Bài viết Những vấn đề của gia đình Việt Nam trong quá trình biến đổi xã hội theo xu hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa giới thiệu đến các bạn những quan điểm về gia đình, những vấn đề xã hội của gia đình nước ta hiện nay, vấn đề của gia đình Việt Nam trong quá trình biến đổi xã hội theo xu hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa,...
Trang 1Những vấn đề của gia đình việt nam
trong quá trình biến đổi xã hội theo xu hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa
Vũ Tuấn Huy
I Quan điểm về gia đình
Trên cơ sở đánh giá những thành tựu của 20 năm đổi mới, Hội nghị lần thứ
11 Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa IX đã đề ra mục tiêu phát triển trong 15 năm tới của xã hội Việt Nam:” Đẩy mạnh đổi mới toàn diện và
đồng bộ, phấn đấu đạt bằng được mục tiêu đến năm 2010, sớm đưa nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển, nâng cao rõ rệt đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, tạo nền tảng để đến năm 2020, nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại”
Định hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa đồng nghĩa với phát triển kinh
tế và những biến đổi trong các lĩnh vực xã hội khác như quá trình dân chủ hóa, thế tục hóa, di động xã hội, nâng cao mức sống và chất lượng dân cư Trong quá trình đó, gia đình là một trong những thiết chế xã hội cơ bản cho sự tồn tại và phát triển của cá nhân và xã hội Một mặt, những tác động của biến đổi xã hội dẫn đến những biến
đổi trong cơ cấu - chức năng của gia đình Mặt khác, gia đình cũng là một tác nhân quan trọng cho sự ổn định và phát triển của xã hội Nghiên cứu gia đình ở nước ta trong giai đoạn hiện nay nhằm làm sáng tỏ quá trình biến đổi gia đình, trên cơ sở đó
đưa ra những khuyến nghị chính sách nhằm duy trì bản sắc của gia đình Việt Nam, tạo điều kiện cho gia đình thích nghi với những biến đổi xã hội, góp phần đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước (Tương Lai, 1996)
Từ khi đổi mới và đặc biệt trong hơn 10 năm trở lại đây, thành quả công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước thể hiện ở trước hết ở trình độ phát triển kinh
tế Thu nhập quốc dân tăng trung bình gần 9%/năm Từ một nước phải nhập khẩu gạo trở thành nước xuất khẩu gạo thứ hai trên thế giới, giảm đói nghèo và nâng cao mức sống của người dân (Haughton, Haughton và Phong, 2001; Lamb, 2002) Đô thị hóa và phát triển công nghiệp tạo ra nhiều cơ hội việc làm, di động xã hội tăng lên (Youssef and Hetler, 1983; Mencher and Okongwu, 1993; Vũ Mạnh Lợi, 1995)
Nhìn chung, đánh giá về mức độ hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay so với hơn
10 năm trước đây, đa số ý kiến (87%) cho rằng hiện nay xã hội Việt Nam hiện đại
Trang 2hóa nhiều hơn Sự khác nhau trong đánh giá về mức độ hiện đại hóa theo nhóm tuổi nhìn chung cho thấy thanh niên có xu hướng mong muốn mức độ hiện đại hóa nhiều hơn Đánh giá về vai trò của hiện đại hóa đối với xã hội Việt Nam hiện nay, khoảng 2/3 số người trả lời cho rằng hiện đại hóa là rất tốt cho Việt Nam, gần 1/3 nhận định
rằng phần lớn là tốt và có khoảng 1% cho rằng không tốt chút nào (Viện Xã hội học
và Trung tâm Nghiên cứu Dân số Đại học Michigan - Nghiên cứu biến đổi gia đình, 2003-2004)
Những biến đổi xã hội ở nước ta đã tác động như thế nào đến gia đình và những xu hướng biến đổi ấy của gia đình đặt ra những vấn đề gì trong quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa Phần dưới đây đề cập đến một số vấn đề xã hội của gia đình ở nước ta hiện nay
2 Những vấn đề xã hội của gia đình nước ta hiện nay
2.1 Sự chuyển đổi ý nghĩa của hôn nhân và gia đình theo hướng chú ý đến cá nhân
Nếu trong xã hội truyền thống, ý nghĩa và quyền lực của hôn nhân chủ yếu xoay quanh các nghĩa vụ xã hội thì với những tác động của biến đổi xã hội theo xu hướng hiện đại hóa, ý nghĩa của hôn nhân và gia đình Việt Nam vẫn đang trong quá trình biến đổi theo xu hướng chú ý đến cá nhân Sự biến đổi này trong ý nghĩa của hôn nhân và gia đình được xem là phù hợp với xu hướng của quá trình hiện đại hóa
Xu hướng biến đổi này của gia đình cũng được phản ánh trong Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 sửa đổi để phù hợp với thực tiễn xã hội Ví dụ, điều 32 quy định người chồng và người vợ có quyền có tài sản riêng, điều 44 quy định con cái
có quyền có tài sản riêng Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 chú ý đến các quyền cá nhân Quyền của con cái trong quyết định hôn nhân, tài sản riêng và nơi ở sau khi kết hôn Những văn bản luật pháp này là cơ sở pháp lý để tạo ra sự biến đổi ý nghĩa của hôn nhân: từ hôn nhân vì gia đình, dòng họ đến hôn nhân vì tình yêu, tự nguyện
(Vũ Mạnh Lợi, 2003)
Sự chuyển đổi ý nghĩa của hôn nhân biểu hiện ở chỗ giảm vai trò của cha mẹ,
họ hàng và tăng vai trò của cá nhân trong việc tìm hiểu và quyết định hôn nhân Các yếu tố hoàn cảnh thay đổi theo các nhóm năm kết hôn đặc trưng cho các giai đoạn thời kỳ chiến tranh, thời kỳ thống nhất đất nước và thời kỳ đổi mới Đặc trưng của sự chuyển đổi này là chuyển từ những quan hệ tìm hiểu trước hôn nhân trong nhóm chính thức như gia đình, họ hàng sang các nhóm không chính thức như bạn bè Đặc trưng của các quan hệ từ chỗ phụ thuộc, bị chi phối sang sự tự do lựa chọn và tự chủ
(Viện Xã hội học và Trung tâm Nghiên cứu Dân số Đại học Michigan - Nghiên cứu biến đổi gia đình, 2003-2004)
Giảm kiểm soát của gia đình và xã hội đối với hôn nhân có nghĩa là thanh niên được tự chủ nhiều hơn trước và trong hôn nhân Mặt trái của xu hướng này là hiện tượng quan hệ tình dục trước khi kết hôn, bạo lực gia đình và ly hôn có xu hướng tăng lên (Sharon Ghuman, Vũ Tuấn Huy, Vũ Mạnh Lợi, 2005) Phụ nữ kết
Trang 3hôn với người nước ngoài, sống chung của thanh niên, hoặc lựa chọn lối sống độc thân mà thông tin đại chúng và một số nghiên cứu đề cập đến gần đây cũng là những chỉ báo phản ánh sự biến đổi ý nghĩa của hôn nhân Những hiện tượng này gia tăng ở mức độ nào và những hậu quả của nó là những vấn đề đáng quan tâm nghiên cứu để thấy được tác động của hiện đại hóa
2.2 Những biến đổi của hành vi gia đình theo xu hướng phục hồi những đặc trưng truyền thống và bị tiền tệ hóa
Trong khi hoàn cảnh của việc tìm hiểu trước khi kết hôn và quyền quyết định hôn nhân có xu hướng biến đổi theo hướng hiện đại hóa thì ngược lại có những hành
vi gia đình có xu hướng biến đổi theo hướng ngược lại Đó là sự phục hồi của các mô hình hành vi phổ biến trong xã hội truyền thống (Vũ Khiêu, 2000) Điều đáng ngạc nhiên là trong rất nhiều những biến đổi theo xu hướng hiện đại hóa như trình độ học vấn tăng lên, phong trào bài trừ mê tín, hủ tục do nhà nước phát động thì việc xem
tử vi và chọn ngày cưới có xu hướng tăng lên
Cùng với sự phát triển của kinh tế thị trường, xu hướng tiền tệ hóa trong các
lễ nghi liên quan đến hôn nhân có xu hướng tăng lên (John Knodel, Rukmalie, Vũ Mạnh Lợi, Vũ Tuấn Huy, 2004) Chỉ có một tỷ lệ rất nhỏ các cặp vợ chồng không tổ chức đám cưới và có xu hướng giảm trong các nhóm kết hôn gần đây Việc tổ chức
đám cưới tại nhà hàng, khách sạn trong nhóm kết hôn sau đổi mới tăng lên so với các giai đoạn trước Quà mừng đám cưới chủ yếu từ hiện vật sang chủ yếu bằng tiền,
nhất là giai đoạn sau đổi mới khi chuyển sang kinh tế thị trường (Viện Xã hội học và Trung tâm Nghiên cứu Dân số Đại học Michigan - Nghiên cứu biến đổi gia đình, 2003-2004) Mô hình tổ chức đám cưới từ chủ yếu là tiệc ngọt sang chủ yếu là tiệc
mặn; đồ mừng đám cưới chủ yếu là bằng hiện vật sang chủ yếu là bằng tiền; và trong
sự so sánh giữa chi phí và giá trị của quà mừng đám cưới cho thấy xu hướng tiền tệ hóa trong việc tổ chức các đám cưới
Những quy định của nhà nước về tổ chức đám cưới như thế nào hoặc những phê phán trên báo chí cho thấy xu hướng và những hậu quả xã hội của hiện tượng tiền tệ hóa trong việc tổ chức đám cưới Những hiện tượng này cho thấy tác động của kinh tế thị trường khuyến khích hành vi tiêu dùng trong gia đình Sự tăng lên về mức sống nói chung không có nghĩa là đồng đều giữa các gia đình Những chi phí phi kinh tế gia tăng trong việc tổ chức đám cưới có những hậu quả tiêu cực về nếp sống văn hóa Nó trở thành gánh nặng đối với những gia đình nghèo hoặc thu nhập thấp
2.3 Cơ cấu gia đình biến đổi theo hướng thu nhỏ về quy mô và đa dạng
Thực trạng cơ cấu gia đình ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ theo kết quả nghiên cứu cho thấy thấy loại hình gia đình hạt nhân là phổ biến: 83,2% là gia đình hạt nhân so với 16,8% là gia đình mở rộng Trong số gia đình mở rộng, chủ yếu là loại hình gia đình gốc mở rông bao gồm bố mẹ sống cùng với con trai đã kết hôn Tỷ lệ hộ gia đình mở rộng ở đô thị cao hơn so với khu vực nông thôn, tương ứng là 20,8% so với 16,8% (Tổng cục Thống kê, 1998)
Trang 4Phân tích sự thay đổi số lượng hộ gia đình ở khu vực nông thôn của một số tỉnh của đồng bằng sông Hồng cho thấy trong giai đoạn 1976-1980, số lượng hộ gia
đình tăng nhanh ở hầu hết các tỉnh và tốc độ tăng trong các giai đoạn sau đó đã chậm lại Như đã phân tích ở trên, ảnh hưởng của giảm mức sinh đến quy mô hộ gia
đình chỉ tác động vào sau năm 1980 khi chương trình Dân số và Kế hoạch hóa gia
đình hoạt động mạnh Trái lại, trong giai đoạn trước đó, mặc dù mức sinh cao nhưng quy mô gia đình trung bình cao hơn các giai đoạn sau không đáng kể cho thấy hiện tượng tách hộ là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến quy mô hộ gia đình nhỏ (Nguyễn Sinh Cúc, 1991; Tổng cục Thống kê, 1989)
Việc thực hiện Chỉ thị 100 năm 1981 và Nghị quyết 10 năm 1988 trong sản xuất nông nghiệp chính là những bước tạo ra sự phù hợp giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất Hộ gia đình trở thành một đơn vị sản xuất tự chủ trong sử dụng ruộng đất, tư liệu sản xuất và bán sản phẩm Tách hộ trở thành một phương tiện để tăng sở hữu đất đai là một trong những nguyên nhân thúc đẩy sự biến đổi của cơ cấu gia đình trong giai đoạn này Sự biến đổi của cơ cấu gia đình theo hướng thu nhỏ về quy mô không chỉ là kết quả của việc giảm mức sinh, mà còn là kết quả của những tác động kinh tế - xã hội như chính sách đất đai ở nông thôn
ở nhiều khu vực nông thôn hiện nay khi quỹ đất bị thu hẹp do quá trình đô thị hóa và phát triển công nghiệp, giao thông, nhiều hộ gia đình không còn đất sản xuất nông nghiệp và họ không có nghề nghiệp thích hợp để kiếm sống Số lao động
được tiếp nhận vào các khu công nghiệp tại địa bàn thường hạn chế và chỉ ở nhóm tuổi trẻ và có trình độ học vấn nhất định Trên thực tế, cơ cấu gia đình ở khu vực nông thôn còn thu nhỏ hơn nữa do người vợ hoặc người chồng thường xuyên làm việc
ở xa nhà Trái lại, ở khu vực đô thị, tỷ lệ gia đình mở rộng ở đô thị cao hơn ở nông thôn Những khó khăn về nhà ở là nguyên nhân chủ yếu của tình trạng con cái khi xây dựng gia đình không thể tách ra ở riêng
Cùng với sự biến đổi ý nghĩa của hôn nhân và gia đình theo hướng chú ý đến cá nhân, cơ cấu gia đình ở nước ta cũng có sự biến đổi rõ rệt Quy mô gia đình ngày càng nhỏ và có nhiều loại hình gia đình (gia đình hạt nhân, gia đình mở rộng, gia
đình hạt nhân khuyết thiếu) Tuy nhiên, gia đình Việt Nam có biến đổi theo xu hướng hạt nhân hóa hay chỉ là nửa hạt nhân hóa là vấn đề cần được xem xét trong những khía cạnh khác của lối sống gia đình Nhìn chung, những đặc điểm biến đổi của cơ cấu gia đình cho thấy một bộ phận gia đình ở nông thôn và đô thị rơi vào hoàn cảnh không phù hợp với quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa Nhiều vấn đề đặt
ra đối với bộ phận gia đình này như công ăn việc làm, bất bình đẳng giới trong phân công lao động, an sinh của các thành viên gia đình, đặc biệt là trẻ em và người già do những biến đổi của cơ cấu gia đình
2.4 Vấn đề bình đẳng giới
Gia đình là một thiết chế xã hội hóa duy trì những chuẩn mực về giới Ví dụ, thông qua giáo dục gia đình và phân công vai trò trong gia đình mà trẻ em tiếp thu
Trang 5những chuẩn mực mới hoặc làm sống mãi những định kiến giới
Quan sát những công việc nội trợ do người người vợ và người chồng thực hiện, các nghiên cứu gần đây cho thấy phân công lao động trong gia đình giữa người vợ và người chồng trong các hoạt động nội trợ không có sự thay đổi đáng kể: người vợ đảm nhận các công việc trong gia đình, còn người chồng đại diện cho gia đình trong các hoạt động bên ngoài gia đình (John Knodel, Rukmalie, Vũ Mạnh Lợi, Vũ Tuấn Huy, 2004) Kết quả này cũng được phản ánh trong nhận thức về việc chia sẻ công việc nội trợ giữa người vợ và ngưòi chồng trong gia đình trong quan hệ với quá trình hiện đại hóa Đa số ý kiến cho rằng người chồng làm công việc nội trợ nhiều hơn sẽ kìm hãm hiện đại hóa (70%) cho thấy một cách giải thích khác về hiện đại hóa từ nhận thức của người dân
Một chiều khác của vấn đề bình đẳng giới trong gia đình là quyền quyết định các công việc trong gia đình Những đặc điểm của phân công vai trò giới hình như phù hợp với mô hình quyết định trong gia đình: người nào làm chủ yếu công việc gì thì cũng thường là người quyết định các công việc đó Trong khi người vợ là người làm và quyết định chủ yếu các công việc nội trợ thì trong các quyết định quan trọng của gia đình như mua đồ đạc đắt tiền, vai trò của người chồng lại tăng lên Mặt khác, trong lĩnh vực giao tiếp giữa vợ và chồng, thường người phụ nữ phải thay đổi thói quen để làm hài lòng chồng nhiều hơn khi không có sự nhất trí giữa hai người cho thấy những bất bình đẳng giới còn tồn tại trong đời sống gia đình
Tuy nhiên, những biến đổi đang diễn ra do sự chuyển dịch cơ cấu của cả nền kinh tế cũng như trong từng ngành theo xu hướng đa dạng hóa hình thức sở hữu, sự tăng lên của sản xuất theo định hướng thị trường, tăng khu vực dịch vụ so với sản xuất cũng như sự tăng lên của khu vực tư nhân Một đặc điểm nổi bật sau khi đổi mới là nền kinh tế chuyển mạnh sang thị trường, nhiều cơ hội việc làm được tạo ra
Sự tham gia lực lượng lao động xã hội của phụ nữ tăng lên đã dẫn đến tỷ lệ gia đình
có cả vợ chồng làm việc kiếm thu nhập tăng lên Tuy nhiên, sự chênh lệch về thu nhập giữa vợ và chồng là một hiện tượng phổ biến trong gia đình và ngoài xã hội do nam giới phù hợp với những công việc có thu nhập cao, còn phụ nữ làm những công
việc có thu nhập thấp (Nguyễn Hồng Quang, 2004)
Trong các hoạt động bên ngoài gia đình, sự tham gia của phụ nữ trong lực lượng lao động xã hội tăng lên là một chỉ báo của quá trình hiện đại hóa Tuy nhiên, một tỷ lệ đáng kể người trả lời (25%) cho rằng phụ nữ giữ vị trí lãnh đạo trong xã hội không ảnh hưởng đến hoặc kìm hãm hiện đại hóa là một vấn đề đáng quan tâm trong quan niệm về bình đẳng giới
2.5 Bạo lực trong gia đình và ly hôn
Phân tích số liệu nghiên cứu về đời sống gia đình trong thời gian gần đây, kết quả cho thấy khả năng nảy sinh bất đồng giữa vợ và chồng có thể xảy ra hầu như ở mọi lĩnh vực trong đời sống gia đình Tuy nhiên, những vấn đề ứng xử giữa vợ và chồng, nuôi dạy con cái và kinh tế gia đình là những lĩnh vực tiềm năng nhất xảy ra
Trang 6mâu thuẫn vợ chồng
Trong vấn đề kinh tế gia đình, mâu thuẫn vợ chồng xảy ra liên quan đến quản lý chi tiêu nhiều hơn liên quan đến thu nhập của hộ gia đình và việc làm của người vợ và người chồng Mâu thuẫn vợ chồng trong quản lý chi tiêu có xu hướng tăng lên trong những hộ gia đình có thu nhập thấp Rõ ràng đây là một vấn đề mà những hộ gia đình nghèo luôn phải đối mặt hàng ngày, gây ra sự căng thẳng trong quan hệ khi những nhu cầu cơ bản của gia đình không được đáp ứng
Mâu thuẫn vợ chồng về vấn đề nghề nghiệp của người vợ hoặc người chồng cũng là biểu hiện gián tiếp mâu thuẫn về thu nhập Thu nhập là yếu tố cơ bản tạo nên cân bằng quyền lực vợ chồng Khi người chồng là người kiếm thu nhập chính và muốn là người kiểm soát, quyết định chính các công việc trong gia đình cũng thường dẫn đến cuộc đấu tranh quyền lực giữa vợ và chồng Trái lại, khi có sự đảo ngược vai trò, người vợ là người kiếm thu nhập chính, người chồng mặc cảm về vai trò của mình cũng làm cho mâu thuẫn vợ chồng gia tăng
Mâu thuẫn trong việc nuôi dạy con cái là một trong những vấn đề làm nảy sinh nhiều mâu thuẫn vợ chồng Những mâu thuẫn này thể hiện sự khủng hoảng của sự chuyển đổi vai trò do việc thiếu kiến thức khi gia đình chuyển từ giai đoạn này đến giai đoạn khác trong các chu kỳ sống của gia đình Hơn nữa, những giá trị gắn với con cái ngày nay cũng có sự thay đổi đòi hỏi sự đầu tư nhiều hơn về nguồn lực và thời gian dẫn đến sự căng thẳng vai trò của người bố và người mẹ trong chức năng xã hội hóa cũng làm tăng khả năng mâu thuẫn vợ chồng
Mâu thuẫn vợ chồng nảy sinh từ những vấn đề liên quan đến họ hàng do ảnh hưởng của những quan niệm bất bình đẳng về vai trò giới truyền thống Nhận thức khác nhau giữa vợ và chồng về nghĩa vụ trong quan hệ đối với họ hàng do sự tồn tại
đồng thời của những chuẩn mực về ý nghĩa và quyền lực trong hôn nhân có thể là nguồn gốc làm gia tăng mâu thuẫn vợ chồng
Giao tiếp giữa vợ và chồng là lĩnh vực xảy ra nhiều mâu thuẫn nhất trong đời sống hôn nhân vì nó vừa là phương tiện giải quyết các mâu thuẫn, đồng thời việc thoả mãn những nhu cầu khác nhau trong giao tiếp vợ chồng cũng là những nguyên nhân dẫn đến mâu thuẫn Trong quá trình giao tiếp đó, thay cho việc giải quyết mâu thuẫn vợ chồng thưởng sử dụng chiến thuật lảng tránh và nêu ra một mâu thuẫn về vấn đề khác như một sự biện minh, hoặc sử dụng trò chơi tâm lý trở thành khuôn mẫu trong ứng xử thì mâu thuẫn vợ chồng xảy ra thường xuyên và nghiêm trọng Khi những mâu thuẫn kéo dài không được giải quyết, quan hệ có thể bị đẩy đến cuộc
đấu tranh quyền lực giữa người vợ và người chồng Sự không cân đối trong các nhu cầu của sự giao tiếp, quá thiên về những khía cạnh quyền lực và kiểm soát, hoặc sự hạn chế trong giao tiếp của người vợ hoặc người chồng với người khác và xem đó như một nhu cầu “sở hữu” thì mâu thuẫn trong ứng xử giữa vợ và chồng thường gia tăng
Những biến đổi xã hội trong những năm gần đây khi Việt Nam chuyển sang kinh tế thị trường cũng có những tác động nhiều mặt đến đời sống gia đình Gia đình
Trang 7rơi vào khủng hoảng do nhiều nguyên nhân có thể dẫn đến ly hôn tăng lên Liệu quan niệm về ly hôn thay đổi như thế nào khi những chuẩn mực vai trò trong gia
đình bị vi phạm như tệ nạn xã hội (nghiện rượu, ma tuý), bạo lực trong gia đình và ngoại tình (Đỗ Thái Đồng, 1990) Trong những nguyên nhân nêu trên, ngoại tình và bạo lực của người chồng đối với người vợ là những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến ly hôn Những nguyên nhân dẫn đến ly hôn cho thấy có sự khác nhau về vai trò của người chồng và người vợ Tuy nhiên, tâm thế chung hướng đến ly hôn là tiêu cực
Điều này được phản ánh trong nhận thức của người dân về tác động của ly hôn đến hiện đại hóa: khoảng 20% số người trả lời cho rằng ly hôn không ảnh hưởng và trên
40% cho rằng ly hôn kìm hãm hiện đại hóa (Viện Xã hội học và Trung tâm Nghiên cứu Dân số Đại học Michigan - Nghiên cứu biến đổi gia đình, 2003-2004)
2.6 Kiểm soát và đầu tư của cha mẹ đối với con cái
Nếu như xu hướng của cơ cấu gia đình thu nhỏ về quy mô và hạt nhân hóa phù hợp với xu hướng của hiện đại hóa, quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình hình như chưa theo kịp với xu hướng này Tâm lý sống chung với con khi tuổi già còn phổ biến do những điều kiện về an sinh và các dịch vụ xã hội chưa đáp ứng được nhu cầu của người cao tuổi có xu hướng ngày càng tăng Đa số ý kiến (70%) cho rằng bố mẹ sống riêng tách khỏi con cái ít ảnh hưởng hoặc kìm hãm hiện đại hóa Tương tự, có
đến gần 50% số người trả lời cho rằng việc bố mẹ kiểm soát con cái đã lớn nhiều hơn
sẽ thúc đẩy hiện đại hóa Nhận thức như vậy về những vấn đề này cho thấy sự cản trở của những hành vi gia đình đối với quá trình hiện đại hóa (Nguyễn Khánh Bích Trâm, 2004)
Vấn đề đầu tư cho con cái cả về nguồn lực và thời gian là một trong những nan giải đối với các bậc cha mẹ hiện nay, không chỉ ở nông thôn và người nghèo mà cả đối với những người ở đô thị cũng như những người có nguồn lực kinh tế cho thấy
những thay đổi trong giá trị của con cái (Hoàng Đốp, 2004) Đầu tư cho học hành của
con chiếm một phần khá lớn trong chi tiêu của các hộ gia đình Mặt khác, những hiện tượng thanh niên sử dụng thuốc lắc, ma túy gần đây phần lớn rơi vào con của những gia đình khá giả về kinh tế nhưng bố mẹ không kiểm soát được con cái do quá bận bịu với công việc làm ăn, là những vấn đề bức xúc đặt ra đối với chức năng kiểm soát, giáo dục của gia đình
3 Kết luận
Phân tích từ quan điểm hệ thống gợi ý rằng xã hội cũng như gia đình không phải là một cấu trúc tĩnh mà biến đổi Gia đình là một yếu tố của hệ thống xã hội và vì vậy, gia đình cũng biến đổi dưới tác động của biến đổi xã hội Mặt khác, gia đình cũng là một trong những tác nhân của của sự ổn định và biến đổi xã hội
Sự biến đổi cơ cấu gia đình Việt Nam trong gần nửa thập kỷ qua cho thấy xu hướng gia đình Việt Nam đang biến đổi theo xu hướng hiện đại hóa Tuy nhiên, tốc
độ của sự biến đổi này diễn ra khác nhau ở từng thành phần của cơ cấu gia đình Có những yếu tố biến đổi phù hợp với quá trình hiện đại hóa như tuổi kết hôn, giảm
Trang 8mức sinh Trái lại, có những biến đổi đi ngược với quá trình hiện đại hóa như việc quay trở lại của các phong tục truyền thống
Cơ cấu gia đình cũng trở nên đa dạng hơn về hình thức tổ chức, không chỉ có gia đình hạt nhân và gia đình mở rộng Những thay đổi trong quan niệm về hôn nhân, những điều kiện đặc thù của cấu trúc tuổi và giới tính trong dân số dẫn đến khẳng định quyền sinh sản của phụ nữ và xuất hiện loại hình gia đình thiếu
Mức độ mâu thuẫn giữa vợ và chồng trong đời sống gia đình cũng cho thấy
ảnh hưởng khác nhau của các yếu tố như đặc điểm nguồn lực, mức độ tham gia thực hiện của người vợ và người chồng trong công việc nội trợ, và những kỳ vọng về vai trò giới Nâng cao nhận thức về bình đẳng giới và nâng cao vị thế cho phụ nữ là việc cần làm đồng thời để nâng cao quyền bình đẳng giữa vợ và chồng trong gia đình
Trong xu hướng chung tiến đến bình đẳng giới trong mọi lĩnh vực của đời sống, trong gia đình và ngoài xã hội, việc thực hiện lại tùy thuộc vào hoàn cảnh cụ thể của mỗi gia đình để đảm bảo hạnh phúc trong hôn nhân là mục đích tối cao và phù hợp với xu thế chung này Có thể thấy rằng, việc thực hiện các chức năng kinh tế
và xã hội hóa đối với con cái là những lĩnh vực đặt ra nhiều vấn đề trong mâu thuẫn giữa vợ và chồng Việc thực hiện các vai trò gia đình giữa vợ và chồng mang tính chất
bổ sung, chia sẻ hơn là sự tách biệt nhằm giảm sự căng thẳng vai trò đối với cả người
vợ và người chồng Trên hết, trong đời sống gia đình, nhu cầu tình cảm, sự thương yêu tôn trọng lẫn nhau trong quan hệ giữa các thành viên phải trở thành mục tiêu trong các hoạt động của gia đình và hướng tác động của các chính sách xã hội
Tài liệu tham khảo
1 Barbiery Magali và Vũ Tuấn Huy: The impact of social-economic changes on some aspects of the
Family in Vietnam - a Case study in ThaiBinh province National Political Publishing House 1996
2 Charles Hirchman và Vũ Mạnh Lợi: Gia đình và cơ cấu hộ gia đình - vài nét đại c ương từ cuộc khảo sát xã hội học dân số gần đây Tạp chí Xã hội học số 3/1994
3 Đỗ Thái Đồng: Gia đình truyền thống và những biến thái ở Nam Bộ Việt Nam”, Tạp chí Xã hội học số
3/1990
4 John Knodel, Rukmalie, Vũ Mạnh Lợi, Vũ Tuấn Huy: Gender roles in the family: Change and stability
in Vietnam Conference on “Asian Family Change” in Singarpor 2004
5 Tương Lai (chủ biên): Những nghiên cứu xã hội học về gia đình Việt Nam Nhà xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội - 1996
6 Vũ Khiêu: Gia đình Việt Nam trên con đường công nghiệp hóa và hiện đại hóa Tạp chí Xã hội học số
4/2000
7 Vũ Mạnh Lợi, Vũ Tuấn Huy, Nguyễn Hữu Minh: Việt Nam - Bạo lực trên cơ sở giới Ngân hàng Thế
giới 1999
8 Vũ Tuấn Huy: Mâu thuẫn vợ chồng trong gia đình và những yếu tố ảnh h ưởng Nhà xuất bản Khoa học
xã hội Hà Nội - 2003
9 Vũ Tuấn Huy, Vũ Mạnh Lợi, Hoàng Đốp, Nguyễn Hồng Quang, Nguyền Hồng Thái, Nguyễn Khánh
Bích Trâm: Xu h ướng gia đình ngày nay - Một vài đặc điểm từ nghiên cứu thực nghiệm tại Hải Dương
Nhà xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội - 2004