Giao thoa giữa tôn giáo không có nguồn gốc bản địa và văn hóa bản địa để từ đó hình thành nên một nét văn hóa mới phù hợp với thực tế cuộc sống, là vấn đề mà mọi người vẫn thường gặp ở Việt Nam. Làng Chăm Minh Hòa, huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương là một địa chỉ như thế. Nơi đây thu hút nhiều nhà nghiên cứu tìm đến để tìm hiểu một hiện tượng văn hóa: Sự pha trộn giữa văn hóa Chăm, tôn giáo Islam và văn hóa bản địa vùng Đông Nam bộ.
Trang 1VĂN HÓA CHĂM BÌNH DƯƠNG: SỰ PHA TRỘN GIỮA
TÔN GIÁO ISLAM VÀ VĂN HÓA BẢN ĐỊA
(Nghiên cứu từ chuyến điền dã mùa xuân tại làng Chăm
Minh Hòa, Dầu Tiếng, Bình Dương)
Nguyễn Quốc Liêm*
TÓM TẮT
Giao thoa giữa tôn giáo không có nguồn gốc bản địa và văn hóa bản địa để từ đó hình thành nên một nét văn hóa mới phù hợp với thực tế cuộc sống, là vấn đề mà mọi người vẫn thường gặp ở Việt Nam Làng Chăm Minh Hòa, huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương là một địa chỉ như thế Nơi đây thu hút nhiều nhà nghiên cứu tìm đến để tìm hiểu một hiện tượng văn hóa: sự pha trộn giữa văn hóa Chăm, tôn giáo Islam và văn hóa bản địa vùng Đông Nam bộ
Từ khoá: văn hoá Chăm, tôn giáo Iskam, bản địa, Bình Dương
BINH DUONG’S CHAM CULTURE: THE MIXTURE BETWEEN ISLAM
RELIGION AND LOCAL CULTURE (Research from the visit to Cham village,
Minh Hoa ward, Dau Tieng district, Binh Duong province)
ABSTRACT
Interference between new religion and local culture so that forming a new culture fit with the reality of life , is the problem that you are still common in Vietnam Cham village Minhh Hòa ward Dau Tieng district Binh Duong province is one such address It attracted many researchers look to and learn a cultural phenomenon: a mix of Cham culture , religion Islam and southeas Việt Nam’s culture
Keywords: Cham culture , religion Iskam , native , BinhDuong
Nghiên cứu – Trao đổi
* Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy tỉnh Bình Dương
Trang 2Một ngày đầu xuân năm 2015, đoàn
chúng tôi viếng thăm làng Chăm tại xã Minh
Hòa, huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương
Ngôi làng được người dân gọi là paley theo
tiếng Chăm, nằm hiền hòa bên lòng hồ Dầu
Tiếng mát lành Người Chăm chân thành mến
khách, biết được mong muốn về một chuyến
điền dã thăm thánh đường Islam đầu tiên tại
Bình Dương, đã vui vẻ hướng dẫn chúng tôi
Cộng đồng người Chăm nơi đây có 99 hộ
Minh Hòa chủ yếu sinh sống bằng nghề trồng
trọt cây công nghiệp như cao su, điều, và
hoa màu ngắn ngày, một số hộ đánh bắt cá
trên lòng hồ Dầu Tiếng Họ thường ít tham
gia vào công việc kinh doanh mua bán, dịch
vụ, và nếu có cũng chỉ trong cộng đồng với
nhau Hầu hết người Chăm ở đây đều có quê
gốc ở An Giang di cư lập nghiệp từ năm 80,
đẹp hạnh phúc hơn Đến nay, làng Chăm đã
có điện, và nước sạch sử dụng, con em người
Chăm được đến trường học tập văn hóa Song
song, với việc học tập văn hóa mọi người còn
được học tập giáo lý theo những điều răn dạy
theo kinh Korran, vào tất cả các ngày trong
tuần trừ ngày thứ sáu, hướng dẫn học tập
không chỉ là công việc của các chức sắc mà
còn là của cả cộng đồng Họ cùng nhau học
tập, trao đổi và bàn bạc không chỉ về giáo lý
mà còn cùng nhau giải quyết tất cả các vấn đề
của cuộc sống
Người Chăm tại đây theo đạo Islam và
thường gọi mình là Chăm Islam Người Chăm
Islam có liên hệ tôn giáo khá gắn bó với thế
giới, đặc biệt là từ Maylaysia, Indonexia
Chính vì vậy, mặc dù vẫn bảo tồn những nét
26 Theo thống kê, người Chăm đứng thứ ba về dân số sau người
Kinh, người Hoa, tại Dầu Tiếng, Bình Dương.
27 Năm 1967 có một số hộ dân người dân tộc Chăm từ An Giang
đến lập nghiệp tại phường Bình An, thị xã Dĩ An, tỉnh Bình
Dương (cộng đồng này hiện nay có 14 hộ với 54 nhân khẩu).
văn hóa cổ đặc trưng dân tộc nhưng họ tuân thủ nghiêm túc giáo lý và giới luật Islam chính thống Người Islam có năm hành vi tôn giáo được coi là bắt buộc để khẳng định mình
là người tin tưởng tuyệt đối vào thánh Allah
Đó là, lễ Salat cầu nguyện 5 lần mỗi ngày, lễ Ramadan, Zakah hành động bố thí, Haji hành hương về thánh địa Mecca, và Jihad thánh chiến Tuy nhiên, ở người Chăm ở Minh Hòa lại có sửa đổi một chút năm hành vi tôn giáo,
họ thay hành động Jihad – thánh chiến, bằng tin tưởng thượng đế Allah là tối cao duy nhất, Muhammad là sứ giả cuối cùng của Allah
là người khai sáng Islam Đây là điểm khác biệt cơ bản giữa tín ngưỡng của người Chăm Islam Nam bộ, mà người Minh Hòa là một bộ phận, với người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận; còn các tín điều tôn giáo khác, đặc biệt là lễ Ramadan(28) được người dân nơi đây thực hành nghiêm Người Chăm Islam tin tưởng tuyệt đối và duy nhất vào thượng đế Allah, còn người Chăm Ninh Thuận thì ngoài thượng đế Allah họ còn thờ cúng tổ tiên, các
vị thần bản địa mong mưa thuận gió hòa mang nhiều nét văn minh nông nghiệp
Đối với người Chăm Islam thì cầu nguyện ngoài việc tuân thủ nghi lễ còn là niềm tin mãnh liệt hướng đến và dâng hiến cho thượng
đế tình yêu của mình Chính vì thế, trong làng Chăm Minh Hòa, thánh đường là nơi thiêng liêng thờ phụng Allah, là nơi tụ hội để học tập giáo lý, bàn bạc các vấn đề quan trọng của làng xã Minh Hòa, là làng Chăm đầu tiên ở Bình Dương xây dựng được ngôi thánh đường cho riêng mình từ năm 2007 Thánh
28 Lễ Ramadan là tên gọi tháng thứ 9 trong lịch Hồi giáo (lịch Hijra), được tính theo mặt trăng (bắt đầu có từ ngày 16/7/622 (công lịch) - tức là ngày mở đầu một năm Ảrập), đánh dấu bằng chuyến đi của Mohamed từ thánh địa Mecca đến Medina Tín điều này có ý nghĩa thể hiện một sự đồng cảm với những người nghèo đói, đồng thời còn nhằm luyện cho con người một sự tiết chế, chống những cám dỗ vật chất để tạo thuận lợi cho việc được lên thiên đàng (người Hồi giáo không thích việc dùng cụm
từ Tháng chay Ramadan thay cho lễ Ramadan).
Trang 3đường có tên gọi là Masjid Al Muttaqin, mà
người Chăm hay gọi là Thang Mugik, người
Kinh đia phương thì gọi là chùa Chăm, từ tiền
đóng góp của bà con đạo giáo và hội từ thiện
“Shiekh Abdulla al Noury” (Ảrập Xêút) Ban
quản trị thánh đường có 7 vị, đứng đầu là ông
Machno - chức vụ giáo cả, đại diện cho cộng
đồng hơn 400 người Chăm sinh sống tại đây
Thánh đường đã đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng
của bà con người Chăm trong vùng Đến nay,
thánh đường luôn là nơi tụ hội cầu nguyện của
tín đồ trong làng vào ngày thứ 6 hằng tuần,
trong những dịp lễ lớn còn có cả tín đồ Islam
ở các địa phương lân cận như Tây Ninh, Đồng
Nai đến tham dự
Ngôi thánh đường tỏa ra màu xanh dịu
mát, tọa lạc trên mảnh đất cao với 2 hành
lang rộng hai bên và nhiều cửa sổ Masjid
Al Muttaqin không vì quy mô nhỏ bé của
mình mà thiếu đi những dấu ấn đặc trưng
của nhà thờ Islam thường thấy trên thế giới,
đặc biệt là những nét kiến trúc Hồi giáo như
mái vòm, cửa vòm, tháp nhọn, hình trang trí
vầng khuyết Phối hợp với kiến trúc Chămpa
cổ, cổng quay hướng Nam người đến viếng
phải đi vòng từ trái sang phải mới vào được
bên trong, nhưng khi cầu nguyện thì quỳ theo
hướng Đông –Tây hướng về thánh địa Mecca
Cách bày trí bên trong đơn giản, mặt chính có
bàn lễ bằng kính trang trí hoa văn tôn giáo,
phía trong là thánh kinh Koran
Thánh đường Masjid Al Muttaqin được
bày trí đơn giản, thể hiện rõ nét dấu ấn văn
hóa Islam: giản dị và xác tín niềm tin tôn
giáo Trong nhà của người Chăm Minh Hòa
cũng vậy, bạn sẽ không thể tìm thấy hình ảnh
trang trí nào khác mà không liên quan đến tôn
giáo Hai vật dụng mà gia đình nào hầu như
cũng có là đồng hồ báo giờ cầu nguyện và lịch
Islam Nơi đẹp và trang trọng nhất trong nhà
là khu vực cầu nguyện trong phòng khách Tất cả điều này tạo ra một cảm giác nhắc nhớ
là hướng đến và thực nghi lễ tôn giáo là phần quan trọng nhất trong cuộc sống của người Chăm Islam
Nghi thức tôn giáo hiển hiện ngay cả trong văn hóa ẩm thực của họ Người Islam chỉ ăn thịt những con vật do chính người Islam giết thịt, theo đúng nghi thức Islam Chính vì vậy, tại một làng không đông dân số như Minh Hòa, thì việc ăn thịt những con vật lớn như
bò là không thường xuyên do khó khăn trong giết mổ Người Chăm Minh Hòa dùng những sản vật địa phương do họ nuôi trồng đánh bắt được vào trong bữa ăn hằng ngày như rau củ quả, gà, vịt, dê, cá, và đặc biệt theo quy định tôn giáo họ không dùng thịt heo Chính những quy định nghiêm ngặt như vậy nên người Chăm Minh Hòa hầu như không dùng thức
ăn mặn tại những nơi khác cộng đồng Nếu
có tham dự tiệc, mà những bữa tiệc đó không
do người cùng tôn giáo nấu, thì sẽ chỉ dùng nước uống, hoa quả, một số loại bánh ngọt Trong nấu nướng, thường dùng nhiều gia vị hơn người Kinh, đặc biệt là cà ri và nước cốt dừa Thức ăn thường khô, cay, hoặc ít nước, sền sệt, đa phần chứa đựng trong đĩa Họ ăn bằng tay, đôi khi dùng thìa múc, san sẻ thức
ăn, nhưng hiếm khi dùng đũa trong khi ăn Nét riêng của văn hóa Chăm và tôn giáo Islam, có lẽ là rào cản cho việc hòa nhập sâu vào cộng đồng của người Chăm Minh Hòa Người Chăm thường sống khá khép kín với cộng đồng, so với các dân tộc khác trên địa bàn Ít tham gia vào các sinh hoạt cộng đồng khác tôn giáo như lễ hội địa phương, lễ cưới hỏi, đám cúng kỵ Đối với các liên hệ với chính quyền địa phương, họ thường giao phó cho những chức sắc tôn giáo đứng đầu cộng đồng Công tác đoàn thể còn khá xa lạ, đặc
Trang 4biệt là đối với thanh niên với người Chăm
Bởi vì, ngoài việc làm việc để sinh kế, thời
gian còn lại trong ngày họ thường dùng cho
việc thực hiện các nghi thức tôn giáo như cầu
nguyện và học tập giáo lý, tiếng Ả Rập
Người Chăm Minh Hòa tin vào tín ngưỡng
Islam chính thống nhưng việc áp dụng các
quy tắc tôn giáo cũng không quá khắt khe
Theo đúng giới luật Islam thì phụ nữ không
được làm lễ trong thánh đường Nhưng tại
Minh Hòa thì phụ nữ được hành lễ trong thánh
đường, chỉ trừ những ngày theo chu kỳ mà họ
cho rằng không sạch sẽ Phụ nữ ở đây không
phải che mặt như những quốc gia khác, được
tự do đi ra đường và tham gia sinh hoạt xã hội
Trong những ngày lễ lớn, buổi cầu nguyện
bạn có thể thấy phụ nữ Chăm mặc makhna
Makhna là trang phục đặc trưng của phụ nữ
Islam: màu trắng, dài và rộng, trùm kín cả
thân mình, với một chiếc khăn che kín toàn bộ
mái tóc Thiếu nữ xinh xắn trong những chiếc
áo dài bịt tà cổ xẻ hình trái tim, luôn đội khăn
che đầu, chăm chút chiếc khăn này như một
vật trang sức tinh tế Tại Minh Hòa, chúng tôi
đã gặp những người đàn ông mặc trang phục
váy truyền thống với nhiều họa tiết đẹp mắt,
đây là niềm tự hào của người Chăm trong bảo
tồn nét truyền thống của mình; có một điều
thú vị là qua các họa tiết, hoa văn, màu sắc
chiếc váy, ta có thể đoán tương đối chính xác
độ tuổi của người đàn ông đó, họ có gia đình
hay chưa Người Chăm Minh Hòa cũng rất
trân trọng các di sản văn hóa truyền thống
như trang phục, tiếng nói chữ viết, phong tập
quán ma chay cưới hỏi của dân tộc mình, họ
cố gắng gìn giữ những nét riêng của dân tộc
Tiếng Chăm được sử dụng phổ biến trong sinh
hoạt thường ngày trong cộng đồng Nhưng có
điều đáng tiếc là lớp trẻ ngày nay do lưu lạc
xa vùng đất An Giang nên tại Minh Hòa cũng
đã không còn lớp người biết sử dụng các nhạc
cụ và điệu múa truyền thống của người Chăm
An Giang đặc biệt là trống vỗ
Đối với thiếu niên khi 15 tuổi thì được làm lễ trưởng thành, gọi là lễ Khotan đối với nam và lễ Karơh với nữ Lễ Khotan hay còn
định với cộng đồng nam thiếu niên đã trưởng thành Một cái lều được dân làng dựng lên, trong lều có tô nước, trứng vịt, trà, thuốc lá Thầy Archar gọi từng chàng trai một vào làm
lễ, kinh cầu nguyện được đọc lên, ông dùng con dao đưa qua bao quy đầu của chàng trai,
mô phỏng hành động cắt cắt bao quy đầu, sau
đó xoa trứng vịt vào nơi giả vờ cắt Nghi lễ chỉ có tính tượng trưng này cho thấy sự khác biệt tương đối của người Chăm Islam so với đạo Islam tại một số quốc gia khác, nơi mà nghi thức cắt bao quy đầu diễn ra thật sự Còn đối với các em gái thì nghi lễ thành niên của
họ được gọi là Karơh Karơh là nghi lễ rạch màng trinh bằng dao, một nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của thiếu nữ Islam Cũng như đối với nghi lễ của các chàng trai, lều cũng được dựng lên ngoài trời, nhưng lần này là hai cái liều, lều lớn thờ thượng đế Allah, lều nhỏ là nơi các em gái phải ở trong đó suốt một đêm Đến rạng sáng, với y phục chỉnh tề, các em gái bước sang lều lớn làm lễ Kinh cầu nguyện được đọc và các em quỳ trước thầy, thầy để ít hạt muối vào lưỡi, cắt một ít tóc, uống ngụm nước Sau cùng, người nhà và họ hàng các em với trang phục toàn màu trắng vào trong lều dâng thức ăn sáng cho thầy, và đến chào người thiếu nữ mới trưởng thành Nghi lễ Karơh đối với người Chăm Islam nói chung và người Chăm Minh Hòa nói riêng chỉ
có tính chất tượng trưng, về nội dung nghi lễ
đã khác nhiều so với đạo Islam chính thống
29 Tục lệ cắt bao quy đầu có nhiều tên gọi khác nhau ở từng cộng đồng Do Thái giáo và người Hồi giáo trên thế giới.
Trang 5Qua nghi lễ này, người Chăm Islam muốn thể
hiện sư tôn trọng và xác nhận một thành viên
đã trưởng thành trong đồng Cộng đồng kỳ
vọng người thanh niên mới sẽ trở thành một
công dân tốt, một tín đồ nhiệt thành đóng góp
nhiều hơn cho làng xã
Nghi lễ Khotan và Karơh nguyên thủy
Islam đã được người Chăm Nam bộ giản lược
những nghi lễ khắc nghiệt, có phần xa lạ với
đời sống bản địa Văn hóa hiền hòa, giản dị
của người Nam bộ bản địa đã như mạch ngầm
thẩm thấu vào tôn giáo Islam, tạo nên hiện
tượng dung hòa “đồng nguyên” trong nội
dung nghi lễ
Phần nghi lễ có nét khác biệt, thì trong
sinh hoạt đời sống hằng ngày cũng có nhiều
nét đặc thù của người Chăm, người Nam bộ,
người Việt Nam được phản ánh rõ nét khác với
giáo lý truyền thống Islam Người theo đạo
Islam truyền thống có quyền có 4 vợ, nhưng
tại Minh Hòa tình trạng đa thê là chưa xảy ra,
người Minh Hòa giải thích là điều này không
phù hợp với luật pháp, điều kiện cuộc sống và
môi trường cộng đồng xung quanh Theo giáo
lý Islam chính thống thì người đàn ông có vai
trò rất lớn và quyết định các công việc của gia
đình, kể cả cuộc sống của người phụ nữ như
vợ, mẹ, chị em gái Nhưng đặc biệt do ảnh
hưởng chế độ mẫu hệ của người Chăm cổ mà
chế độ phụ hệ và vai trò uy quyền tối cao của
người đàn ông trong đạo Islam chính thống bị
giảm bớt Nam nữ bình đẳng, được phép tự do
tìm hiểu trước khi kết hôn, vai trò của hai vợ
chồng là cân bằng, con trai và con gái được
giáo dục nuôi dưỡng và thừa kế bình đẳng như
nhau Và người Chăm Minh Hòa nếu có điều
kiện thì thường cất nhà con con gái đặc biệt là
con gái út ở kế bên nhà, lo việc nhà cho cha
mẹ như những cộng đồng người Chăm không
cùng tôn giáo khác Và do ảnh hưởng chế độ
mẫu hệ mà người Chăm ở xã Minh Hòa trong
lễ cưới chỉ có tục đưa rể về, chứ không có tục
đón dâu và duy trì tục ở rể tại gia đình người
vợ một thời gian Nếu xảy ra ly hôn, thường
thì theo tập quán mẫu hệ người đàn ông rời khỏi gia đình và ra đi tay không Người phụ
nữ nếu quá bụa, không cần thờ chồng suốt đời như phụ nữ đạo Islam chính thống, họ có thể tái giá, sau sáu tháng để chờ xem có thai với người chồng trước không Và có lẽ là do ảnh hưởng của một số tộc người dân tộc thiểu số khác mà người Chăm Nam bộ cho phép kết hôn con dì con chú Hiện nay, hôn nhân của người Chăm thường diễn ra trong cộng đồng với nhau Bởi vì việc kết hôn với người khác tôn giáo thường rất khó khăn, người Islam với niềm tin mãnh liệt về tôn giáo thường không lìa bỏ tôn giáo của mình để kết hôn với người ngoại đạo Trong khi để kết hôn với người Islam thì người không theo tôn giáo Islam phải gia nhập theo tôn giáo này Nhưng sự hiểu biết của gia đình những người khác tôn giáo, mà có người muốn kết hôn với người Chăm Islam về văn hóa Chăm về tôn giáo Islam thường không nhiều Sự khác biệt quá lớn về biểu hiện bên ngoài trong sinh hoạt, thực hành tôn giáo thường gây e ngại, thậm chí không muốn nói là e sợ
Xuyên qua dòng chảy lịch sử, sự hỗn dung tôn giáo và văn hóa bản địa cùng với cội rễ dân tộc đã hình thành nên bản sắc văn hóa người Chăm Islam Nam bộ nói chung
và Chăm Minh Hòa nói riêng, như ngày nay Văn hóa bản địa này đã rộng mở chấp nhận tôn giáo từ phương xa, nhưng cũng biết chọn lọc và kết hợp những điểm văn minh, nhân văn của văn hóa bản địa hình thành nên văn hóa riêng đặc sắc của một tộc người, người Chăm Islam, trong năm mươi tư dân tộc anh
em trên dải đất hình chữ S Con đường phát triển văn minh, tuân thủ quy định tôn giáo
và giữ gìn văn hóa sắp tới của người Chăm Minh Hòa sẽ còn nhiều điều đáng nói và đáng nghiên cứu
Sau một ngày thăm viếng thánh đường
và paley Chăm, chúng tôi rời đi trong lòng lưu luyến những cảnh đẹp và phong tục tập quán nơi đây hẹn gặp lại trong một ngày không xa