Nhằm giúp các bạn chuyên ngành Xã hội học có thêm tài liệu tham khảo, mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết "Các phương pháp định lượng trong nghiên cứu dân số: Khả năng và hạn chế" dưới đây, nội dung bài viết giới thiệu đến các bạn những hạn chế của phương pháp định lượng trong nghiên cứu dân số, vấn đề phương pháp định lượng trong nghiên cứu dân số,...
Trang 1
Các ph ng pháp đ nh l ng
trong nghiên c u dân s : Kh n ng và h n ch
PHÍ V N BA
Giá tr Xã h i tr c ti p nh t c a b t k ngành khoa h c nào có l kh n ng ng d ng c a nó Xã h i h c
c ng không ph i là m t ngo i l Trong đi u ki n n c ta, khi mà kh n ng phát tri n lý lu n xã h i h c còn có
nh ng h n ch do nh ng y u t và đi u ki n l ch s nh t đ nh, c ng nh nh ng kh n ng ch quan t o nên, thì
xã h i h c ng d ng càng có ý ngh a n i b t Vì l đó, cái quy t đ nh tr c h t đ i v i kh n ng th hi n vai trò
c u dân s trên c s kinh nghi m rút ra đ c t nh ng th c t kh o sát xã h i h c v dân s
g n chúng v i m t trong ba giai đo n c b n c a quá trình nghiên c u xã h i đ i v i b t k đ i t ng nào - đó
là giai đo n thu s li u T t nhiên, các ph ng pháp đ nh l ng đ c s d ng trong giai đo n nào là ch y u,
đo n c a quá trình này
Th nh t, giai đo n phân tích v n đ
Xã h i h c không ph i là luân lý h c, nó không khen, không chê nh ng gì đang là hi n th c xã h i; nó ch
v y, vi c nghiên c u xã h i h c đ i v i b t k đ i t ng xã h i nào c ng đ c b t đ u t giai đo n phân tích
v n đ mà hi n th c xã h i đang đ t ra
Theo quan đi m xã h i h c, có th hi u "v n đ " nh là mâu thu n xu t hi n trong các quá trình xã h i gi a cái đã bi t và cái ch a bi t, ho c cái có ý ngh a và cái không có ý ngh a trong đ i t ng c n nghiên c u
Trong th c t nghiên c u dân s , vi c xác đ nh đúng v n đ không ph i lúc nào c ng d dàng, b i l ch có
th coi là m t tình hu ng v n đ đã n y sinh c n nghiên c u khi t n t i ít nh t là ba đi u ki n sau đây:
Có s trái ng c gi a cái đã bi t và cái có th bi t, ho c là cái đã xu t hi n và cái có th xu t hi n (ch ng
h n, trong cu c nghiên c u FFS (1) nh n th y m c dù 96,6% ph n đ c h i tán thành gia đình ít con, 4,4% không tán thành và 4,0% không t thái đ , nh ng quá m t n a d đ nh và mong mu n có 3 con tr lên - t ng
ng là 52,3% và 57,9%);
- Có s nghi v n: vì sao có s trái ng c đã nói;
- Có ít nh t là hai câu tr l i có th và đáng tin, gi i thích cho "v n đ " đã nh n th y, ch ng h n: 1) Có th là
do s v n đ ng tuyên truy n n ng v hình th c và có tính ch t áp đ t, nên ch a làm chuy n bi n các quan ni m truy n th ng trong ý th c; 2) Có th là do đ i s ng v t ch t khá lên nhanh chóng sau khoán 10 ch a đ đi u
ki n làm chuy n bi n nh ng y u t v n hóa - dân trí và l i s ng; 3) Có th là s khôi ph c các quan h c ng
đ ng h t c đang tác đ ng tiêu c c lên quá trình chuy n bi n nh n th c
M t thí d khác t ng t , ch ng h n, t sau khi th c hi n ch đ khoán h , nh n th y có s t ng m c sinh
m t s vùng nông thôn Mâu thu n t n t i: s t ng tr ng kinh t là đi u ki n đáng l làm gi m m c sinh, thì
1 Cu c nghiên c u v gia đình, sinh đ , 1990 các t nh Ti n Giang, Qu ng Nam - à N ng Hà Tây do tác
gi tham gia ti n hành
Trang 2đây l i ng c l i Vì sao v y? Có th là đo trong đi u ki n khoán h ng i ta c n nhi u s c lao đ ng gia đình
h n? Có th do tình tr ng khép kín v thông tin và giao l u xã h i v n ch a đ c c i thi n? Ho c có th do
nh ng đi u ki n không bao c p đã gây khó kh n cho vi c cung c p và d ch v các bi n pháp tránh thai? đây
th c s đã xu t hi n v n đ , nh ng lý do thì ch a rõ, c n có nh ng nghiên c u t ng ng
Phân tích v n đ đ c coi nh là s ph n ánh th c ti n xã h i, bi u th s ph n ánh các tính ch t, các quan
h , các quy lu t thông qua quá trình t ng h p và tr u t ng hóa ó là khâu r t quan tr ng đ xác đ nh chính xác nhi m v c n nghiên c u và gi i quy t
T t nhiên, trong vi c phân tích v n đ thì các ph ng pháp đ nh tính cùng v i quá trình suy lý có vai trò
gi m m c sinh - đó là s chuy n đ i t gia đinh l n đa th h sang gia đình h t nhân, m c đ gia t ng kinh t -
ch ng h n, đ so sánh tác đ ng c a y u t h t nhân hóa gia đình lên m c sinh trong nh ng giai đo n l ch s khác nhau c a nông thôn, thì có th d dàng nh n th y r ng trong đi u ki n n c ta, y u t h t nhân hóa không
th đ c đ t ngang b ng v i các y u t còn l i Ngh a là đây các ph ng pháp đ nh l ng có th h tr đ c
l c cho quá trình t duy t ng h p, ít nh t là đ xác đ nh m i t ng quan v l ng gi a các y u t đ c l y làm
c n c xu t phát đ suy lý i u này, suy đ n cùng, l i b o đ m cho vi c đ nh h ng chính xác các ho t đ ng
kh o sát th c nghi m
nh ng đi u ki n c n đ c ki m tra l i b ng các ch báo đ nh tính và suy lý Ch ng h n, các vùng nông thôn
đ ng b ng n c ta t l các gia đình hai th h chi m t i 72,6%, trong khi đó các gia đình ba th h ch chi m 23,8% còn gia đình m t h h là 3,6% Quy mô nhân kh u c a gia đình trong ph m vi 6 ng i chi m 80,9%
phép gi i thích vai trò hi n th c c a nó đ i v i vi c gi m m c sinh trong đi u ki n nông thôn n c ta, th m chí
có th d n chúng ta đ n nh ng nh m l n trong đ nh h ng lý lu n, n u không d a vào c nh ng t li u nghiên
c u đ nh tính b sung: m c h t nhân hóa cao không ph i là đi u ki n c a trình đ hi n đ i hóa gia đình t ng
x ng, mà ch y u là do nh h ng c a các y u t t p quán truy n thông, đi u ki n c t xé c a canh tác ti u nông lúa n c, c ng nh c a ch đ phân ph i đ t đai trong th i k h p tác xã T t c nh ng gì ph i làm nh đã nói trên, v th c ch t c ng ch là đ xây d ng đ c khung logic chung có c n c khoa h c và th c ti n cho các ho t
đ ng kh o sát tác nghi p ti p theo Nói cách khác, s n ph m tr c ti p c a quá trình phân tích v n đ là:
- Phân đ nh rõ cái gì đã bi t, cái gì ch a bi t, các y u t c n nghiên c u, m i t ng quan b n ch t c ng nh
- Các ph ng pháp gi i quy t h p lý;
- H th ng t li u (đ nh tính và đ nh l ng) liên quan đ tham kh o
đây có th d đàng nh n th y vai trò đáng k c a các ph ng pháp đ nh l ng: chúng tr c ti p tham gia vào các khâu c a quá trình phân tích t ng quan đ xây d ng khung logic nói trên
Giai đo n th hai, theo thông l , là xây d ng và ki m tra gi đ nh, t c là nh ng d ki n có c n c khoa h c,
mà tính chân lý c a nó c n đ c nghiên c u th c nghi m ti p t c đ đi đ n k t lu n c th
Có th coi gi đ nh là k t qu tr c ti p c a quá trình t duy d a trên c s các y u t th c c a đ i s ng xã
nh n th c đ i t ng nghiên c u, các quan h và quy lu t c b n c a nó
Nh v y, n u nh không th b qua vi c xây d ng gi đ nh khoa h c trong b t k quá trình nghiên c u xã
Trang 3h i nào, thì c ng có th nói c giai đo n này các ph ng pháp đo đ m đ nh l ng c ng là ph ng ti n không
th thi u đây các ph ng pháp đ nh l ng tham gia tr c ti p vào vi c cung c p nh ng ch báo c th v các
y u t th c c a đ i t ng xã h i c n nghiên c u - nh là ch t li u, ch d a và xu t phát đi m c a quá trình t duy gi đ nh (ch ng h n, nh ng ch báo đ nh l ng v kh i l ng lao đ ng nông nghi p trong khu v c nông thôn đ ng b ng, kh i l ng lao đ ng đ u t trung bình cho vi c thâm canh m t đ n v ru ng khoán hi n nay, t
l tr em b h c khu v c này là nh ng t li u tr c ti p h tr cho quá trình xây d ng m t trong nh ng gi
đ nh v bi n đ i m c sinh sau khoán 10)
Trong th c t kh o sát xã h i h c v dân s , vi c xây d ng và ki m tra gi đ nh th ng đòi h i đ u t nhi u công s c và t li u tham kh o S thành, b i c a các cu c kh o sát th c nghi m c ng tùy thu c nhi u vào ch t
b qua đ i v i ng i làm công tác nghiên c u Nh ng khó kh n l n th ng là khâu ki m tra gi đ nh này Có
l , có hai nguyên nhân chính Th nh t, nh ng s li u đ nh l ng đã có v dân s và k ho ch hóa gia đình khá nhi u, nh ng đ n đi u và m c đ mâu thu n c a chúng c ng l i khá l n Xin đ n c : khi chu n b xây d ng gi
đ nh cho các cu c nghiên c u v dân s , chúng tôi đã đ c cung c p nh ng ch báo đ nh l ng, ch ng h n là
m c t ng dân s c a m t đ a ph ng nào đó, r t khác nhau gi a s li u c a Trung ng, c a t nh và c a đ a
ph ng đó Và th hai, nh ng h n ch v nhi u m t (th i gian, kinh phí, ph ng ti n, chuyên gia ) trong vi c
ti n hành các th m dò "ti n nghiên c u” (pretest), do đó không có đ nh ng c li u đ nh tính c ng nh đ nh
l ng đ đánh giá m c đ phù h p gi a gi đ nh và th c t xã h i kh c ph c tình tr ng này, chúng tôi đã s
(ch ng h n nh đ i sánh s li u th ng kê c a y t xã và h t ch xã v s tr sinh - t hàng n m v i s h c sinh
t i xã vào h c l p 1 đúng tu i và không đúng tu i vào nh ng kho ng th i gian t ng ng sau đó đ bi t s tr
đã ra đ i trên th c t t ng n m) T t nhiên, các ph ng pháp đ nh l ng đây ch có th h tr m t ph n nào trong đi u ki n còn có nhi u h n ch nh đã nói trên Thi t ngh , cùng v i nh ng phân tích đ nh l ng th ng kê,
đã đ n lúc c n t o đi u ki n cho vi c ti n hành các ti n kh o sát đ nh tính đ ki m tra k các gi đ nh tr c khi
th c hi n các ho t đ ng kh o sát tác nghi p
Giai đo n th ba c a quá trình nghiên c u đ i t ng xã h i là thu s li u T t nhiên, vi c thu s li u đ c
ti n hành ngay t khi xây d ng ý t ng, phân tích v n đ đ c đ t ra Nh ng vi c thu s li u trong giai đo n này là m t khâu tr c ti p c a quá trình kh o sát tác nghi p và các k t quà c a nó có t cách nh là các c li u
ph ng pháp phân tích tài li u hi n có, liên quan v i v n đ c n nghiên c u Các c li u đ c thu nh p và x lý
đ nh l ng (vi c x lý đinh tính không bàn đây) th ng bao g m các tài li u thành v n, chính th ng và không chính th ng Sau khi xác đ nh đ c m c đ đúng đ n c a tài li u, các k t qu phân tích và t ng h p đ c coi
nh là nh ng c li u khoa h c dùng cho vi c xây d ng nh ng nh n xét, k t lu n ho c ý ki n đ xu t nào đó
Th c t công tác nghiên c u c a chúng tôi đã cho th y r ng, bên c nh nh ng u th l n : đ t n kém, kh n ng
đ m b o tính th i s , khách quan c n thi t Xin đ n c m t thí d Các cu c kh o sát xã h i h c đ c ti n hành trong nhi u n m qua đã cung c p m t kh i l ng đáng k các c li u khoa h c, ch ng h n v đ m thông tin,
v n hóa và giao l u xã h i c a nhi u vùng nông thôn đ ng b ng Nh ng c li u này là m t trong nh ng c n c
đ đo đ m nh h ng c a các bi n trung gian lên m c sinh Nh ng nh ng s li u kh o sát th c nghi m thu
đ c trong vòng vài n m g n đây c ng đã không còn ph n ánh đúng hi n th c hôm nay Thí d , n m 1990 cu c
đi u tra FFS xã V n Nhân (huy n Phú Xuyên, t nh Hà Tây) cho th y m c đ theo dõi thông tin và giao l u xã
h i r t th p kho ng m t n a s ng i đ c h i, thì theo nh ng s li u c a cu c nghiên c u sâu n m 1991 đây tình hình đã không còn nh v y Cu i n m 1991 cu c nghiên c u sâu xã H ng Minh (trong cùng huy n Phú Xuyên) đã cho th y b c tranh khác h n: các sinh ho t v n hóa (nghe đài, xem ti vi, vi deo, phim nh) và theo dõi thông tin (đ c bi t là thông tin kinh tê) đã là nhu c u hàng ngày c a ph n l n h gia đình nông dân (dù
vài n m tr c đây H ng Mình v n còn là m t xã khá "h o lánh") (T li u Vi n Xã h i h c)
Trang 4Ph ng pháp thu s li u th hai đ c s d ng nhi u nh t trong các cu c kh o sát xã h i h c c a chúng tôi
là ph ng v n d i hai hình th c: ph ng v n b ng b ng h i (anket) và ph ng v n b ng đ i tho i tr c ti p (quen
g i là ph ng v n sâu)
nh n xét sau đây v u th c ng nh nh ng h n ch không th kh c ph c c a ph ng pháp này
Th nh t, do nh ng u th l n v kh n ng thu th p cùng m t lúc m t kh i l ng l n thông tin t m t
này đáp ng đ c nh ng nhu c u nghiên c u th c nghi m c p thi t trong nh ng n m qua
Th hai, dù là v i đ tin c y còn ch a cao thì các ch báo đ nh l ng c ng có s c thuy t ph c và kh n ng
đ nh h ng nh t đ nh cho s phân tích đánh giá các y u t c a đ i t ng xã h i đ c nghiên c u Có l khó có
th hình dung ra m t nh n xét ho c k t lu n khoa h c th c nghi m nào đó có s c thuy t ph c cao mà l i không
có các ch báo đ nh l ng (d i hình th c nào đó) t ng ng
Th ba, trong đi u ki n môi tr ng xã h i có đ thu n cao thì kh i l ng m u có th không c n l n và m c
đ đ i di n c a các ch báo đ nh l ng c ng cao Trong đi u ki n đ bi n đ ng xã h i cao thì s l ng m u c n
t ng lên nhi u và m c đ đ i di n c a các ch báo đ nh l ng l i th p nâng cao đ tin c y và m c đ đ i
di n c a các ch báo này thì ph i t ng s l ng m u lên th t l n, đi u này khó có th th c hi n đ c
Th t , xã h i Vi t Nam nói chung, nông thôn đ ng b ng nói riêng đã b t đ u phá v d n tính khép kín và
đi vào th i k v n đ ng m nh m c a các quá trình chính tr , kinh t - xã h i, v n hóa Do đó "đ thu n nh t xã
h i" c ng phân hóa m nh, tính ph c t p và đa d ng c a nh ng quan h t ng tác xã h i t ng lên N u nh tr c đây có th nghiên c u vài h p tác xã nông nghi p là có th phác h a đ c h th ng này, thì ngày nay không còn
có th làm t ng t Trong đi u ki n nh v y, đ đ m b o tính đ i di n và đ tin c y cao c a các ch báo đ nh
l ng (thu đ c b ng ph ng pháp anket) thì kh i l ng các câu h i (t c là nh ng thông tin phát ra đ có th
nh n đ c nh ng thông tin ng c t ng ng) s ph i r t l n i u này c ng là không th đ c Còn n u v n s
d ng quy mô b ng h i v i l ng thông tin phát ra r t h n ch và áp d ng cho m t s ít (cho dù là hàng tr m)
m u, thì các y u t c n đo đ m đinh l ng s b tách bi t kh i nhi u nhân t c a h th ng tác đ ng lên nó V y
là r i vào siêu hình Ch ng h n trong đi u ki n bi n đ ng m nh m c a đ i s ng kinh t , xã h i, m c sinh khu v c nông thôn đ ng b ng B c B hi n nay ch u tác đ ng cùng lúc c a nhi u y u t và đi u ki n khác nhau,
v t ra ngoài ph m vi các quan h đ nh l ng gi a m c sinh v i l a tu i, h c v n, đ i s ng v t ch t Khi
nghiên c u tình hình sinh đ xã H ng Minh chúng tôi thu đ c ch báo đ nh l ng nh sau Trong 46 ph n sinh con th 3 tr lên có 3 ng i thu c di n khó kh n kinh t , 27 ng i - trung bình và 16 - khá N u ch d ng
l i t ng quan đ nh l ng này thì không th phát hi n đúng th c tr ng Các t ng quan gi a h c v n và sinh
đ đây c ng không cho th y đi u gì c Các k t qu ph ng v n sâu theo t ng nhóm trên đã cho k t qu nh sau: 2 ng i khó kh n kinh t và 5 ng i trung bình - do b v k ho ch, 35 ng i - do mu n có con trai (trong
đó 1 ng i khó kh n kinh t ), 4 ng i - do mu n có con gái Nh ng ph i ch ng là đã xác đ nh đ và đúng các
y u t tác đ ng Y u t tôn giáo đây th nào? Các quan h c ng đ ng và truy n th ng đang bi n đ i có tác
đ ng không? Th t khó có th ch d a vào ph ng pháp đ nh l ng anket nh th ng làm
b ng b ng h i, ch ng h n nh s không phù h p c a câu tr l i v i câu h i đ c đ a ra, không có đi u ki n khuy n khích đ i t ng nghiên c u tr l i các câu h i Tuy nhiên, xin dành đ bàn thêm trong m t d p khác
nh ng ng i có liên quan đ tìm ra nh ng khía c nh ti m n, không đ c bi u th tr c ti p trên các bi u th ng
kê Nói cách khác, chúng tôi đã c g ng "gõ" vào các s li u ch t đ làm cho nó "ng ngo y", t đó phát hi n
Trang 5nh ng khía c nh liên quan
m t, vi c k t h p các ph ng pháp đinh l ng b ng anket có đ nh h ng v i ph ng v n sâu và phân tích t li u
th ng kê s góp ph n tích c c vào vi c nâng cao d n ch t l ng nghiên c u xã h i h c