Nhằm giúp các bạn chuyên ngành Xã hội học có thêm tài liệu tham khảo, mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết Con người và môi trường trong sự phát triển của nước ta dưới đây, nội dung bài viết trình bày về vai trò của con người, môi trường trong sự phát triển của nước ta hiện nay. Mời các bạn cùng tham khảo, hy vọng nội dung bài viết phục vụ hữu ích nhu cầu học tập, làm việc hiệu quả.
Trang 1Xã h i h c s 2 (50), 1995 3
Môi tr ng, th c ch t là cu c s ng c a con ng i Và con ng i là tác nhân
ch y u đ b o v hay phá h y môi tr ng, c ng t c là b o v hay phá h y cu c
s ng c a chính mình
Tôi mu n nh c l i đây m t ý t ng r t hay c a Các Mác, v m i quan h
gi a con ng i v i t nhiên, ý t ng đ n v i Mác t r t s m khi ông vi t B n
th o kinh t tri t h c n m 1844, th i k ông còn r t tr : "Gi i t nhiên ly thân
th vô c c a con ng i, và nó chính là gi i t nhiên trong ch ng m c b n thân
nó không ph i là thân th con ng i Con ng i s ng d a vào t nhiên Nh th ngh a là t nhiên là thân th c a con ng i đ kh i ch t, con ng i ph i trong quá trình giao d ch th ng xuyên v i thân th đó Sinh ho t v t ch t và tinh
th n c a con ng i quan h kh ng khít v i t nhiên, đi u đó ch ng qua ch có ngh a là t nhiên liên h kh ng khít v i b n thân t nhiên, vì con ng i là m t
b ph n c a t nhiên 1
Trong tri t lý s ng c a mình ng i ph ng ông nói chung và Vi t Nam nói riêng, thích g n mình v i c nh quan thiên nhiên, hòa h p v i thiên nhiên Ng i
ta nói nhi u đ n các công trình ki n trúc c a Vi t Nam th ng l n vào thiên nhiên, hòa h p trong màu s c, c nh v t c a t nhiên ch không bi t l p, thách
th c, d i ch i : chùa chi n, đ n dài, l ng t m, mi u m o, v.v M t lý do đ gi i thích Vi t Nam thi u nh ng công trình ki n trúc đ s , s ng s ng d ng lên
nh khiêu khích t nhiên do là do n n chi n tranh liên miên và khí h u m nhi t
đ i, nh ng còn m t lý do ti m n kh c n m trong tâm th c và tri t lý c a con
ng i Vi t Nam Ph i ch ng, nh có ai đó nói r ng ch HÒA là đ c tr ng cho
tính cách ph ng ông ? Hòa trong m i quan h gi a ng i v i ng i, ng i
v i thiên nhiên, hòa trong chính mình, trong cung cách ng x ,
1 Các Mác : "B n th o kinh t tri t h c n m 1844" Hà N i-1962, trang 91.
B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
Trang 24 Con ng i và môi tr ng
chú ý t i cách đi u ch nh mình cho thích ng v i hoàn c nh Tri t lý h ng v
ch HÒA trong cung cách ng x t o nên m t n p t duy thiên v t ng h p, k t
h p h n là phân tích, chia c t, thiên v liên t c h n là gián đo n, thiên v tinh
th n h n là v t ch t
ng nhiên, tri t lý y có ch m nh, có nét tích c c và c ng bi u l rõ ch
y u, nét tiêu c c Nh ng di u tôi mu n nói đây là cái nét tích c c trong ng x
v i môi tr ng trong tri t lý ph ng ông, tri t lý Vi t Nam, nét truy n th ng
y đang b phá v cùng v i quá trình đô th hóa, công nghi p hóa mà tr c đó
là quá trình đ i phó v i n n nghèo kh và chi n tranh
Có l không c n ph i nh c l i s tàn phá c a chi n tranh đi v i môi tr ng, không c n nh c l i h u qu n ng n và lâu dài c a ch t đ c hóa h c đã đ c r i
xu ng nhi u vùng đ t n c Nh ng th m h a y còn lâu dài v i nhi u th h khi
mà nh ng tàn phá đó đã lùi sâu g n 1/4 th k Ch d ng l i nh ng v n đ c a
s tàn phá môi tr ng t sau ngày c n c b c vào giai đo n c a s ph c h i
và xây d ng l i đ t n c t sau chi n tranh
M t đ t n c có dân s trên 70 tri u ng i v i m t đ h n 210 ng i trên
m t km2 n u không có chính sách qu n lý môi tr ng kh n c p thì không th bù
đ p n i ti m n ng v nông - lâm - ng nghi p dã đ c khai thác và b h y ho i Tài nguyên Vi t Nam th c ra không đ s c t o vi c làm cho 32 tri u lao đ ng:
y v y mà hi n nay v n có đ n 2/3 dân s còn d a vào vi c khai thác tài nguyên thiên nhiên đ ki m s ng Th nh ng, qu đ t c a Vi t Nam l i r t h n ch , t l
đ t canh tác trên đ u ng i vào lo i th p nh t th gi i, [Bình quân canh tác ch chi m 21% lãnh th , bình quân đ t canh tác nông thôn là 0,4 ha]
Ch t l ng đ t đang b suy thoái, đ xói mòn cao [50% di n tích đ t canh tác có đ d c trên 150] Có kho ng 3 tri u ha đ t vùng châu th b nhi m m n,
ki m hóa và l t úng, vùng đ ng b ng sông H ng có kho ng 240.000 ha th ng xuyên b úng ã có tri u ch ng ô nhi m đ t do s d ng quá nhi u phân hóa h c
và thu c tr sâu R ng b tàn phá nhi u, t c đ tr ng l i r ng không theo k p v i
t c đ phá r ng M i n m, n c ta m t đi g n 200.000 ha r ng, trong đó có 100.000 ha r ng n ng su t cao, t c đ m t r ng Vi t Nam cao nh t so v i các
n c trong khu v c [Vi t Nam là 2,8%; Thái Lan : 1,6%; Malaysia : 1,2%; Trung Qu c : 0,08% Indonesia : 0,04%; Nam Tri u Tiên : 0,0%] Di n tích th m
r ng bao ph hi n nay là 9 tri u ha, trong khi đó vùng đ i núi tr c đã lên t i 13 tri u ha
Trang 3T ng Lai 5
Là m t bán đ o, Vi t Nam có tài nguyên hi n r t l n, r t phong phú, đa
d ng; tuy nhiên, hi n nay đang b đe d a b i cách khai thác không h p lý : đánh
b t th y s n quá m c vùng c a sông, ven bi n v i k thu t quá l c h u [nh
l i m t bé] đôi khi dùng ph ng pháp h y di t [đánh mìn đang làm h y di t tài nguyên, ô nhi m m t n c bi n do v n chuy n d u ngoài kh i
Ngu n tài nguyên n c c a Vi t Nam khá phong phú, nh ng 60% ngu n
n c b t đ u t ngoài biên gi i lãnh th , do v y ph thu c vào quy mô và
ph ng th c s d ng c a nh ng n c có ngu n n c đi qua ho c xu t phát Vùng ven bi n có nguy c nhi m m n ây là vùng r t nh y c m v môi tr ng, nguy c ô nhi m v môi tr ng s r t l n n u không có đ nh h ng phát tri n và
gi i pháp qu n lý t t
M c đ s d ng n c s ch còn r t th p c đô th l n nông thôn [bình quân đ u ng i / n m là 81 m3
; trong lúc đó Malaysia là 765 m3
; Thái Lan là
559 m3 và Trung Qu c là 462 m3]
Cu i cùng v s đa d ng sinh h c Vi t Nam có u th l n v sinh h c và h sinh thái, nh ng nguy c gi m và phá h ng u th này ngày càng b c l rõ do các tác đ ng s n b n, đánh b t quá m c, nhi u đ ng v t hoang dã đã b nhanh chóng tiêu di t Di n tích r ng đ c quy ho ch làm khu b o t n còn quá nh : 03% di n tích r ng, đ y là ch a nói đ n ch đ qu n lý trong các khu b o t n này Hi n c ng ch a có k ho ch gì đ b o v h th ng ven b n đ a Phác th o vài nét v nh ng m i nguy c đe d a môi tr ng trên đây c ng ch nói lên đ c
ph n nào tính c p bách c a nó c bi t là tính c p bách c a vi c giáo d c sâu
r ng v ý th c b o v môi tr ng trong phát tri n đ i v i đông đ o m i ng i
m i t ng l p dân c nông thôn c ng nh đô th
đây, có l c n nh c l i m t nh n xét c a Max Weber vào đ u th k này trong tác ph m "Xã h i h c nh n th c” c a ông : "S duy lý hóa ho t đ ng c a
c ng đ ng, do đó không h có h u qu là m t s ph bi n hoá c a nh n th c v các đi u ki n và các m i quan h c a ho t đ ng y, mà đi u r t th ng x y ra
là nó đ a t i k t qu ng c l i "Ng i dã man " bi t vô cùng nhi u v các đi u
ki n kinh t và xã h i c a s sinh t n riêng c a anh ta h n là "ng i v n minh" theo ngh a thông th ng c a thu t ng đó" 1
.
Th gi i "v n minh" c a chúng ta do bi u t không hi m nh ng ng x "dã man" đ i v i môi tr ng Nh n xét c a Max Weber d u th k này hi n đang
đ c th c t ki m nghi m v t m nhìn và do sâu s c c a nhà xã h i h c b c th y
v cách ng x c a con ng i v i môi tr ng s ng c a h , môi
1 D n l i theo RAYMOND ARON : "Les étapes de la pensée Sociologique"
Ch ng vi t v Max Wober trang 499
Trang 46 Con ng i và môi tr ng
tr ng t nhiên và môi tr ng xã h i
i u r t th ng x y ra là nó đ a t i k t qu ng c l i" trong cách di n đ t
c a Weber, theo tôi hi u, chính là nh ng h u qu c a hành đ ng con ng i mà con ng i không ý th c đ c đ y đ v nó khi n y sinh d đ nh c ng nh khi hành đ ng Mà thông th ng, chúng ta l i đang b t g p cái ngh ch lý trong hành
đ ng c a con ng i và đ i s ng xã h i : l i ích c a t ng thành viên không nh t
thi t phù h p v i l i ích c a c ng đ ng Ch ng h n, trong truy n th ng v n hóa
ph ng ông thì "ng i ta là hoa c a đ t", m t m t ng i h n m i m t c a",
trong ba ch s h nh phúc thì đông con là ch s đ u tiên: "phúc, l c, th ", đông
con l m phúc V i m t gia đình khá gi , th t khó đ ng i ta ý th c đ c r ng đông con [t c là trên 2 con theo chu n m c hi n nay] chính là nh h ng đ n môi tr ng s ng y v y mà, hi n nay v n đ môi tr ng g n r t ch t v i v n
đ dân s V i t c đ phát tri n dân s nh hi n nay thì s suy thoái và phá h y môi tr ng là không th ch ng l i đ c
Mu n chuy n đ i m t chu n m c tái sinh s n trong đ i b ph n dân c hi n đang s ng trong m t trình đ kinh t l c h u c a s n xu t nông nghi p đòi h i c
m t quá trình Và quá trình y c ng song hành v i quá trình có nguy c suy thoái và phá ho i môi tr ng C hai quá trình y đ u đ c d n d t b ng ý th c
và hành đ ng c a con ng i
Nh ng c i t o ch p vá c s h t ng đô th không theo k p v i đà t ng dân s
đô th Hà N i, H Chí Minh và nhi u thành ph khác N n úng ng p c a Hà
N i không ph i là do thiên nhiên, mà do con ng i, do s vô ý th c và do c ý
th c c a con ng i
Tôi mu n đ c bi t nh n m nh v n đ môi tr ng xã h i và môi tr ng v n hóa, đúng h n t ti p c n v n hóa đ nói đ n s ô nhí môi tr ng xã h i Có n i,
ng i ta phá m t di tích l ch s đ d ng lên m t đài li t s , v i m t đ ng c ghi
nh n m t th i đo n l ch s , ng nh là đ tri ân nh ng ng i đã ngã xu ng cho
l ch s v vang c a dân t c Nh ng do s nông c n v t duy mà ng i ta đã xúc
ph m đ n l ch s v n hóa dân t c, s ng x vô v n hoá, rút cu c l i là m t s phá ho i cho dù ng i ta mu n xây d ng Ng i ta quên m t r ng, "l ch s m t
n n v n minh là s tìm tòi trong nh ng t a đ c , nh ng t a đ mà ngày nay
v n còn giá tr , h n n a, "m t n n v n minh bao gi c ng là m t quá kh m t quá kh s ng đ ng nào đó", không có m t n n v n minh hi n t i nào th c s có
th hi u đ c n u không hi u bi t nh ng hành trình đã đi qua nh ng giá tr c
và nh ng kinh nghi m đã s ng 1
1 Xem : "Tìm hi u các n n v n minh"c a Fernand Braudel, trang 70
Trang 5T ng Lai 7
Ng i ta có th c i t o đ t tr ng, đ i tr c thành đ t tr ng cây, tr ng r ng Song m t di tích l ch s b phá ho i, b mai m t thì không tr ng l i đ c y v y
mà cùng v i s tàn phá c a thiên nhiên vùng nhi t đ i v i đ m cao ý th c và
bàn tay c a con ng i dã t ng làm cho bao nhiêu di tích l ch s không còn có
kh n ng ph c ch , ph c h i n a
Chính vì th , cùng v i v n đ b o v môi tr ng thiên nhiên, tôi mu n nh n
m nh đây s kh n thi t ph i b o v môi tr ng v n hóa, môi tr ng xã h i
đ c bi t khi mà đ t n c chúng ta đang b c vào th i k công nghi p hóa và
hi n đ i hóa, t c đ đô th hóa di n ra cùng t c đ công nghi p hóa và hi n d i hóa y, n u không có m t t m nhìn, m t quy ho ch ch t ch và nh t là m t s
qu n lý đ ng b và có hi u l c thì t c đ đô th hóa c ng s là t c đ c a s phá
ho i môi tr ng, môi tr ng t nhiên, môi tr ng v n hóa, môi tr ng xã h i
M t tòa nhà b n t ng k ch k m d ng lên sát nách v i ngôi nhà l u ni m c a chí s Phan B i Châu v n tr m m c và đ n s gi a m t khung c nh bình l ng
c a thiên nhiên x Hu , có là s phá ho i môi tr ng không ? C m t dãy bích
tr ng qu ng cáo bia và các s n ph m công nghi p khác đ s d ng lên ven h Trúc B ch c a Hà N i bi n ho Trúc B ch v n xinh x n, hi n hòa n m c nh H Tây mênh mông, khoáng đ t thành m t cái ao rác r i, t i nghi p ây có là s phá ho i môi tr ng không ? Mà làm sao có th tách bi t ch nào là tác h i đ n môi tr ng thiên nhiên, ch nào tác h i đ n môi tr ng v n hóa, ch nào là tác
h i đ n môi tr ng xã h i ! Và ngay thành ph bãi bi n xinh đ p vào b c nh t
c a đ t n c này, m t ngh a trang li t s d ng lên trên bãi cát sát mép n c,
th ng dành cho nh ng nam n m c qu n áo t m d o ch i li u có xúc ph m đ n anh linh c a nh ng ng i mà ng i ta mu n t ng ni m, nên g i đây là s phá
ho i môi tr ng gì? G i đúng tên s v t qu th t là t nh ! Chúng ta đâu thi u
đ t, thi u n i trang tr ng và uy nghiêm đ đ t m t t ng đài và ngh a trang li t
s x ng đáng v i t m vóc và ý ngh a c a chúng
Còn m t s ô nhi m môi tr ng khó trông th y n a đó là s ô nhi m môi
tr ng xã h i trong ng x gi a ng i và ng i B o l c và hành hung, s khi p nh c và e ng i c a cái thi n đ ng tr c cái ác, cái x u, s làm ng tr c
nh ng hành vi vô v n hóa trong m i quan h hàng ngày Tuyên truy n, qu ng cáo k ch k m và ph n th m m , ng i ta ch a loa đã t ng âm vào tai m i ng i
đ chào m i mua báo hàng ngày b ng nh ng tin gi t gân kích đ ng b o l c và tình d c, v.v Có v nh nh ng đi u y ch a đ c đ a vào n i dung ch ng ô nhi m môi tr ng Mà than ôi, s phá ho i môi tr ng xã h i còn nguy h i tr c
ti p và th ng tr c đ n cu c s ng c a con ng i, nh t là c dân đô th M t thói quen m i đ i l p v i cách ng x c "t t đ p phô ra, x u xa đ y l i", gi đây, ta
th y ph bi n đ ng ph , hè ph là n i ch a ch t th i
Trang 68 Con ng i và môi tr ng
và n i ph i bày nh ng công vi c mà đáng lý ch di n ra n i kín đáo sau nhà:
gi t gi , ph i phóng, làm v sinh ! Ng i ta v t xác chu t ch t ra đ ng m t cách h n nhiên, và không hi m nh ng ông bà ch quý phái s m s m s m d n
nh ng con chó yêu ra ngoài đ ng ph tr c nhà [ho c xa nhà h m t chút] đ cho chúng t do trút ch t th i và gi cho c n phòng riêng ti n nghi c a h thêm
s ch d p và m cúng vì nh ng con v t s ch s th m tho! Cái l i tr c h t là
ng i ch u trách nhi m qu n lý đô th , song cái nguy h i sâu xa là cùng v i vi c làm ô nhi m môi tr ng công c ng là s ô nhi m m t t p quán hay là m t t p
quán b ô nhi m, d n t i m t l i s ng r t ph n v n hóa, v n minh.
Con ng i, v n ch là con ng i, v n ch là s th c d y ý th c c a con ng i
d n d t hành đ ng c a h m i b o v đ c nguy c tàn phá môi tr ng Không
có cái đó thì dù có m t b lu t b o v môi tr ng, môi tr ng v n b tàn phá đây, d ng nh tôi l i phân vân v nh n xét c a Max Weber mà tôi d n trên Ph i ch ng nh ng n c đã phát tri n, khi mà trình đ dân trí và m c s ng
đã b c cao, đ c bi t là v i nh ng n c mà ch s nhân b n [HID] m c cao, thì ý th c v v n đ b o v môi tr ng có ph n m nh m h n nh ng n c mà
cu c v t l n ch ng l i đói nghèo và s t t h u xa v i trình đ chung c a th
gi i Nh ng thành t u c a khoa h c và công ngh đem l i nh ng bi n đ i k
di u v kinh t và v n hóa nh ng c ng d n loài ng i đ n bên b v c th m c a
s c n ki t tài nguyên và phá v cân b ng sinh thái Nhân lo i đang ph i huy
đ ng m i l c l ng đ kh c ph c n i đau và ngh ch lý c a s phát tri n đó Chính vì v y mà ph i th a nh n r ng, nh ng n c nh n c ta, khi mà tuy t
đ i b ph n dân c v n đang ph i đ ng đ u hàng ngày v i cu c m u sinh
nh m th a mãn nh ng nhu c u đang còn t i thi u v n, m c, , đi l i, h c hành,
đ c ch m sóc khi đau m, v.v thì ý th c v b o v môi tr ng không ph i lúc nào c ng có th có đ y đ Nh ng ác thay, chính ng i nghèo là ng i đang
ph i ch u h u qu n ng n nh t c a s suy thoái và phá ho i môi tr ng Cu c
kh o sát xã h i h c, v "Môi tr ng và nhà cho ng i nghèo đô th " do Vi n
Xã h i h c chúng tôi ti n hành v i s tài tr c a IDRC [Trung tâm nghiên c u phát tri n qu c t Canada] cho chúng tôi nh ng con s r t c th đ ch ng minh
đi u này
Tuy nhiên, không thê không th y r ng th ng x hình thành m t cách khách quan trong quan h c a con ng i v i môi tr ng, nó tùy thu c vào con ng i
Th ng x là khó chuy n bi n, khó đ i thay song không ph i là không thay đ i
đ c m t khi có s tác đ ng tích c c vào ý th c c a con ng i và cùng v i s tác d ng y là vi c c i thi n đ i s ng v t ch t c a con ng i
Trong các ch ng đ ng c a hành trình con ng i ti n v phía tr c, s thích nghi m t cách có ý th c và ch đ ng c a con ng i v i môi tr ng s ng
Trang 7T ng Lai 9
c a mình s ngày càng đ t t i m t trình đ m i Trong ti n trình chung y, chúng ta có quy n tin t ng vào m t t p quán ng x c a con ng i Vi t Nam trong n n v n minh ph ng ông v n đã tr m tích l i thành truy n th ng, m t truy n th ng mu n s ng hài hòa v i thiên nhiên, làm b n v i thiên nhiên mà tôi
đã có d p nh c đ n ph n đ u c a bài phát bi u này Mong sao mà quá trình công nghi p hóa, đô th hóa, hi n đ i hóa, cái c t cách dân t c y đ c gi gìn
và phát huy, mà tr c h t là đ c gi gìn và phát huy trong các nhà ho ch đ nh chi n l c và quy ho ch cho các ch ng trình phát tri n, nh ng sau cùng thì v n
là s gi gìn và phát huy cái c t cách y trong c m t dân t c trong t ng c ng
đ ng Có nh v y thì v n đ b o v môi tr ng trong quá trình phát tri n kinh t
xã h i m i le lói tia hy v ng th c thi B i l , th ng x đ i v i môi tr ng là
m t giá tr đ c c ng đ ng công nh n và kh ng đ nh Nh ng giá tr y đ c hình thành nên t m t n p s ng t ng đ i n đ nh và l p đi l p l i v i th i gian
và cu c s ng Ph i làm cho nh ng giá tr y đ c duy trì, đ c b sung và phát tri n đ thành truy n th ng Chúng ta ph i đi đ n hi n đ i t nh ng truy n th ng
t t đ p c a dân t c c ng v i thành t u c a n n v n minh mà loài ng i đã đ t
đ c ng ng c a c a th k XXI
Và vì v n hóa v a là b n th dân t c v a là ngu n l c c a s phát tri n, mà các chi n l c phát tri n hi n nay là g n li n hai t h p m c tiêu sau đây l i v i nhau : t ng tr ng kinh t và nhanh chóng đ m b o đ c s lành m nh và b n
v ng v khía c nh xã h i và môi tr ng, sinh thái, cho nên xét đ n cùng nh ng giá tr mà tôi nói trên c ng là giá tr v n hóa
Khi th ng x v i môi tr ng đã thành m t giá tr v n hóa thì đó s là s góp ph n to l n vào quá trình phát tri n c a đ t n c ta b c vào th k H m Lét, nhân v t chính c a Shakespeare đã than r ng : "Chúng ta bi t chúng ta là gì,
nh ng không bi t chúng ta s ra sao !" th i đ i chúng ta, qu th t chúng ta
c ng s v n không bi t chúng ta s ra sao n u nguy c suy thoái, ô nhi m, h y
ho i môi tr ng và h sinh thái không b ng n ch n
Tôi mu n m n l i Sakespeare đ k t thúc bài vi t này v i ý ngh r ng: qu n
lý t t vi c b o v môi tr ng chính là b o v cu c s ng c a chúng ta hôm nay
và ngày mai