hệ thống về đặc điểm truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh cụ thể là trong hai tập

Khi người ta trẻ và Hội chợ Đây có thể được coi là “mảnh đất” hấp dẫn để

chúng tôi có thể nghiên cứu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật

của truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh qua hai tập Khi người ta trẻ và Hội chợ

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Hai tập truyện ngắn Khi người ta trẻ, NXB

Hội nhà văn Việt Nam năm 1994 và Hội chợ, NXB Trẻ năm 1995

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp hệ thống-cấu trúc

Cấu trúc lại truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh thành một hệ thống theo các tiêu chí nghiên cứu Xem xét các đặc điểm truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh trong hệ thống đó

4.2 Phương pháp phân tích-tổng hợp

Xem xét, đánh giá các đặc điểm nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh Khái quát các đặc điểm đó để làm nổi bật giá trị, sự độc đáo của truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh

4.3 Phương pháp so sánh-đối chiếu

Đặt truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh trong mối tương quan với truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Thị Thu Huệ chỉ ra nét tương đồng và khác biệt của truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh Qua đó, có thể đánh giá sự độc đáo của truyện ngắn của nhà văn này

5 Bố cục khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung

của khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1: Truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh trong dòng chảy truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại

Chương 2: Những khuôn mặt cuộc đời trong truyện ngắn Phan Thị

Vàng Anh qua hai tập Khi người ta trẻ và Hội chợ

Chương 3: Một số phương thức nghệ thuật trong truyện ngắn Phan Thị

Vàng Anh qua hai tập Khi người ta trẻ và Hội chợ

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH TRONG DÒNG CHẢY TRUYỆN NGẮN NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Một số đặc điểm nổi bật của truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại

1.1.1 Quan niệm nghệ thuật mới mẻ

Sau 1986, nhu cầu về tiếp nhận, về sáng tạo văn học, về lý luận phê bình… của độc giả đã thay đổi Cùng với sự vận động theo hướng đổi mới của các thể loại văn học, truyện ngắn đã phát triển năng động, có nhiều thành tựu Các nhà văn dưới tác động của làn gió đổi mới đã có sự nhập cuộc tốt với đời sống và đã có những chuyển biến lớn trong quan niệm nghệ thuật của mình Các cây bút như Bùi Hiền, Ma Văn Kháng, Đỗ Chu, Nguyễn Quang Sáng… hướng ngòi bút vào đề tài hậu chiến, cuộc sống của người lính từ chiến tranh, xung đột giữa cái cũ và cái mới… làm cho truyện ngắn mang

đậm những sắc thái mới Các tác phẩm Tâm tưởng, Ngơ ngẩn mùa xuân của Bùi Hiền; Ngày đẹp trời, Trăng soi sân nhỏ của Ma Văn Kháng; Mảnh vườn

xưa hoang vắng, Một loài chim trên sóng của Đỗ Chu; Tướng về hưu của

Nguyễn Huy Thiệp; Hai người đàn bà xóm Trại của Nguyễn Quang Thiều…

là những tác phẩm truyện ngắn góp phần quan trọng làm nên những thành tựu của văn học thời kỳ đổi mới

Có thể thấy trong dòng chảy truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại, những sáng tác của Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo,

Y Ban,… đã sớm tạo được dư luận, gây được sự chú ý của không ít bạn đọc bởi những quan niệm mới mẻ và táo bạo Truyện ngắn của họ thể hiện những quan niệm nghệ thuật mới mẻ Phạm vi hiện thực phản ánh được mở rộng và thể hiện bằng những cách thức rất riêng Sự chuyển hướng hệ đề tài, chủ đề

được thể hiện ngay ở tên nhan đề của tác phẩm, tên tác phẩm thường có xu

hướng đi vào những vấn đề của đời thường như: Hậu thiên đường của Nguyễn Thị Huệ, Người sót lại của rừng cười của Võ Thị Hảo, Con chó và vụ

ly hôn của Dạ Ngân, Kịch câm của Phan Thị Vàng Anh… Các nhan đề không

chỉ bao hàm chức năng dự báo mà còn hàm chứa sự gợi mở, hấp dẫn, đưa người đọc vào tình thế suy đoán, tư duy nhiều hơn khi tiếp xúc với tên tác phẩm

Quan niệm nghệ thuật mới mẻ được thể hiện rõ trong việc lựa chọn đề tài sáng tác của nhà văn Đề tài mà các cây bút nữ thường đề cập đến trong tác phẩm của mình chính là tình yêu, hạnh phúc, hôn nhân Đó có thể là các cung bậc cảm xúc của một cô gái trẻ trước ngưỡng cửa của tình yêu; có thể là những khao khát, băn khoăn của một người đàn bà trước cuộc hôn nhân và cuộc sống gia đình Đó cũng có thể là thái độ chủ động, đấu tranh quyết liệt

để vươn tới tình yêu, hạnh phúc của con người Các tác phẩm như Cánh đồng

bất tận của Nguyễn Ngọc Tư, Bóng đè của Đỗ Hoàng Diệu viết về mảng đề

tài gây nhiều tranh cãi nhất trong giai đoạn này chính là vấn đề tình dục Ngay

từ khi xuất hiện, đã được bạn đọc cùng với các nhà phê bình nghiên cứu hết sức quan tâm vì cách viết táo bạo, những nỗi đau, bất hạnh của con người cũng như thực trạng đời sống lúc bấy giờ Đề tài này được coi là đề tài cấm kị trong văn học và hầu như vắng bóng trong các sáng tác Nhưng giờ đây, các nhà văn nữ bắt đầu đi sâu vào tìm hiểu và không ngần ngại thể hiện những điều đó trong các trang viết của mình Nhà văn Đỗ Hoàng Diệu đã thẳng thắn chia sẻ: “Có thể trong quá trình viết, tôi đề cập đến sex Nhưng đó là mượn sex như một ẩn dụ để nói về vấn đề khác” [10] Đỗ Hoàng Diệu viết nhiều về phụ nữ với dục tính, nhưng quan trọng hơn, nhà văn sử dụng nó như một bộ

mã để gửi đi một thông điệp cho mình và cho cuộc sống Với tập truyện ngắn

Bóng đè, có thể nói, Đỗ Hoàng Diệu là một số ít nhà văn dám thể hiện và khai

thác đến vấn đề sex một cách sâu sắc, quyết liệt Chị để cho nhân vật của mình công khai bày tỏ những khao khát tình dục, thể hiện những ham muốn mang tính bản năng Nhân vật trong truyện ngắn Đỗ Hoàng Diệu sống hiện đại tới mức thản nhiên đi ngoại tình, coi ngoại tình là một trò chơi và đôi khi hơi lạm dụng quá đà Đối với họ, sex như là một nhu cầu thuộc về bản năng,

thể hiện tình yêu và những khao khát hết sức đàn bà Với Bóng đè, Đỗ Hoàng

Diệu đã bước đầu khẳng định bản lĩnh sáng tạo và cái tôi của mình, góp phần tạo nên sự đa dạng của các cây bút nữ trong dòng chảy của văn học đương đại

Việt Nam Và Nguyễn Ngọc Tư cùng với truyện ngắn Cánh đồng bất tận đã

thể hiện những khao khát tình dục của con người Đó là câu chuyện của cô gái điếm tên Sương, là số phận của những người đàn bà trên sông nước Có những trang văn được viết khá táo bạo, gây ấn tượng mạnh mẽ với bạn đọc

Hay năm 2006, Y Ban cho ra đời tập truyện ngắn I am đàn bà lại một lần nữa

khẳng định tính dục đã trở thành một trong những chủ đề nóng trong văn chương hiện đại Y Ban đã không ngần ngại để nhân vật của mình phô bày, thổ lộ những ham muốn tình dục một cách tự nhiên Vấn đề tình dục trở đi trở lại nhiều lần và được nhiều tác giả nữ lựa chọn đã khẳng định được phần nào

sự ảnh hưởng của dòng văn học nữ quyền trong văn chương Việt Nam đương đại Các nhà văn nữ đã không ngần ngại đề cập đến mảng đề tài được coi là cấm kị, thể hiện những khao khát và mơ ước cháy bỏng của người phụ nữ Thông qua đó, các nhà văn có thể biểu đạt những vấn đề nhân sinh một cách

có nghệ thuật Hơn nữa thông qua tình dục, các tác giả muốn khẳng định, tình yêu là sự hòa quyện giữa thể xác và tâm hồn, thể hiện những khao khát hạnh phúc của con người Sâu xa hơn, nó còn là sự phản ánh hiện thực văn hóa của một giai đoạn, một dân tộc, một đất nước Hiện thực cuộc sống vì thế không chỉ hiện lên ở chiều rộng, bề nổi mà là ở chiều sâu, ở những hiện tượng, số phận… Và qua đó, người viết nói lên được rất nhiều điều về một xã hội mới hôm nay

Điểm gặp gỡ của nhiều cây bút truyện ngắn đương đại là hướng tới việc tìm kiếm những khả năng mới cho văn chương bằng những thể nghiệm Bên cạnh việc đề cập những đề tài mà trước đây không dám viết như những đề tài

về giới tính, tình dục, cảnh ngộ éo le, những trắc trở trong tình yêu và hôn nhân, những xung đột trong đời sống gia đình… Đó là đi sâu vào những số phận, cuộc sống, tâm hồn của những con người rất bình dị, nhỏ bé (thậm chí

là cá biệt) xung quanh ta, đặc biệt là những người phụ nữ Truyện của các nhà văn nữ chỉ là những “lát cắt” cuộc đời, nhưng đó là một “lát cắt” rất sâu, nhiều trắc ẩn và dư âm của riêng mỗi truyện ngắn mà họ mang lại cho người đọc Từ đó, có rất nhiều bài viết lựa chọn truyện ngắn nữ làm đối tượng để nhìn nhận và đánh giá đã khẳng định sự tiếp nối về đội ngũ cũng như những đặc điểm của giới tính bộc lộ qua cách nhìn hiện thực và con người Truyện ngắn của các nhà văn nữ còn quan tâm đến cuộc sống, tâm hồn của người phụ

nữ Trong truyện ngắn của họ, người phụ nữ dần thoát khỏi cái bóng của gia đình, trở thành những người độc lập không chịu ràng buộc bởi những qui định khắt khe như trước đây Đây cũng là một bước tiến khá mới mẻ trong văn chương của các cây bút nữ

Hiện thực phản ánh trong truyện ngắn có khi chỉ là những chuyện tưởng chẳng có gì, chỉ là những tình huống ta có thể gặp trong cuộc sống, nhưng qua đó cho ta hiểu nhiều về cách cảm, cách nghĩ của con người mới

hôm nay Như Tách cà phê số 8 của Dạ Ngân, Có con của Phan Thị Vàng

Anh,… đã nói lên được hiện thực chỉ là phương tiện để nhà văn thể hiện cái nhìn, sự chiêm nghiệm của mình về cuộc đời này, từ đó toát lên những giá trị tinh thần mà nhà văn muốn gửi gắm Các cây bút nữ khai phá muôn mặt phức tạp của hiện thực đa đoan, đầy cái lỉnh kỉnh của đời sống thường nhật Trong

đó dư âm niềm vui ít hơn nỗi buồn, bi kịch nhiều hơn hạnh phúc Nhưng người đọc chúng ta thì không mất niềm tin bởi các nhà văn nữ đã giữ rất bền

chặt tinh thần nhân văn trong mỗi trang viết Đa phần các nhà văn nữ thường viết về tình yêu và tình yêu của họ thường có sự bao dung vị tha như tác phẩm

Cuối mùa nhan sắc của Nguyễn Ngọc Tư, Con sóng Đồng Tháp Mười của

Nguyễn Thị Phước, Mùa đông ấm áp của Nguyễn Thị Thu Huệ, Sau chớp là

giông bão của Y Ban… Những trang viết của họ chứa đựng tinh thần nhân

văn cao cả, giúp cho cuộc đời vốn nhiều xô lệch cân bằng hơn Ngoài ra còn

có các tác phẩm của Nguyễn Thị Thu Huệ, Lý Lan và nhiều tác giả khác Ở mỗi tác phẩm của họ người đọc bắt gặp đa dạng các trạng thái đời sống của con người hôm nay, sự tha hóa nhân cách vì đồng tiền, những cách thức mưu sinh và tồn tại, những thay đổi quan niệm và lối sống của mỗi cá nhân, tiếp thu văn hóa mới… Muôn mặt đời sống đã được tái hiện đầy đủ, sinh động trên từng trang viết Với sự đổi mới quan niệm thể loại, quan niệm nghệ thuật

về và con người, về sự đổi mới bút pháp, truyện ngắn đã chứng tỏ được tính linh hoạt trên hành trình đổi mới văn học

Từ quan niệm nghệ thuật mới mẻ, các nhà văn đã cùng với việc thay đổi đề tài, không ngừng tìm tòi trong cách viết, đa dạng trong cảm hứng,

truyện ngắn lúc này đã linh hoạt hơn trong bút pháp sáng tạo Với Chơi Hạ

Long, Biển trong mưa, Con ma … Lý Lan đã cho thấy sự thay đổi đáng kể

trong tư duy nghệ thuật Tương tự, những tác phẩm truyện ngắn Bức thư gửi

mẹ Âu Cơ, Bản lý lịch tự thuật, Điều ấy bây giờ con mới hiểu ra,… Y Ban

khiến trở thành hiện tượng nổi bật của văn học thời kỳ đổi mới, làm dậy sóng văn đàn và khơi mở một cách viết mới

1.1.2.Nhân vật độc đáo

“Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ”

[12, tr.126] và “thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người Vì thế, nhân vật luôn gắn chặt với chủ đề của tác phẩm”

[16, tr.236] Như vậy, nhân vật chính là cầu nối giữa tác phẩm và bạn đọc, vì thế, nhân vật đóng vai trò vô cùng quan trọng trong tác phẩm của mỗi tác giả

Trong truyện ngắn đương đại, thế giới nhân vật ngày càng trở nên phong phú, đa dạng hơn, mỗi nhân vật là một tính cách, một hoàn cảnh và thái

độ ứng xử độc lập, khác biệt Đó là những nhân vật mới của thời đại văn minh

đô thị, tâm điểm sáng tạo của nhà văn Với quan niệm hướng tới mọi vấn đề của con người trong đời sống các nhà văn đã bộc lộ một cách nhìn mới về con người Đó là con người đời thường, con người cá nhân, với những khát khao,

cả dục vọng và ham muốn, cao cả và thấp hèn…, ở đó “từng cá thể, từng mảnh đời riêng biệt âm thầm lặng lẽ hay ồn ào, sôi động được nhìn nhận trong những môi trường đời sống bình thường, làm nên thế giới nhân vật đa dạng và phức tạp Bằng nhiều cách khai thác và tiếp cận khác nhau, các nhà văn đã hướng vào thế giới nội tâm, khám phá chiều sâu tâm linh, thấy được ở mỗi cá nhân những cung bậc tình cảm: vui buồn, hạnh phúc, đau khổ, những

hy vọng, khát khao, đam mê” [30, tr.34]

Với sự thay đổi quan niệm về nhân vật, truyện ngắn đương đại nói chung, truyện ngắn nữ nói riêng đã tạo ra được những sắc thái nghệ thuật mới

mẻ Số phận con người với những bi kịch giữa khát vọng và thực trạng, giữa cái muốn vươn lên và cái kìm hãm đã trở thành mối quan tâm hàng đầu của nhà văn Đó là những nhân vật cô đơn trong đời sống đô thị hiện đại trong chính ngôi nhà của mình, trong cuộc sống hàng ngày mà không có gì để giải

tỏa, đặc biệt không thể chia sẻ cùng ai, như Người đàn bà và những giấc mơ của Y Ban; Một nửa cuộc đời, Biển ấm của Nguyễn Thị Thu Huệ Đó cũng là

con người với những mảng khuất của thế giới tâm linh với sự tha hóa về nhân

cách trong Xóm nhỏ, bi kịch nhỏ, Nhiệt đới gió mùa của Lê Minh Khuê…

Quan niệm về con người cá nhân đã được chuyển hóa thành thế giới nhân vật phong phú, đa tính cách, đa bình diện Con người được soi chiếu ở nhiều tầng

bậc, cả ý thức và vô thức, chân thực, sinh động, phong phú và không kém phần phức tạp

Trong nhiều truyện ngắn của Y Ban, số phận nhân vật không phải là điểm nhấn mà là những cảm xúc mà nhân vật đã từng trải Điển hình như

Người đàn bà có ma lực Trong tác phẩm này, tựa vào cảm giác của nhân vật

trong thời khắc cô đơn và trống trải, ngòi bút Y Ban đã khơi sâu vào mạch nguồn xúc cảm của nhân vật Hay trong truyện ngắn Phạm Thị Hoài, nhân vật thường được tạo dựng như một trạng thái tồn tại hoặc một ý niệm về đời

sống Nhân vật trong truyện ngắn Trong cơn mưa, không hiện diện với đầy đủ

ngoại hình và đặc điểm tính cách mà chỉ là trạng thái của nhân vật tôi trong lúc ngồi đợi một người bạn trong mưa Người bạn đã không đến, trời vẫn mưa triền miên, anh ta ngồi quan sát những vị khách vào quán rồi suy ngẫm về con người và cuộc đời Nguyễn Ngọc Tư lại rất nhạy bén thể hiện những ưu tư

trong nhân vật nữ về mối tình đơn phương trong truyện ngắn Hiu hiu gió bấc

Nhân vật Hảo đã quyết định giữ trọn tình cảm của mình dành cho anh Hết mặc cho mấy mùa gió bấc tiếp tục qua đi Có thể thấy, Nguyễn Ngọc Tư đã viết lên câu chuyện tình đơn phương đầy cảm động, thể hiện rất thật những khao khát thầm kín của người phụ nữ về tình yêu, hạnh phúc

Trong nhiều truyện ngắn đương đại, nhân vật có thể bị xóa mờ quá khứ, ngay cả tên nhân vật cũng bị viết tắt Nhiều nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư không có lý lịch, tên tuổi Việc không có tên nhân vật như vậy phù hợp với hoàn cảnh sống và biểu hiện số phận lẻ loi, nhỏ bé, không biết từ đâu đến của con người Đó có thể là cô bé Câm, anh Tìm Nội ở trong

truyện ngắn Gió lẻ, những nhân vật thậm chí không có một cái tên để định

danh, cũng có thể là những nhân vật không tên mà được gắn vào ông, bà, mẹ để gọi

Ngoài ra kiểu nhân vật với những đặc điểm của con người tự nhiên vốn

dĩ ít được nhà văn trước đây thể hiện thì đến nay thường được khai thác và

biểu hiện trong các truyện ngắn Như nhân vật Hoài trong Xin hãy tin em của

Nguyễn Thị Thu Huệ luôn sống với bản năng vốn có, với con người đích thực của mình “Sau khi vào trường được một năm Hoài đã chứng tỏ bản lĩnh của

cô gái thành Vinh: Ngang tàng bấp chấp tất cả Cô muốn mình làm được mọi thứ không thua kém ai” [18, tr.31] Trong cô luôn tồn tại một cái tôi muốn nổi loạn Khác với những người bạn cùng phòng, cùng lớp của mình Cô là một con người độc lập, sống và hành xử theo ý thích cá nhân, những khuôn phép không thể ngăn cản được mọi hành vi mà cô muốn làm “Đến năm thứ tư thì Hoài trở thành một nhân vật nổi tiếng khắp trong trường và lan ra khu vực xung quanh Hoài có thể uống hàng lít rượu trắng không say, hút thuốc lào không mệt mỏi, nhảy đầm thâu đêm và đánh đu với những người đàn ông nào chịu được cô” [18, tr.33] Ngay cả khi cô gặp được người cô yêu rồi thì cô vẫn muốn làm theo ý thích của mình, vẫn ham chơi, vẫn thức dậy khi tiếng nhạc vang lên với men nồng từ những ly rượu trong bữa tiệc sinh nhật tại nhà người yêu cô Để rồi sau tất cả, khi cô bừng tỉnh thì mọi việc đã không cứu vãn được nữa

Như vậy, sự hiện diện hay không hiện diện của nhân vật trong truyện ngắn đương đại cũng được xem là một thủ pháp nghệ thuật nhằm biểu đạt dụng ý nghệ thuật cho mỗi tác phẩm của nhà văn Đó là cách nhà văn nhận diện con người đích thực, nhận diện và suy tư về cuộc đời Bởi vậy, truyện ngắn đương đại khó có thể tìm thấy những kiểu dạng nhân vật được cho là biểu trưng, đại diện cho một một tầng lớp người nào đó trong xã hội Truyện ngắn đương đại đã có những thay đổi về quan niệm con người cá nhân như một nhân cách kiểu mới Nhân vật trong truyện ngắn đương đại vẫn từ cuộc sống, từ những con người đang tồn tại xung quanh chúng ta nhưng là những con người cá nhân với muôn hình vạn trạng được các nhà văn đương đại biểu hiện qua trang viết của mình Điều này có thể coi là một trong những thay đổi

trong tư duy nghệ thuật trong quan niệm nghệ thuật về con người của các cây bút đương đại

1.1.3.Cốt truyện đa dạng

Nếu trước đây, cốt truyện đóng vai trò chủ yếu trong truyện ngắn nói riêng và loại hình tự sự nói chung thì hiện nay nó không còn đóng vai trò độc tôn, chủ đạo Việc người viết không còn quan tâm nhiều đến cốt truyện đã cho thấy sự đổi mới tư duy sáng tạo nghệ thuật của người viết đồng thời đòi hỏi một cách đọc mới đối với người đọc

Với nhiều nhà văn, quan niệm về lối viết có đầu có cuối, truyện ngắn phải có cốt truyện rành mạch không còn là hình thức mặc định nữa, “Lối kết cấu của cốt truyện rõ ràng có thể kể lại được, theo thứ tự, ngày càng ít đi Cái cách tác giả đứng ra giảng giải trong tác phẩm thưa vắng hẳn, nhiều tác giả có khuynh hướng giấu mình, để nhân vật tự đi đứng, nói năng, tự suy nghĩ, tự phán xét” [19, tr.14] Nghĩa là, cốt truyện không thành vấn đề cho lắm, các chi tiết, biến cố, sự kiện không đơn thuần là chất liệu kết dính dòng mạch của chuyện kể mà đó còn là nguyên cớ để nhân vật bộc lộ thế giới nội cảm Hiện tượng thường gặp trong truyện ngắn thời kỳ đổi mới là lối viết theo dòng suy tưởng, phân mảnh rời rạc có chủ ý, gia tăng kỳ ảo, huyền thoại vừa tạo chiều

sâu trong khám phá hiện thực, vừa tạo nên sức hấp dẫn đối với công chúng

Sự thay đổi trong quan hệ nội tại của các thành phần cốt truyện đã phá

vỡ những cấu trúc của cốt truyện cổ điển Nếu trong các truyện ngắn thời kỳ trước, chuỗi sự kiện được sắp xếp theo logic nhân quả và người ta có thể dễ dàng đoán được sơ đồ cốt truyện thì cốt truyện của truyện ngắn hiện nay vẫn chú ý miêu tả tâm lý, song sự diễn biến của cốt truyện thường không gắn với điều kiện của đời sống bên ngoài mà xuất phát từ nội tâm, từ suy nghĩ của nhân vật Vì vậy, sự phát triển cốt truyện thường bị cắt đứt, gián đoạn Quan

hệ giữa các thành phần cấu trúc cốt truyện truyện ngắn hiện nay không định

vị theo một quy luật nào Do đó, truyện ngắn không cần kết thúc có hậu, kết cấu đầu cuối nhân quả Nhà văn cũng không đề cao việc xây dựng một cốt truyện chặt chẽ với sự triển khai logic với các sự kiện, tình tiết, với những mâu thuẫn, xung đột Ngay cả tình huống, vốn có vai trò quan trọng trong thể loại truyện ngắn nhưng các nhà văn lại lựa chọn những tình huống diễn ra

thường ngày hết sức bình thường Như truyện ngắn Chín bỏ làm mười, Khách

của Phạm Thị Hoài, mỗi truyện ngắn không còn là câu chuyện về một cuộc đời, một con người theo trình tự nhất định mà ở đó người đọc có cảm giác như mỗi tác phẩm đòi hỏi một cách đọc khác với truyền thống Người đọc phải tìm ra mạch ngầm văn bản nhờ sự kết nối những mảnh vỡ khác nhau

Việc triển khai cốt truyện thành nhiều đoạn khác nhau và gia tăng yêu

tố khác thường, khiến người đọc bị đánh lạc hướng Nhiều truyện ngắn tạo ra được những vùng lặng khác lạ với nhưng độc giả vốn quen lối đọc truyện ngắn với đầy đủ các thành phần và kết thúc duy nhất Điều này đòi hỏi người đọc phải có một lượng kiến thức nhất định mới đồng sáng tạo cùng với tác

giả Như Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu, Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư, Giọt máu, Sói trả thù, Con thú lớn nhất của Nguyễn Huy

Thiệp Chính việc những cốt truyện kiểu thế này đã tác động đến tâm lý người đọc, khiến người đọc trăn trở, suy nghĩ nhiều hơn

Một trong những khuynh hướng của văn học hôm nay là nhà văn đi vào khai thác thế giới tinh thần với nhiều trạng thái bên trong tâm hồn con người

và cốt truyện tâm lý là dạng thức phù hợp để chuyển tải hiện thực bên trong

đó Cốt truyện tâm lý nhiều khi là sự xâu chuỗi các cảm xúc, tâm trạng của

nhân vật, sự kiện, tình tiết rất mờ nhạt Truyện có thể là những lắp ghép từ những sự kiện phân tán rời rạc hay ký ức được chắp nhặt từng mảnh vỡ để hoàn thiện dần bức tranh nội tâm của con người Các nhà văn không chỉ khai

thác tình huống, sự kiện mà còn quan tâm tới những sự việc bên trong, những cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật Diễn biến của truyện thường là theo tâm trạng của nhân vật và vì thế truyện có thể có cấu trúc không đầu, không cuối Mỗi truyện ngắn là một mảnh riêng biệt khắc họa những khoảnh khắc của tâm trạng, những biến đổi đời sống nội tâm Chiếm tỉ lệ lớn trong sáng tác của các nhà văn nữ, cốt truyện tâm lí đã thể hiện rõ tài năng của họ trong việc nắm bắt, miêu tả, phân tích tường tận, sinh động, logic những diễn biến khó nắm

bắt của nội tâm con người

Có thể nói, cấu trúc cốt truyện truyện ngắn trong truyện ngắn đương đại càng lúc càng trở nên đa dạng, phong phú và phức tạp hơn Các nhà văn sẵn sàng vượt qua những quy chuẩn để làm nên cái mới cho sáng tác của mình Ngay cả khi lựa chọn hình thức khai triển truyện ngắn theo mô hình truyền thống, họ cũng có những cách thức mới bằng những thủ pháp nghệ thuật khác lạ

1.1.4 Ngôn ngữ văn chương mang hơi thở đời sống đương đại

Sự dân chủ trong đời sống cùng với sự thay đổi tư duy nghệ thuật đã mang lại cái nhìn mới về ngôn ngữ nghệ thuật Dường như các nhà văn đã có

cơ hội phát huy tối đa khả năng sáng tạo, ngôn ngữ nhằm bộc lộ khả năng biểu đạt sự sắc bén và hàm súc của phương tiện này Các cây bút đã ý thức tạo ra giá trị mới cho ngôn ngữ, giải phóng ngôn từ khỏi những nghi thức và định kiến cũ mòn Khát vọng phản ánh hiện thực trong tính đa diện nhiều chiều khiến các nhà văn thường sử dụng ngôn ngữ mang đậm sắc thái đời thường Ngôn ngữ vì thế bớt đi vẻ mượt mà, trau chuốt, thậm chí thô nhám

Để thực hiện chức năng tái hiện đời sống trong tính phức tạp và đa diện của nó

Các nhà văn có xu hướng tiệm cận ngôn ngữ đời sống, gia tăng tính khẩu ngữ để đưa tác phẩm đến gần hơn với người đọc, giúp cho người đọc khám phá ra thế giới hình tượng, tư tưởng, quan niệm… mà các nhà văn

muốn muốn gửi gắm trong tác phẩm Chúng ta có thể thấy lối nói trực diện,

không rào đón, thưa gửi, ngôn ngữ đời sống đã đi vào các trang viết một cách

tự nhiên Giúp việc mô tả cuộc sống một cách trần trụi mà xác thực: “Chúng tôi sống đơn giản, ít nhu cầu, tự thấy mình nhàn, không buồn nhìn lên mà cũng ít khi nhìn xuống” [21]

Đặc biệt, ngôn ngữ đời thường được sử dụng đậm đặc trong truyện ngắn

của các nhà văn nữ Cánh đồng bất tận, Nguyễn Ngọc Tư đã sử dụng hệ

thống các từ địa phương Nam Bộ một cách sáng tạo, biến ngôn ngữ đời thường của người bình dân thành ngôn ngữ văn học rất độc đáo nhằm phản ánh và làm nổi bật những nét văn hóa về vùng đất, con người vùng sông nước miền Tây Nam Bộ Cái khéo léo của Nguyễn Ngọc Tư ở chỗ, ngôn ngữ ấy hiện lên tự nhiên như hơi thở, lời nói trong cuộc sống hàng ngày Những danh

từ chỉ địa danh vùng sông nước Nam Bộ như “con sông Bìm Bịp” hay những tên ấp, tên làng kiểu: “vùng Kiên Hà”, “xóm Bàu Sen”,… và cả những từ rất gần gũi với cuộc sống con người Nam Bộ như “Họ đi mua nước ngọt bằng xuồng chèo” [28, tr.162], “nghe bìm bịp kêu chúng tôi biết nước lên” [28, tr.177],… đã tạo một sức quyến rũ lạ cho truyện ngắn của nhà văn miền sông nước Nam Bộ này Vì thế, đọc truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư, chúng ta như được sống trong không khí của vùng đất Nam Bộ với những con người trọng nghĩa tình, nhân hậu và sâu sắc Ngôn ngữ truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư

đã thể hiện rất rõ những phẩm chất văn hóa, xã hội và con người vùng Đồng bằng sông Cửu Long, góp phần tạo nên một phong cách riêng độc đáo của văn chương Nguyễn Ngọc Tư Như vậy, với lối nói mang sắc thái hiện thực đời thường, các cây bút truyện ngắn đã góp phần tái hiện chân thực bức tranh của đời sống với một gam màu lạ, thể hiện được sự đa dạng của cuộc sống, đồng thời làm phong phú, sống động hơn ngôn ngữ văn chương

Việc truyện ngắn Việt Nam đương đại vận dụng những thành ngữ, lối nói dân gian đã làm gia tăng tính thời sự cho ngôn ngữ văn chương cũng như nội dung tư tưởng của tác phẩm Với lối nói mang sắc thái hiện thực đời thường, kiểu như “nó ăn ốc, mình đổ vỏ Ở đời chuyện ấy thường lắm” [18, tr.48] hay “Hồi ngoại Phi còn sống thấy tóc anh hơi ra liếm ót bà đã cằn nhằn” [28, tr.100]… Các cây bút truyện ngắn đã góp phần tái hiện bức chân dung đời sống thường ngày, thể hiện được sự đa dạng của cuộc sống và làm phong phú hơn ngôn ngữ văn chương Cùng với đó, nhiều thuật ngữ y học, công nghệ thông tin, số hóa, ngôn ngữ mạng đã xâm lấn vào nhiều truyện ngắn đương đại góp phần gia tăng tính hiện đại cho truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại

Với ý thức đổi mới ngôn ngữ và cách thức xử lý ngôn ngữ của các nhà văn, ngôn ngữ truyện ngắn thời kỳ này đã trở nên vô cùng sinh động, phong phú, đa dạng, vừa mang vẻ đẹp cần có của ngôn ngữ văn chương vừa phản ánh rõ nét đời sống đương đại trong tính đa dạng và phức tạp của nó

Có thể nói, các nhà văn đương đại đã làm nên một sự cách tân, một cuộc cách mạng cho ngôn ngữ văn chương nói chung, truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại nói riêng Và ý thức cách tân, nhãn quan ngôn ngữ mới của người viết cùng với tài năng và cá tính sáng tạo của các nhà văn đã tạo nên những thay đổi đáng kể trong ngôn ngữ truyện ngắn Việt Nam đương đại

1.2 Ấn tượng truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh trong dòng chảy truyện ngắn nữ đương đại

1.2.1 Con đường văn chương của Phan Thị Vàng Anh

Phan Thị Vàng Anh sinh ngày 18 tháng 8 năm 1968 tại Hà Nội, quê ở huyện Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị Ngay từ nhỏ, Phan Thị Vàng Anh đã sớm bộc

lộ năng khiếu văn chương (chị từng được tổ chức Liên hiệp quốc tế về văn

hóa, khoa học giáo dục UNESCO trao giải thưởng cho bài thơ Mèo con đi

học, năm 1977) và thực sự được biết đến là một cây bút trẻ, tài năng trong

dòng chảy văn học Việt Nam hiện đại

Từng tốt nghiệp Đại học Y khoa Thành phố Hồ Chí Minh nhưng Phan Thị Vàng Anh lại chọn con đường văn chương và sớm định hình phong cách

nghệ thuật cho mình ngay từ những năm 1988, 1989 với các tác phẩm in ở Áo

trắng, Tuổi trẻ, Tiền phong, Văn nghệ,… Năm 1993, với tập truyện Khi người

ta trẻ, Phan Thị Vàng Anh thực sự gây ấn tượng mạnh mẽ trên văn đàn Tác

phẩm đầu tay này đã được giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam Đến năm

1995, tác giả lại đoạt giải nhất truyện rất ngắn của tạp chí Thế giới Mới cho tác phẩm Hoa muộn Năm 1996, Phan Thị Vàng Anh là hội viên Hội nhà văn

Việt Nam

Từ năm 2002, Phan Thị Vàng Anh có nhiều tạp văn, phê bình văn hóa

nghệ thuật đăng trên các báo Thể thao Văn hóa, Đại biểu Nhân dân, Tuổi Trẻ,

Tia Sáng, Thời báo Kinh tế Sài Gòn… với những kiến giải văn hóa thú vị, lập

luận sắc sảo nhưng không kém phần hóm hỉnh Tháng 9 năm 2004, Phan Thị

Vàng Anh cho ra mắt độc giả cuốn Nhân trường hợp chị Thỏ bông với bút

danh Thảo Hảo, gồm 34 tản văn viết về những nghịch lý xã hội với nhiều

chiêm nghiệm Bằng lối văn châm biếm, nhẹ nhàng, tác phẩm đã gây nhiều

bất ngờ thú vị cho người đọc

Phan Thị Vàng Anh còn khẳng định được tài năng của mình trong lĩnh

vực kịch bản phim Điển hình là kịch bản phim Trong phường Thành Công,

Có làng Thành Công đã đem đến cho khán giả một cái nhìn rõ nét và sâu sắc

hơn về đời sống của người dân đô thị Phim được công chiếu năm 2004 tại Hà Nội trong chương trình phim tài liệu “Sống ở thành phố”

Bên cạnh truyện ngắn, phê bình văn học, Phan Thị Vàng Anh còn rất

thành công ở địa phận thơ Bằng chứng là tập thơ Gởi VB của tác giả đã đạt

giải thưởng thơ của Hội nhà văn Hà Nội năm 2007

Năm 2005, Phan Thị Vàng Anh được bầu làm ủy viên ban chấp hành Hội nhà văn Việt Nam, Trưởng Ban công tác nhà văn nữ kiêm Trưởng ban

Văn học Trẻ-Hội Nhà văn Việt Nam

Phan Thị Vàng Anh ý thức sâu sắc việc thể hiện quan điểm nghệ thuật

của mình và không ngừng vươn lên tự làm mới chính mình trong hành trình

lao động nghệ thuật Dù sáng tác trên nhiều lĩnh vực nhưng trong lĩnh vực nào Phan Thị Vàng Anh vẫn luôn hiện diện mình là một cây bút sắc sảo, tinh tế và

Ở hai tập Khi người ta trẻ và Hội chợ, đằng sau những cái bình thường

nhất, gần gũi nhất như một chuyện tình buồn, một chuyến đi, tâm trạng chờ đợi là những suy tư, trăn trở của nhà văn về lối sống thực dụng, đầy bon chen

mà con người, đặc biệt là những người trẻ tuổi đang theo đuổi

Với nhan đề Khi người ta trẻ và Hội chợ, Phan Thị Vàng Anh đã chứng

minh được cách hình dung gần gũi nhất của mình về cuộc sống cũng như nghệ thuật mà mình lựa chọn Bằng sự trải nghiệm, bằng những kỷ niệm và

ký ức được dồn nén để rồi như “Một cuộc thử sức sinh tử” [15, tr.16], Phan Thị Vàng Anh gửi vào trang viết của mình cái nhìn riêng, đa chiều về những điều rất đỗi quen thuộc mà “người đã sống lâu bị chai lì, không còn đủ nhạy cảm nhận ra nữa” [15, tr.16] Đây chính là lý do để hai tập truyện ngắn này thu hút được độc giả và được đánh giá cao bởi những nhà nghiên cứu phê bình văn chương nghệ thuật

Khi người ta trẻ và Hội chợ được viết bằng một lối viết trẻ trung, đơn

giản, ngôn ngữ chủ yếu là tả, ít bàn luận, mạch văn tự nhiên theo dòng cảm xúc khơi gợi hứng thú người đọc Trong hai tập truyện ngắn này, Phan Thị Vàng Anh đã sử dụng cốt truyện tâm lý, đi sâu vào những ngóc ngách tâm trạng của nhân vật nhằm soi thẳng vào sự thật và mạnh dạn trình bày một sự thật mà không phải ai cũng dám nói lên trong xã hội phức tạp như hiện nay Ngoài ra, với một giọng kể dửng dưng, Phan Thị Vàng Anh đã lột tả sự thờ ơ với chính mình, với mọi người, mọi việc xung quanh của giới trẻ

Măc dù truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh không gây bất ngờ nhiều lắm với người đọc nhưng nó đủ sức khiến người ta cảm thấy mọi sự việc trong tác phẩm là “không thể khác đi được” Với sự sắc sảo trong phân tích, đánh giá, Phan Thị Vàng Anh đã chỉ ra những bi kịch trong cuộc sống thường ngày, rút ra những triết lý sống sâu sắc, giúp người đọc có thể phần nào hiểu

được những khuôn hình của xã hội Việt Nam đương đại Những điều này, đã

tạo nên nét đặc sắc trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh

Quả thật, nếu truyện ngắn được coi là “Cuộc gặp gỡ giữa người viết và người đọc, một cuộc gặp gỡ phút chốc, nhưng để lại một ấn tượng sâu đậm, làm cho người ta khó quên” [23 tr 67] thì Phan Thị Vàng Anh đã tạo ra được cuộc gặp gỡ kỳ lạ ấy

CHƯƠNG 2 NHỮNG KHUÔN MẶT CUỘC ĐỜI TRONG TRUYỆN NGẮN PHAN THỊ VÀNG ANH

QUA HAI TẬP KHI NGƯỜI TA TRẺ VÀ HỘI CHỢ

2.1 Chân dung những người tuổi trẻ

Trong sự khám phá của nhà văn, họ là những người có nhiệt huyết, đam mê, hoài bão, dám mạo hiểm, đột phá để biến cái không thể thành có thể

Và hơn thế, họ sẵn sàng đương đầu với thử thách, dám chịu trách nhiệm trước cuộc đời Là những người trẻ tuổi, đang bước những bước chân nhiệt huyết trên đường đời, họ đam mê tận hưởng những cảm giác khác lạ của tuổi trẻ bằng tất cả sự chân thành, cuồng nhiệt với tình yêu, thích sống tự nhiên với những tình cảm hồn nhiên nhất của mình

Khát vọng sống của các nhân vật trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh nhiều khi chỉ hiện ra bằng những điều đơn giản, nhỏ bé đến không ngờ

Nó cũng có thể là một ước mơ giản dị, rất chân thành, xuất phát từ tận sâu

lòng yêu nghề, yêu người Trong Bỏ trường, người đọc không khỏi xúc động

khi bắt gặp nỗi khao khát một ngày nào đó được quay lại trường cũ, với những cô cậu học trò đáng yêu, của một cô gái trẻ “Chắc mình không thể bỏ

hẳn đâu!”…, “để khi trở về trường, học trò sẽ thấy mình đã không quên gì cả!” [4, tr.129] Khát khao ấy thật đáng trân trọng biết bao!

Không chỉ viết về lý tưởng, khát vọng sống của những người trẻ tuổi, Phan Thị Vàng Anh còn dành nhiều trang viết để nói về tình yêu của họ Các nhân vật trong truyện ngắn của chị “yêu” bằng những quan điểm và cách của riêng mình Tình yêu hiện hình qua những “cái liếc mắt kín đáo”, những lời

bóng gió, những câu nói “vu vơ” khó hiểu (Cuộc du ngoạn ngắn ngủi); qua

chờ đợi khắc khoải suốt những ngày Tết đến, Xuân sang tẻ nhạt và vô nghĩa

(Mười ngày, Hoa muộn) Hoàn trong Chuyện trẻ con, luôn bối rối, băn khoăn

về tình yêu Với cô gái trẻ trong truyện ngắn Mười ngày thì mười ngày chia

xa là mười ngày đau khổ, nhớ thương người yêu Trong mơ ước, chờ đợi và nhớ thương mỏi mòn “đêm về, ngang quán cũ, tôi nhớ anh thắt ruột” [4, tr 61], cô cay đắng nhận ra tình yêu trong anh đã dần phai nhòa

Đọc Khi người ta trẻ và Hội chợ, có thể thấy rằng, tình yêu là nỗi ám

ảnh và mơ ước chung của tất cả các nhân vật Có khi đó là nỗi thất vọng rã rời

“Thôi thế là hết, chẳng còn gì là bí mật nữa!” [4, tr.19] của Hoàn trong

Chuyện trẻ con khi thấy bàn tay mình bị giữ lại một cách vụng về Đó cũng

là những rung động dần dần để bắt đầu nhen nhóm lên ước mơ về một tương lai: “vậy là cứ tiếp tục nuôi heo đất với nhau tạo cảnh gia đình, rồi lớn lên tự đổi xưng hô, rồi cứ thế, cứ thế ” [4, tr.197] Với sự nhạy cảm và thấu hiểu tâm lý lớp trẻ, Phan Thị Vàng Anh đã khám phá, miêu tả những cung bậc tình yêu khác nhau của họ Đó là toàn bộ những khát khao yêu đương, mơ mộng hồn nhiên và già dặn, dù nhiều khi nó gắn liền với cô đơn, bẽ bàng và cay đắng

Có thể khẳng định, bằng những truyện ngắn giản dị, không màu mè, Phan Thị Vàng Anh đã đem đến cho người đọc những cảm nhận thật sinh

động về thế giới tinh thần phong phú của những tâm hồn trẻ đang yêu, đã yêu thấm đẫm mơ ước và khát vọng

2.1.2 Những tâm thế hoài nghi

Trong một xã hội mà các trào lưu, xu hướng mới, lạ đang chi phối rất nhiều đến tâm trạng, tinh thần con người, sự nhìn nhận cuộc sống của những người trẻ tuổi rộng mở hơn, phóng túng hơn với nhiều hoài bão, ước mơ hơn nhưng cũng nhiều hồ nghi, mất phương hướng hơn Trong sự quan sát của Phan Thị Vàng Anh, tuổi trẻ dường như đang đánh mất niềm tin vào cuộc sống Các nhân vật trẻ tuổi của Phan Thị Vàng Anh có tính cách, số phận riêng nhưng họ giống nhau ở tâm hồn nhạy cảm và dễ bị tổn thương Dường như, họ cứ hồn nhiên sống đến mức bản năng để rồi không hiểu được bản chất của mọi thứ đang diễn ra, đang xảy ra với mình Chính vì thế, cảm giác hoang mang, nghi ngờ tất cả luôn thường trực trong đầu họ

Trong sự thiếu vắng hiểu biết về cuộc đời, những người trẻ tuổi cảm thấy mơ hồ trong tình cảm của mình, hồ nghi cả những điều to lớn như lý tưởng sống, văn hóa đến những điều gần gũi, quen thuộc, của riêng mình Quen tự do trong thế giới thơ ca và đàn hát, khi quyết định đi làm ở bệnh viện, một nơi mà “mỗi sáng bật dậy đúng giờ không cần đồng hồ” [4, tr.212], Giang “không hiểu mình sẽ gắn với nó được bao lâu” [4, tr.212] Giang nghi ngờ sự gắn bó với công việc của chính mình, nghi ngờ “cái nhìn của mọi người có vẻ ngờ rằng tôi phải cận lực để lấy lòng cơ quan mới” [4, tr.213] Ngay cả trong những cuộc vui, Giang cũng nghi ngại “Tôi biết làm gì góp vui đây nhỉ, hay là cũng đọc thơ, mà lâu nay tôi lại không thể làm thơ, khốn thật!” [4, tr.217] Sự nghi ngờ bản thân mình khiến Giang không thể xác định được những gì đang diễn ra với cuộc đời cô Tương tự như vậy, trong tâm hồn của

nhân vật “em” trong truyện ngắn Si tình, tình yêu là một cái gì đó mông lung,

không xác định Sau hai năm nhìn lại, nhân vật “em” chợt nhận ra trong những trang nhật ký của mình “Không phải tờ nào cũng viết về anh, em sửng sốt vì thấy rằng mình cũng có lúc đau lòng vì người này, người nọ, khi đã có anh” [4, tr.51]; “Em cũng nghi lắm (kinh thật, sao em có thể chịu đựng được tình trạng phập phồng này trong suốt hai năm nhỉ?)… Rồi cũng như những lần trước, em nằm vật ra, úp mặt vào cái chăn lông vịt, thấy mình như chết lặng đi, em nghĩ: “Hết rồi!” [4, tr.49] Và không biết, không thể biết mình phải làm gì, nên làm gì với tình yêu ấy

Có thể thấy, trong tâm hồn của những người trẻ tuổi như Giang (Ngày

ong hóa bướm), Mai Hoa (Yêu), mọi thứ đều trở nên mơ hồ, mất dần ý nghĩa

Nhưng họ không chỉ hoài nghi những điều xung quanh Còn hơn thế, họ nghi ngờ cả sự chân thật của chính mình! Nhưng câu hỏi “Hay mình mất dạy thật?” [4, tr.80], “tôi tự hỏi, những lời chúc của mình có chân thành không?” [4, tr 62]… xuất hiện trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh là những bằng chứng đầy thuyết phục về tâm thế hoài nghi của những người trẻ tuổi trong truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh nói riêng, con người hiện đại nói chung Với khả năng bắt nhịp kịp thời những vấn đề thời sự bộn bề, ngổn ngang của cuộc sống, cùng với sự tinh nhạy trong nhận diện những mâu thuẫn khác nhau trong đời sống và những xung đột trong tâm lý của tuổi trẻ, Phan Thị Vàng Anh đã phản ánh một cách sâu sắc và nổi bật tâm thế hoài nghi của con người Ngòi bút sắc sảo của chị đã kỹ càng phân tích, chỉ ra nguyên nhân tạo nên trạng thái tâm lý ấy Tác phẩm của Phan Thị Vàng Anh, vì thế, chứa đựng trong nó những thông điệp nhân văn sâu sắc

2.1.3 Những khát khao phục thiện

Mặc dù những người trẻ tuổi trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh là những con người có tính cách thất thường “chơi rất nhiều và học cũng rất

nhiều, không bao giờ làm việc gì đến nơi đến chốn,… thích đấy rồi lại chán đấy” [4, tr.42] nhưng ở họ cũng luôn tồn tại một ý chí vươn lên trong cuộc đời Trong họ những quyết tâm “kể từ mai phải học”, “phải làm lại từ đầu”,

“tôi sẽ “phục thiện”… vẫn thường xuyên hiện diện

Cuộc sống hiện đại đã ảnh hưởng rất lớn đến lớp trẻ, từ suy nghĩ đến hành động, lối sống, cách cư xử… Chỉ có đối diện trực tiếp với cuộc sống, va chạm, cọ xát với nó, con người mới có thể tìm lại được chính bản thân mình

để có thể hiện diện giữa cuộc đời trong tư thế của một con người đúng nghĩa Chính vì vậy, trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh, có thể nhận thấy, đằng sau những câu chuyện buồn về cuộc sống, sự bi quan, chán nản của con người

về các vấn đề mà họ đang phải đối mặt và cố gắng lý giải… là một tinh thần

hướng thiện rất đáng trân trọng của những người trẻ tuổi Phan Thị Vàng Anh không chỉ chú ý tìm tòi, lột tả và thể hiện đầy đủ, nguyên vẹn cuộc sống của những người trẻ tuổi trong xã hội đương đại, chỉ ra nguyên nhân tạo ra thái độ dửng dưng, trạng thái cô đơn,… của họ mà còn bày tỏ một cách quyết liệt quan điểm của mình trước thực trạng ấy Nghĩa là, những người trẻ tuổi cần phải tìm cho mình những con đường, những cách thức để sống đúng nghĩa, làm cho cuộc đời trở nên đẹp đẽ, giàu ý nghĩa

Tuy nhiên, hành trình để đến với cái thiện, để có thể hướng đạt thiện-mỹ trong cuộc đời không hề đơn giản Bằng chứng là sự thức nhận bản thân, suy tư, trăn trở về giá trị cuộc đời mình của các nhân vật trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh đã khiến người đọc cảm thấy xót xa “Một năm nữa tôi sẽ ra trường và vốn ngoại ngữ bao nhiêu năm được một người lái xe tóm tắt bằng mấy chữ Và tôi đã khóc, nhớ rằng lâu lắm rồi tôi không khóc cũng như lâu lắm rồi không học cho ra học” [4, tr 162]

chân-Những người trẻ tuổi sau sự phung phí thời gian của mình vào những trò vui chơi đã có lúc giật mình thảng thốt nhận ra mình đã “chơi rất nhiều”

và đã đi gần hết đời người: “Trời ơi, tôi nghĩ, người ta không thể “chết là hết” được Từ khi cha mất, ý nghĩ “chết là hết” này đeo đuổi tôi Tôi sợ lắm…Một lần…một đứa bạn giờ cũng đã xa tôi chỉ một căn nhà trước mắt… “V.A nhìn kìa, cái nhà ấy cũng giống như cái chết, chúng mình ai cũng phải đi đến đấy Trên đường đi làm đủ việc: yêu, ghét, bon chen, kinh thật! Trước sau cũng phải chết… Thế nên Ng cố học thật nhiều, cố làm thật nhiều… Tôi sực tỉnh

Ờ, tôi đã chơi rất nhiều, chủ yếu là lơ vơ ngồi nơi quán, đầu trống không, về đến nhà là vật ra ngủ Tôi đã hai mươi hai, đi hết một phần ba đời người (nếu trời cho tôi sống đến sáu mươi sáu)” [4, tr.27]

Trong thế giới nhân vật của truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh thường xuất hiện một kiểu nhân vật thuộc về cái tôi mới lớn với tâm hồn và thể xác

bất ổn, luôn dao động và thực thi những trò tinh quái (trong Con trộm) song

họ cũng luôn trăn trở với lẽ đời, với thực tại, quá khứ và tương lai (trong Đi

thăm cha) Trong từng ngóc ngách sâu khuất của tâm hồn, họ mong muốn

cuộc sống của mình có ý nghĩa hơn (trong Phục Thiện) Điều này, lý giải tại

sao trong truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh lại xuất hiện kiểu nhân vật mang những nét tính cách lưỡng diện Thực chất đó là những mảnh ghép của con người “nửa hướng thiện và nửa hướng ác”, khuôn mặt khác của cái tôi khát khao phục thiện

Đọc truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh, thấm cái nỗi băn khoăn “Không hiểu từ nay về sau, những buổi lễ hoài cổ như sáng nay biết tìm ai cho hợp mà

rủ theo bây giờ?” [4, tr.148] sau khi rời buổi tế đình trong Hoài cổ của những

người trẻ tuổi khiến người ta tin rằng, tình yêu, sự trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống dân tộc vẫn còn in đậm trong tâm não lớp trẻ Đây chính là một câu hỏi mang tính phản biện sâu sắc mà Phan Thị Vàng Anh muốn chuyển tải trong truyện ngắn của mình Tương tự như thế, lời thúc giục của con gái “thế thì những người biết đúng về chiến tranh như mẹ viết đi…” [4,

tr.236] là một thức động khiến những bậc cha chú cảm thấy cần phải suy nghĩ

về trách nhiệm của mình với cuộc sống Vấn đề là họ cần được sát lại, hiểu biết, gắn bó để mà trân trọng, ngưỡng vọng nó

Phan Thị Vàng Anh không hề đơn giản hóa cách nhìn nhận, khám phá quá trình phục thiện của con người Việc chuyển trường của Thái Anh trong

Phục thiện, chứng tỏ khao khát phục thiện của cô: “tôi thấy mình cần phải

làm lại từ đầu, phải trở thành một người khác, một người khác như thế nào tôi chưa rõ, nhưng phải khác! ” [4, tr.29] Chuyển trường là để quên đi “quá khứ” nghịch ngợm của mình: “Và tôi mơ, ở một ngôi trường hoàn toàn lạ, không ai biết tôi là ai, tôi sẽ phục thiện mà không bị ai giám sát” [4, tr30] Nhưng ở trường mới Thái Anh lại vỡ ra nhiều điều Đó là lúc Mỹ, người bạn mới “trổ hết tài nghệ của đôi tay xoa xoa, giật giật trên trán, trên thái dương, được vài phút cũng kêu lên: “Trời ơi! Gió quá trời! (Tôi lấy làm lạ, sao Mỹ lại

có thể tìm được “gió” từ một con bệnh không phải tại “gió” như tôi?” [4, tr.32] Cái nhìn và cách bày tỏ cái nhìn của Phan Thị Vàng Anh về quá trình phục thiện của con người thật là độc đáo Từ trong câu chuyện nhỏ, một vấn

đề lớn của con người được khám phá: hành trình hướng thiện của con người không hề giản đơn, khi trên con đường tìm về cái thiện ấy, rào cản là bao nhiêu gian dối, tồi tàn vẫn hằng hiện hữu

Khi tái hiện một cách sâu sắc kiểu nhân vật bi kịch này, Phan Thị Vàng Anh còn phát hiện trong sâu thẳm tâm hồn những con người ấy nỗi khát khao được thấu hiểu và được sống đúng với chính mình

2.2 Những khuôn hình cuộc đời rạn vỡ

2.2.1 Rạn vỡ niềm tin, lý tưởng

Trong truyện ngắn của mình, Phan Thị Vàng Anh đã đặc biệt chú ý diễn tả những cảm nhận rất riêng về sự lẻ loi, hời hợt của tình cảm, những

đứt gãy các giá trị cuộc sống và sự mong manh của các mối liên hệ của con người trong đời sống hiện đại Để có thể bóc tách những khía cạnh đời sống

hiện đại một cách bản chất nhất, Phan Thị Vàng Anh đã tạo ra trong tác phẩm

của mình những nhân vật là những thanh niên mới lớn với trạng thái tâm lý bất ổn Đó là những con người đời thường mang tính cách lưỡng diện, vừa

hành động có ý thức, vừa sống rất bản năng Các nhân vật trong Con trộm, Đi

thăm cha… chính là dáng dấp, hình ảnh của con người đời thường với những

trạng thái tâm lý không đồng nhất, luôn trăn trở với lẽ đời, với thực tại, quá khứ và tương lai

Nếu truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ hầu như chỉ gói gọn vấn đề trong quan niệm về hạnh phúc, tình yêu thì các tác phẩm truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh lại mở ra nhiều khía cạnh khác nhau với một sức gợi sâu

và rộng Chúng chứa đựng nỗi băn khoăn, day dứt của nhà văn về sự khác biệt

lối sống, nhân cách, tình cảm và lý tưởng của con người với nhau

Cuộc sống hiện đại mở ra trước mắt những người trẻ tuổi bao nhiêu điều mới lạ Đó là một sân chơi hấp dẫn và nhiều thử thách mà ở đó mỗi con người đang thực hiện cuộc chơi, say mê, hết mình nhằm thỏa mãn bản thân

Nhưng cái Hội chợ cuộc đời đầy mời gọi ấy đã làm nản lòng bao người Tất

cả những gì vốn rất gần gũi, quen thuộc nhiều khi bỗng trở nên lạ lẫm, khác biệt không ngờ Những quan hệ ràng buộc, những biến cố cuộc đời, những

tình yêu trai gái, tình bạn, tình người… đã quấn riết lấy họ, khiến cho họ trở nên mất phương hướng, loay hoay, bế tắc

Khi không còn ước mơ hoài bão, không màng tương lai, hạnh phúc,

sống thờ ơ, lãnh đạm trước cuộc đời, con người dần trở nên nhạt nhòa Sự tồn tại với họ, bỗng trở nên thật vô nghĩa với những hoàn cảnh sống, lối sống

riêng biệt, rời rạc, không thể kết nối được với nhau Trong họ, những giá trị tinh thần đang bị đảo lộn Tình yêu vốn được coi là tình cảm thiêng liêng

bỗng chốc bị đem ra làm trò đùa, tình cảm gia đình bị xem nhẹ, đạo lý của

dân tộc bị làm cho hoen ố Nhân vật Khanh trong truyện ngắn Nhật ký chỉ thấy dửng dưng khi đối diện với cuộc sống Cô cảm thấy “Hoàn toàn trống

rỗng trong đầu”, “không thấy nẩy ra câu hỏi nào, băn khoăn nào về bài học” [4, tr.158], “hoàn toàn dửng dưng, sự dửng dưng mà tôi cố đẩy ra mà không được…” [4, tr.159] Với Khanh, cuộc sống lặng lờ như một vở kịch không cao trào để nếu “Bây giờ mà chết cũng không có gì để tiếc!” [4, tr.162] Khanh không hề cảm thấy rung động trước một sự vật hay sự việc gì, không vui cũng chẳng buồn Cô đang chết dần ngay trong khi còn sống

Cuộc sống càng văn minh hiện đại, càng náo nhiệt, sôi động bao nhiêu thì con người càng cô đơn, lạnh lẽo bấy nhiêu Trong các nhân vật truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh, nỗi “cô đơn giữa chốn đông người” [4, tr.11],

“sự cô độc giữa đám người quen” [4, tr.11] trở thành yếu tố lớn chi phối cuộc đời họ Họ “không nhận ra được ai quen, ai lạ trong đám đó” [4, tr.80], và trong thẳm sâu tâm hồn của mình, họ “tự nhiên thấy sợ hãi” [4, tr.80], tự nhiên ngờ vực chính mình: “Hay mình mất dạy thật?” [4, tr.80]

Có thể nói, truyện ngắn Phan Thị Vàng Anh là những cảm xúc được viết nên từ sự trải nghiệm Ở đó, tồn tại những con người mang trong mình trái tim cô đơn, buồn bã, không thể chia sẻ cùng ai Họ tồn tại một cách mờ nhạt, xa lạ với cuộc sống xung quanh Sự “tồn tại” mà chưa “sống” Chính cách ứng xử của họ với cuộc đời khiến cuộc sống của họ càng lúc càng trở

nên “u ám” hơn Và chính cách ứng xử của họ với sự nhàm chán, vô vị của

cuộc sống đã làm cho cá tính của họ thui chột dần Điều này có thể lý giải được Bởi khi con người được quan niệm như một ý thức, một tiếng nói, một chủ thể độc lập, những trải nghiệm khiến họ trưởng thành dần lên về mọi mặt nhưng khả năng đối thoại cùng nhau càng ngày càng giảm sút, con người sẽ lùi dần vào thế giới riêng của mình Họ trở nên cô đơn, lạc lõng, mất phương

hướng giữa cuộc đời Nhân vật Khanh trong Nhật ký luôn ở trong trạng thái

không rõ vui hay buồn và không hề có cảm giác có thể được coi là một minh chứng: “Nguyện hỏi: “Uống gì đây Khanh?” - “Gì cũng được!”; “sao Khanh

có vẻ buồn vậy?” Tôi cười: “Có buồn gì đâu!”; “Khanh đang nghĩ gì trong đầu?” Tôi thật thà “Chẳng nghĩ cái gì cụ thể cả!”; “Vì sao Khanh không bao giờ nói cho Nguyện nghe, Khanh đang vui cái gì, buồn cái gì?” Tôi cười: “Vì Khanh không rõ mình đang vui hay đang buồn!” [4, tr.158 - 159] Có thể nói, chính những suy nghĩ thật nhất được nhân vật trực tiếp phát ngôn mà không hề che giấu này đã làm nổi rõ bản chất của con người Rõ ràng, cuộc sống đã u ám, buồn tẻ hẳn đi khi con người đang ngày càng có xu hướng bị co cụm, không thể kiếm tìm bất kỳ sự đồng cảm, chia sẻ nào

Trong truyện ngắn Kịch câm, khi miêu tả tâm trạng của người cha phản

bội gia đình, Phan Thị Vàng Anh đã không hề lên án người đàn ông ấy mà tỏ

ra thấu hiểu nỗi đau khổ, sự ân hận, day dứt đến tột cùng của ông ta Tác giả

đã diễn tả cảm xúc của người đàn ông ấy bằng những cung bậc rất khác nhau

Đó là sự ăn năn hối lỗi “Nước mắt, người và xe nhòe nhoẹt, ông nghĩ đến đứa con gái lớn: “Mình mất nó thật rồi! Nó rơi xuống bùn, mình cũng không đủ tư cách mà kéo nó lên, thò tay kéo xuống, biết đâu nó sẽ trừng mắt rồi tự nguyện lăn luôn xuống đáy” [4, tr.110] Đó là sự tủi thân, đau đớn “Mình chết đi, nó

có khóc không?” [4, tr.110] Cuộc đời vốn đầy ắp những bất ngờ Trong vòng xoáy của vật chất và những toan tính, con người rất dễ dàng bị cám dỗ Bằng cái nhìn sắc sảo nhưng rất đỗi dịu dàng, Phan Thị Vàng Anh đã bày tỏ sự đồng cảm và chia sẻ, theo cách riêng của mình, với những người vô tình gây

ra nỗi đau cho người thân, cho những người xung quanh Phải công nhận là Phan Thị Vàng Anh đã rất sắc sảo trong việc diễn tả những giằng xé âm thầm của con người trong quá trình đấu tranh giành quyền hạnh phúc Nhà văn đã

để cho nhân vật tự nhận thức để lựa chọn hướng đi thích hợp Bằng cách này,