Địa vị pháp lý của viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự

Bộ luật tố tụng dân sự đã có hiệu lực gần một năm với rất nhiều những thay đổi quan trọng về địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân nhưng những văn bản hướng dẫn thực hiện những quy[r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ THỊ THANH LOAN

;;;Ơ

ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN

TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ

CHUYÊN NGÀNH : LUẬT DÂN SỰ

MÃ SỐ: 60.38.30

LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS.NGUYỄN NGỌC KHÁNH

HÀ NỘI, NĂM 2007

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân, chưa từng công

bố trong một công trình khoa học của người khác Các tài liệu tham khảo được trích dẫn một cách hợp pháp

Người viết

Lê Thị Thanh Loan

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Tiến sĩ Luật học Nguyễn Ngọc Khánh – Viện khoa học kiểm sát – Viện kiểm sát nhân dân tối cao, người đã

hướng dẫn khoa học và tạo điều kiện thuận lợi giúp tôi hoàn thành Luận văn này

Tôi cũng xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy, cô giảng viên Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội và các thầy, cô cộng tác viên giảng dạy tại Khoa, những người đã tận tình dìu dắt và truyền đạt lại những kiến

thức khoa học pháp lý bổ ích cho tôi trong suốt khoá học

Xin cảm ơn gia đình, người thân và các bạn đồng môn, đồng nghiệp đã luôn ở bên cạnh động viên và cổ vũ tôi trong quá trình thực hiện Luận văn này

Lê Thị Thanh Loan

MỤC LỤC

Trang

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA

VIỆN KIẾM SÁT NHÂN DÂN TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ

12

1.1 Địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong Bộ máy

Nhà nước

12

1.2 Địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng

dân sự

15

1.2.1 Khái niệm địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân

trong tố tụng dân sự

15

1.2.2 Vị trí, chức năng của Viện kiểm sát nhân dân trong tố

tụng dân sự

17

1.2.3 Nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân

trong tố tụng dân sự

22

Chương 2 ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN

TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT

HIỆN HÀNH VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG

26

2.1.Khái quát quá trình phát triển của pháp luật nước ta về địa

vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự

26

2.1.1 Giai đoạn từ 1945 – 1959 26 2.1.2 Giai đoạn từ 1959 – 1989 27 2.1.3 Giai đoạn từ 1989 – 2002 29 2.1.4 Giai đoạn từ 2002 - trước khi ban hành Bộ luật tố tụng

dân sự năm 2004

39

2.2 Địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng 40

dân sự theo quy định của pháp luật hiện hành

2.2.1 Vị trí, chức năng, phạm vi tham gia phiên toà của Viện

kiểm sát trong tố tụng dân sự hiện hành

42

2.2.2 Nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể của Viện kiểm sát trong

tố tụng dân sự hiện hành

46

2.2.2.1 Thẩm quyền tham gia tố tụng tại phiên toà,

phiên họp giải quyết vụ việc dân sự

48

2.2.2.2 Thẩm quyền kháng nghị các bản án, quyết

định của toà án

50

2.3 Thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng dân sự hiện hành về địa

vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân

54

2.3.1 Những kết quả đã đạt được 54 2.3.2 Những bất cập trong việc áp dụng pháp luật về địa vị

pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự

hiện hành

58

Chương 3. HOÀN THIỆN ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA VIỆN KIỂM SÁT

NHÂN DÂN TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ

66

3.1 Những vấn đề đặt ra đối với việc hoàn thiện địa vị pháp lý của

Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự

66

3.1.1 Hoàn thiện địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân

trong tố tụng dân sự trên cơ sở các quan điểm của Đảng

và Nhà nước ta về cải cách tư pháp

66

3.1.2 Hoàn thiện địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong

tố tụng dân sự trên cơ sở đòi hỏi từ thực tiễn cuộc sống

68

3.1.3 Hoàn thiện địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân

trong tố tụng dân sự trên cơ sở tham khảo có chọn lọc

kinh nghiệm nước ngoài

72

3.2.1 Về thẩm quyền của Viện kiểm sát khi tham gia tố tụng

nhằm bảo vệ lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng, lợi

ích của những cá nhân không có khả năng tự thực hiện

85

quyền dân sự và/hoặc không thể tự bảo vệ mình

3.2.2 Về thẩm quyền của Viện kiếm sát khi tham gia tố tụng

với vị trí là người bảo vệ luật pháp và lợi ích của luật

87

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Bảng số liệu về sự tham gia của Viện kiểm sát trong các vụ án dân

sự, hôn nhân gia đình cấp sơ thẩm

Bảng 2.2 Bảng số liệu về sự tham gia của Viện kiểm sát trong các vụ án dân

sự, hôn nhân gia đình ở cấp phúc thẩm

Bảng 2.3 Bảng số liệu về sự tham gia phiên toà của Viện kiểm sát trong các

vụ án kinh doanh, thương mại và lao động ở cấp sơ thẩm và phúc thẩm

Bảng 2.4 Bảng số liệu về sự tham gia phiên toà của Viện kiểm sát trong các

vụ án kinh doanh, thương mại và lao động ở cấp sơ thẩm và phúc thẩm

PhÇn më ®Çu

1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài

Cùng với sự phát triển của cách mạng Việt nam qua các thời kỳ, Bộ máy Nhà nước và hệ thống pháp luật của nước ta cũng không ngừng phát triển và ngày càng được hoàn thiện để đáp ứng các yêu cầu, nhiệm vụ của cách mạng trong mỗi giai đoạn cụ thể Ngay từ những ngày đầu của chính quyền cách mạng non trẻ, Viện công tố (tiền thân của Viện kiểm sát nhân dân ngày nay) đã được thành lập nằm trong hệ thống Toà án nhân dân với những chức năng, nhiệm vụ hết sức quan trọng góp phần bảo vệ thành quả và chính quyền cách mạng Địa vị pháp lý của Viện kiểm sát trong bộ máy nhà nước và trong các hoạt động tố tụng đã có nhiều thay đổi lớn lao cùng với sự thay đổi của đất nước và đòi hỏi của xã hội Nếu như quy định pháp luật về địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự tương đối ổn định, dường như không có thay đổi gì nhiều thì trong tố tụng dân sự lại có những chuyển biến sâu sắc, tạo nên nét đặc sắc trong tổ chức và thực thi quyền lực của nước ta

Địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự là một chế định

có từ sớm trong lịch sử lập pháp nước ta nhưng chưa thực sự đi vào cuộc sống khi đất nước còn đang trong giai đoạn chiến tranh, lúc này nhiệm vụ trung tâm là giải quyết các vụ án hình sự, cho nên các quy định của pháp luật về địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự được quy định chặt chẽ và đầy đủ hơn Trong thời kỳ đổi mới nền kinh tế mà nước ta đang tiến hành hiện nay thì vị trí, vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự là một nội dung rất quan trọng, một mắt xích quan trọng trong công cuộc cải cách tư pháp Do vậy, nghiên cứu một cách cụ thể và toàn diện về địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự là một việc làm cần thiết góp phần thực hiện thành công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt nam xã hội chủ nghĩa

Việc xác định địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự có

ý nghĩa quan trọng, xét cả dưới góc độ lý luận và thực tiễn, bởi điều đó không những góp phần vào việc xây dựng một hệ thống lý luận về hoạt động tư pháp nói chung và tổ chức, hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân nói riêng mà còn góp phần vào việc xây dựng các văn bản pháp luật về Viện kiểm sát, về tố tụng dân sự cũng như việc hướng dẫn, chỉ đạo hoạt động nghiệp vụ của ngành kiểm sát Trong

tố tụng dân sự, chế định địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân không chỉ liên quan và ảnh hưởng đến tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân mà còn liên quan đến những chế định quan trọng khác như chế định Toà án nhân dân, chế định chứng cứ và chứng minh, trình tự, thủ tục tố tụng tại phiên toà Vì thế, có thể nói rằng thành công hay hiệu lực, hiệu quả của thủ tục tố tụng dân sự phụ thuộc một phần vào việc xác định đúng đắn chế định địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự

Trong khoa học pháp lý hiện nay, mô hình lý luận về địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự vẫn chưa được xây dựng một cách thống nhất Giữa các nhà khoa học vẫn diễn ra các cuộc tranh luận chưa dứt về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự Một khi địa

vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự vẫn chưa được nhận thức một cách đúng đắn, phù hợp với bản chất của quan hệ dân sự thì hiệu quả điều chỉnh của pháp luật cũng sẽ khó đạt được

Địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự là một trong những nội dung quan trọng nhưng không kém phần phức tạp của khoa học luật tố tụng dân sự song thực tế chưa được quan tâm nghiên cứu một cách toàn diện và có

hệ thống Trong sách báo pháp lý ở nước ta có một số ít bài viết có đề cập tới chức năng nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự ở những góc độ khác nhau nhưng chưa đi sâu nghiên cứu vấn đề này Trong các giáo trình giảng dạy ở bậc cử nhân của các trường chuyên ngành Luật thì vấn đề địa vị

pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự mới chỉ trình bày ở mức

độ khái quát nhất về mặt lý luận mà chưa đi sâu nghiên cứu các nội dung cụ thể : Trong thời gian qua, đã có nhiều văn bản Pháp luật mới được ban hành có liên quan đến chế định Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự như Hiến pháp năm 1992 sủa đổi năm 2002, Luật tổ chức Toà án nhân dân, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, và đặc biệt là sự ra đời của Bộ luật tố tụng dân sự ngày 15/06/2004 có hiệu lực ngày 01/01/2005 theo đó, địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự có sự thay đổi cơ bản về chất và một số vấn đề pháp

lý liên quan đến chế định này đã được làm rõ Tuy nhiên, tính thống nhất và đồng

bộ giữa các văn bản Pháp luật với Bộ luật tố tụng dân sự vẫn chưa được đảm bảo,

do vậy vấn đề đặt ra là phải nghiên cứu xây dựng các quy định về địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự để đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất giữa các văn bản Pháp luật

Mặt khác, trong thực tiễn hoạt động kiểm sát đã gặp phải không ít những vướng mắc, khó khăn khi áp dụng các quy định về địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự ngay cả việc ban hành Bộ luật tố tụng dân sự cũng chưa giải quyết được triệt để Bộ luật tố tụng dân sự đã có hiệu lực gần một năm với rất nhiều những thay đổi quan trọng về địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân nhưng những văn bản hướng dẫn thực hiện những quy định này vẫn chưa đủ

do vậy cũng gây khó khăn trong quá trình điều chỉnh Pháp luật và áp dụng Pháp luật nên cần nghiên cứu, hoàn thiện làm tiền đề cho việc xây dựng các văn bản hướng dẫn một cách đầy đủ, toàn diện và thống nhất

Các luận điểm nêu trên chính là cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài "Địa vị pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự" mà tác giả lựa chọn để nghiên cứu

2 Tình hình nghiên cứu đề tài:

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu Tiếng Việt

I Văn kiện Đảng

1 Nghị quyết số 48 – NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020

2 Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020

II Văn bản pháp luật Việt Nam

3 Bộ luật tố tụng Dân sự nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2004

4 Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hoà năm 1946

5 Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hoà năm 1959

6 Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1980

7 Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992

8 Luật tổ chức Toà án nhân dân năm 1960

9 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960

10 Luật tổ chức Toà án nhân dân 1981

11 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981

12 Luật sửa đổi, bổ sung Luật tổ chức Toà án nhân dân năm 1981

13 Luật sửa đổi, bổ sung Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981

14 Luật tổ chức Toà án nhân dân năm 1992

15 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1992

16 Luật tổ chức Toà án nhân dân năm 2002

17 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002

18 Nghị quyết số 51/2001/QH10 ngày 25/12/2001 về việc sửa đổi, bổ sung một

số điều của Hiến pháp năm 1992

19 Pháp lệnh quy định cụ thể về tổ chức của Toà án nhân dân tối cao và tổ chức của các Toà án nhân dân địa phương năm 1961

20 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự 1989

21 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế năm 1994

22 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các tranh chấp lao động năm 1996

23 Nghị định số 256-TTg ngày 01/7/1959 của Chính phủ quy định nhiệm vụ và

tổ chức của Viện công tố

24 Sắc lệnh số 47 ngày 10/10/1945 về việc giữ tạm thời các luật lệ hiện hành ở Bắc, Trung, Nam bộ cho đến khi ban hành luật pháp duy nhất cho toàn quốc

và Sắc lệnh số 60 ngày 16/10/1945 sửa đổi Điều 11 Sắc lệnh số 47

25 Sắc lệnh số 13 ngày 24/01/1946 tổ chức các toà án và các ngạch thẩm phán

26 Sắc lệnh số 51 ngày 17/4/1946 ấn định thẩm quyền các toà án và phân công giữa các nhân viên trong toà án

27 Sắc lệnh số 185 – SL ngày 26/5/1948 về ấn định thẩm quyền của các Tòa án

sơ cấp và đệ nhị cấp

28 Sắc lệnh số 85 – SL ngày 22/5/1950 về cải cách bộ máy tư pháp và luật tố tụng

29 Sắc lệnh số 97-SL ngày 22/5/1950 sửa đổi một số quy lệ và chế định dân luật

30 Thông tư số 601-TCCB ngày 06/8/1959 của Viện trưởng Viện công tố

Trung ương giải thích và hướng dẫn thi hành Nghị định số 256-TTg ngày 01/7/1959 của Chính phủ quy định tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của ngành công tố

31 Thông tư liên ngành số 09/TTLN ngày 01/10/1990 hướng dẫn thi hành một

số quy định của Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự

III Giáo trình, sách tham khảo:

32 Học viện Tư pháp (2007): Giáo trình Luật tố tụng dân sự Việt Nam, Nhà

xuất bản Công an nhân dân

33 Nhà xuất bản Đại học Quốc gia (2002), Từ điển giải thích thuật ngữ pháp lý

thông dụng

34 John Henry Marryman (1998): “Truyền thống luật dân sự: giới thiệu về các

hệ thống luật Tây âu và Mỹ Latinh", Kỷ yếu Hội thảo về Tố tụng dân sự,

TAND Tối cao

35 Lênin V.I Toàn tập, Tập 44

36 Phan Hữu Thư (2001): Xây dựng BLTTDS - Những vấn đề lý luận và thực

tiễn, Nxb Chính trị Quốc gia

37 Viện Kiểm sát nhân dân tối cao: Báo cáo tổng kết công tác (2000, 2001,

2002, 2003, 2004, 2005, 2006)

38 Viện Kiểm sát nhân dân tối cao (2007): Báo cáo sơ kết hai năm công tác

kiểm sát bản án, quyết định giải quyết các vụ, việc dân sự của Toà án theo

Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004

39 Viện Ngôn ngữ học (1998): Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng

40 Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp (2004): Thông tin Khoa học

pháp lý số 2/2004 – Một số vấn đề về tranh tụng trong tố tụng dân sự

41 Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp (2006): Thông tin Khoa học

pháp lý số 4+5/2006 - Số chuyên đề về cơ quan công tố một số nước

IV Bài viết trên báo, tạp chí và các tài liệu khác:

42 Đặng Văn Doãn (1997): "Một số kiến nghị cụ thể nhằm nâng cao một bước hiệu

quả công tác giám đốc thẩm và tái thẩm", Tạp chí Toà án nhân dân (7)

43 Nguyễn Xuân Dương (1975): "Một số vấn đề về dân sự tố tụng", Tập san

Toà án nhân dân (3)

44 Hải Hà (2007): "Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng: thiếu cơ chế pháp lý",

Báo Hà Nội Mới (256)