Những vấn đề xã hội của cuộc cách mạng khoa học kỷ thuật, tổ chức và quản lý xã hội một cách khoa học, xây dựng lại những hệ thống giá trị và sở thích đòi hỏi những đòi hỏi của thời đại là những vấn đề chính trong bài viết "Các khoa học xã hội và những vấn đề của thời đại chúng ta". Mời các bạn cùng tham khảo.
Trang 1CÁC KHOA H C XÃ H I
VÀ NH NG V N
C A TH I I CHÚNG TA
Giáo s Sandor Szalai, Vi n s Vi n Hàn lâm khoa h c Hung-ga-ri, giáo s
danh d , c v n c a Vi n Nghiên c u t ch c c a Vi n Hàn lâm Khoa h c
Hung-ga-ri, Ch t ch ban T ng Th ký c a H i đ ng nghiên c u liên ngành c a Vi n
Hàm lâm Khoa h c Hung-ga-ri, Ch t ch H i Xã h i h c Hung-ga-ri, Vi n s Vi n
Hàn lâm Khoa h c và ngh thu t th gi i, y viên Ban ch p hành H i Xã h i h c
Qu c t , c v n danh d c a Vi n ào t o và nghiên c u c a Liên h p qu c và
đ c t ng th ng qu c gia, Huân ch ng C c a C ng hòa Nhân dân
Hung-ga-ri v i nhành nguy t qu và đ c t ng nhi u gi i th ng khác, đã t tr n ngày
18 tháng 5 n m 1983, th 71 tu i
Sandor Szalai là ng i b n quí c a ngành Xã h i h c Vi t Nam
T ngày Vi n Xã h i h c đ c thành l p, v i t cách là Phó Ch t ch H i Xã
h i h c th gi i, Sandor Szalai đã tích c c gi i thi u ngành Xã h i h c Vi t Nam
gia nh p H i Xã h i h c th gi i và th ng xuyên cung c p cho Vi n Xã h i h c
nh ng tài li u v ho t đ ng c a ngành xã h i h c trên ph m vi th gi i
Thông qua Sandor Szalai, ngành Xã h i h c Vi t Nam đã có quan h ngày m t
ch t ch v i Vi n Xã h i h c và gi i xã h i h c Hung-ga-ri
c tin Sandor Szalai, Vi n Xã h i h c trân tr ng g i l i chia bu n th ng thi t
đ n gia đình đ ng chí Sandor Szalai và gi i xã h i h c Hung-ga-ri
Nhân d p này, T p chí Xã h i h c gi i thi u v i đ c gi Vi t Nam m t bài vi t
c a Sandor Szalai đ c p t i nh ng v n đ c a th i đ i chúng ta và trách nhi m
c a Khoa h c xã h i
T p chí XÃ H I H C
Trang 2SANDOR SZALAI – The Extended Present The Social Sciences and the Problems of Our Times In : “Hungarian Society and Marxist Sociology in the Nineteen Seventies” Budapest,
“Corvina Press” 1978
Trong bài vi t này Sandor Szalai, c Ch t ch H i xã h i h c Hungari đã phân tích vai trò c a khoa h c h c xã h i trong vi c gi i quy t ba v n đ c b n đ c
đ t ra trong th i đ i chúng ta:
1) Nh ng v n đ xã h i c a cu c cách m ng khoa h c – k thu t
2) T ch c và qu n lý xã h i m t cách khoa h c
3) Xây d ng l i nh ng h th ng giá tr và s thích xã h i phù h p v i nh ng đòi
h i c a th i đ i
c đi m n i b t c a cu c cách m ng khoa h c – k thu t trong th i đ i chúng
ta là ch nh ng thành t u khoa h c và k thu t gây y t ng sâu s c làm con
ng i ph i kinh ng c, đang đ c ng d ng vào s n xu t và đ i s ng m t cách mau
l và r ng rãi Tính cách m ng c a cu c cách m ng khoa h c – k thu t chính là
đó Và c ng chính đó đang đ t ra hàng lo t v n đ xã h i c a cu c cách m ng khoa h c – k thu t c n đ c k p th i gi i quy t “Trong nh ng hình thái kinh t -
xã h i khác nhau, ngay c nh ng thành t u v t ch t gi ng nhau, nh nh ng k t qu khách quan c a ti n b khoa h c và k thu t h c, v n có th ph c v nh ng m c đích và l i ích xã h i h t s c khác nhau D i ch ngh a xã h i, nh ng kh n ng
đ t duy khoa h c ph c v cho xã h i t t h n nhi u so v i ch ngh a t b n Tuy nhiên, m c đ có th s d ng nh ng u th đó l i ph thu c vào trình đ phát tri n
hi n t i c a xã h i xã h i ch ngh a” Chúng ta không th là nh ng ng i theo ch ngh a l c quan h i h t, ch ng i ca ng i nh ng thành t u cách m ng khoa h c – k thu t ngày càng t ng lên mãi mãi, ho c ch bi t k l m t cách gi n đ n nh ng u
vi t c a h th ng kinh t - xã h i xã h i ch ngh a, g t b nh ng v n đ toàn c u
h t s c nghiêm tr ng mà s phát tri n c a xã h i và khoa h c k thu t đ t ra “Trái
l i, m c đích c a chúng ta là chú ý đ n t m vóc và nguy c th t s c a m t s v n
đ quan tr ng s ng còn c a th i đ i chúng ta Tuy nhiên, tôi xung nh s đông m i
ng i khác n a đ u tán thành m t “ch ngh a l c quan hi n th c” v n b t r trong
Trang 3nh ng l i d y c a các nhà sáng l p ch ngh a xã h i khoa h c Chúng tôi tin t ng
r ng đó là l i gi i thích th c t và s phân tích khoa h c cho nh ng v n đ xã h i
s t o nh ng kh n ng t t nh t cho th c ti n xã h i ti p t c phát tri n theo đ ng
h ng đúng đ n, c ng nh đ v t qua t t c m i khó kh n nguy hi m đang ng n
c n ti n b c a con ng i”
i u làm cho cu c cách m ng khoa h c - k thu t trong th i đ i chúng ta đ c
đáo đ n th và t o nên tác đ ng cách m ng to l n đ n th đ i v i xã h i, chính là
ch m t c s h t ng ch a t ng có cho vi c kinh doanh công nghi p quy mô c c
l n đã b t đ u hình thành cùng v i m t h th ng qu n lý và t ch c công nghi p
hi n đ i toàn di n đ s n xu t ra nh ng s n ph m hi n đ i nh t, đ buôn hán, thông
tin liên l c và giao thông v n t i Ch có nh v y thì m i có th làm cho nh ng
thành t u khoa h c đ c ng d ng k p th i trong s n xu t trên qui mô toàn th
gi i Ngày nay, toàn b b máy s n xu t gi ng nh m t chi c máy gia t c và
khu ch đ i kh ng l đã tham gia vào vi c t ng c ng hi u qu kinh t - xã h i c a
nghiên c u khoa h c Tuy nhiên, m t đi u c ng h t s c rõ ràng là nhu không có s
đi u ti t th t s thích h p thì toàn b b máy kh ng l đó có th d dàng “nóng
quá đ ” và di n bi n không sao ki m soát đ c, th m chí là nguy hi m n a i u
đó đ t ra m t cách b c thi t v n đ t ch c và qu n lý quá trình cách m ng khoa
h c - k thu t “Tôi v n tin r ng ti n b khoa h c và k thu t, n u đi li n v i t
ch c xã h i th a đáng có th s tìm ra chi c chìa khóa đ đáp ng t t c m i nhu
c u c b n c a nhân lo i”
thành t u c a cu c cách m ng khoa h c - k thu t đ u có hai m t Chúng m ra
ng i, c ng nh ph i tr n nh ng n i kh đau nh đ a ng c c a con ng i, nh ng
th m c nh và s tàn phà Ph i th y h t s c rõ ràng dù nh ng ý ngh a xã h i tích
c c, hay tiêu c c c a cu c cách m ng khoa h c - k thu t s th ng th thì đi u đó
không đ c quy t đ nh b i b n ch t c a chúng, là b i nh ng nhân t xã
Trang 4h i đã quy t đ nh nh ng con đ ng và ph ng ti n, c ng nh nh ng đi u ki n s
d ng c m thành t u này
“C n ph i th a nh n r ng các khoa h c xã h i không c ng hi n nhi u l m vào
vi c gi i quy t nh ng v n đ xã h i n y sinh t cu c cách m ng khoa h c – k thu t trong th i d i chúng ta Trong ba m i n m có l v a qua, các khoa h c xã
h i m i t o ra đ c r t ít nh ng cái có th gi m nh đ n m t m c đ đáng k vi c
qu n lý v m t xã h i cu c cách m ng khoa h c - k thu t Chúng giúp đ cho xã
h i r t ít trong vi c ng n ng a, ho c lo i tr nh ng h u qu xã h i tiêu c c, t c là
có h i ho c nguy hi m, liên quan đ n vi c s d ng cái m i trong khoa h c và k thu t
“Tôi tin ch c r ng đi u đó m t m c đ đáng k ph thu c vào các khoa h c
xã h i, vào vi c chúng ta đang kh c ph c nh ng v n đ và nh ng nguy c r ng
kh p trên toàn th gi i đang đe d a chúng ta m t cách nhanh chóng ra sao, hi u
qu đ n m c đ nào và v i giá hy sinh nào Nh ng v n đ và nguy c này liên quan v i, và th m chí m t ph n b t ngu n t ti n b v t ch t h t s c nhanh chóng
hi n nay Các khoa h c xã h i gi chìa khoá trong vi c s d ng cách m ng khoa
h c - k thu t vì l i ích c a loài ng i”
Khoa h c xã h i có vai trò và trách nhi m to l n trong vi c gi i quy t v n đ quan tr ng th hai c a th i đ i – v n đ t ch c và qu n lý nhà n c m t cách
vi c ho ch đ nh chính sách và hành chính, t c p đ a ph ng c s đ n nh ng c p cao nh t quy t đ nh chính là qu c gia” Trong th i đ i cách m ng khoa h c - k thu t ngày nay, hành chính công c ng đang ph i đ ng đ u v i nh ng v n đ hoàn toàn m i Tuy nhiên, nh ng ph ng pháp và l thói c a nó l i quá c k , ch y u còn áp d ng quan đi m “th công” “Quan đi m khoa h c, t c là s am hi u sâu
s c và s nghiên c u, còn đóng m t vai trò th y u
Gi đây, tình hình bi n đ i r t c n b n: các nhi m v hành chính công c ng
t ng lên nhi u l n; kho ng th i gian đ ng phó
Trang 5V i các s ki n khác nhau đã rút ng n r t nhi u; ph i đáp ng nh ng v n đ xã
h i thu c ki u hoàn toàn m i, ngày càng ph c t p h n “Hi n nay các qu c gia
đang ph i gi i quy t nh ng v n đ c a công nghi p, y t và phúc l i, s t ng dân
s , môi tr ng xung quanh v.v… t c là nh ng v n đ mà m t hay hay th h tr c
đây hoàn toàn không thu c l nh v c chính sách Nhà n c các n c xã h i ch
ngh a, Nhà n c ch u trách nhi m cu i cùng v h u h t m i khía c nh c a đ i s ng
công c ng, g m c qu n lý s n xu t… Qui mô c a các nhu c u công c ng đã tr
nên d s Ch vi c t ch c cung c p n ng l ng cho 10 tri u dân Hung-ga-ri
ch ng h n, đã đòi h i ph i ti n hành m t công vi c kh ng l Ch riêng ch g i
đi n tho i Hung-ga-ri c ng gây nên lãng phí t i 2 tri u phút m i n m, t ng
đ ng v i s gi làm vi c 15.000 ng i, thi t h i t i 1% t ng thu nh p qu c dân
Tr c nh ng v n đ nh v y, c c u c c a hành chính công c ng s b t l c,
nh ng ph ng ti n và ph ng pháp truy n th ng không giúp gi i quy t t t đây,
cách gi i quy t duy nh t đúng là ph i đ a nh ng ph ng pháp m i, khoa h c, vào
công vi c hành chính công c ng và t ch c xã h i”
Khoa h c xã h i ngày càng ph i phát huy vai trò c a nó trong vi c c i ti n công
vi c hành chính công c ng và t ch c xã h i Ngày nay khó có th “đánh giá th p
ý ngh a th c s c a công tác b ích mà các khoa h c xã h i đã làm đ m đ ng
cho ti n b kinh t - xã h i trong cách m ng khoa h c – k thu t Kh i ph i nói
r ng vi c ti n hành nghiên c u v lý lu n kinh t là nh ng c ng hi n c b n c a
các nhà kinh t h c vào vi c xác l p c n c khoa h c cho vi c k ho ch hóa và
qu n lý c p đ qu c gia, c ng nh c p đ xí nghi p Lu t h c vi c k ho ch hóa
và lý lu n ch t chúng đã đ c p nhi u h n tr c đ n nh ng v n đ pháp ch và
hành chính n y sinh do ti n b khoa h c k thu t Nghiên c u dân s h c bây gi
đã đóng m t vai trò đáng k trong vi c đ nh ra chính sách dân s Xã h i h c, ch
y u là xã h i h c đô th và công nghi p, đã làm r t nhi u vi c đ làm sáng t th c
ti n c th v hành chính và qu n lý Tâm lý h c xã h i, khoa h c qu n lý v.v… t t
c đ u có th t hào v nh ng k t qu và ph ng pháp m i đã đ c các nhà ho ch
đ nh chính sách và hành chính s d ng có hi u qu ”
Trang 6Tuy nhiên các nhà khoa h c xã h i v n ch a phát huy đ c đ y đ vai trò to l n
c a nó T t c các khoa h c xã h i còn r t ít thành công trong vi c xác l p c n c khoa cho vi c h c đ ra các quy t đ nh chính tr và th c ti n hành chính công
c ng “T t c nh ng ng i tích c c tham gia vào vi c đ a ra các quy t đ nh Nhà
n c đ u h t s c l ch s l ng nghe nh ng đi u mà các nhà chính tr h c và xã h i
h c phát bi u, nh ng cho đ n nay v n khó mà th y đ c b t k d u hi u nào trong
chú ý c ”
C ng ph i thành th t nh n rõ nh ng ch y u kém c a khoa h c xã h i Nó còn
“ch a t o l p đ c m t h th ng trung gia c a b môn khoa h c xã h i ng d ng,
h th ng này có th đóng m t vai trò t ng t nh vai trò c a công ngh h c là cái
n i li n nghiên c u c b n trong các khoa h c t nhiên v i s n xu t công nghi p”
Vi c phát tri n “công ngh h c xã h i” s đáp ng ch y u kém này
V n đ th ba mà tác gi quan tâm là v n đ vai trò c a khoa h c xã h i trong
tr ng quy t đ nh đ i v i vi c qu n lý xã h i, c th là đ i v i vi c đ ra các quy t
đ nh chính tr và th c ti n hành chính công c ng, c ng nh h ng nh ng thành t u
“Trong l nh v c này, s h p tác ch t ch gi a tri t h c, s h c và các ngành khoa
h c khác v i các khoa h c xã h i (“các khoa h c xã h i” đây đ c dùng theo ngh a h p ,à UNESCO đã xác đ nh và tác gi đ ng tình, t c là các khoa h c có
quan h ít nhi u tr c ti p v i nh ng v n đ c th c a xã h i ngày nay) càng có ý ngh a c b n h n b t k ch nào khác Nghiên c u mác xít trong các khoa h c xã
h i có th ch ng minh trình đ cao v lý lu n và th c ti n c a nó trong nh ng đi u
ki n r t thu n l i b ng cách t ng c ng c g ng h n n a trong l nh v c nghiên c u liên ngành nay Công tác này có th đóng góp r t hi u qu ch ngh a xã h i ti n hành ch ng l i nh ng k thù v t t ng và chính tr c a nó”