Thế giới quan và phương pháp luận triết học của chủ nghĩa Mác - Lênin (Chương I)

I. CHỦ NGHĨA DUY VẬT VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG: Vấn đề cơ bản của triết học và sự đối lập giữa chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tâm trong việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học.

Phần thứ nhất THẾ GIỚI QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRIẾT HỌC

CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN

Chương I CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

I CHỦ NGHĨA DUY VẬT VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

1 Vấn đề cơ bản của triết học và sự đối lập giữa chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tâm trong việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học

1.1 Vấn đề cơ bản của triết học

• Ăngghen: Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là triết học hiện đại, là mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa ý thức và vật

chất

• Vấn đề cơ bản của triết học đựoc phân tích trên hai mặt

• Việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học là xuất phát điểm của

các trường phái triết học

1.2 Sự đối lập giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

2) Các hình thức phát triển của chủ nghĩa duy vật trong lịch sử

a) Chủ nghĩa duy vật chất phác: mang tính trực quan, chất phác, ngây thơ

b) Chủ nghĩa duy vật siêu hình: Chịu sự tác động của phương pháp tư duy siêu hình, máy móc

c) Chủ nghĩa duy vật biện chứng: Do Mác, Ăngghen xây dựng, sau được Lênin kế tục và phát triển

II Quan điểm duy vật biện chứng về vật chất, ý thức và mối quan hệ

• Nội dung:

+) Cần phân biệt vật chất với tư cách là một phạm trù triết học

+) Mang thuộc tính khách quan

+) Có thể gây nên cảm giác ở con người khi bằng cách nào đó tác động đến giác quan con người

b) Phương thức và hình thức tồn tại của vật chất

*) Vận động là phương thức tồn tại của vật chất

*) Không gian, thời gian là hình thức tồn tại của vật chất

*) Tính thống nhất vật chất của thế giới

- Chỉ có một thế giới duy nhất và thống nhất là thế giới vật chất

- Thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn vô hạn và vô tận

- Mọi bộ phận của thế giới vật chất đều có mối liên hệ thèng nhÊt với nhau

- Phản ánh là sự tái tạo những đặc điểm của một hệ thống

vật chất này ở hệ thống vật chất khác trong quá trình tác động qua lại giữa chúng.

- Sự phát triển của thuộc tính phản ánh (các

hình thức phản ánh):

• Phản ánh lý hóa

Phản ánh lý hóa

• Là hình thức phản

ánh đơn giản nhất,

đặc trưng cho giới tự

nhiên vô sinh Hình

thức phản ánh này có

tính chất thụ động,

chưa có định hướng

sự lựa chọn.

tại của mình

Phản ánh sinh học có nhiều cấp độ

Tính cảm ứng

Phản ánh tâm lý

Phản ánh tâm lý

Tâm lý động vật là sự phản ánh có tính chất bản năng do nhu cầu trực tiếp của sinh lý cơ thể và do quy luật sinh học chi phối.

người

Bộ não người và ý thức:

Hoạt động ý thức chỉ

diễn ra trong bộ não

người, trên cơ sở các

quá trình sinh lý- thần

kinh của bộ não.

kinh của bộ não

thức

Nguồn gốc xã hội:

ý thức ra đời cùng với quá trình hình thành

bộ óc con người nhờ có lao động và ngôn ngữ và những quan hệ xã hội Đó là

nguồn gốc xã hội của ý thức

Nguån gèc x· héi

cña ý thøc

Lao động

Ngôn ngữ

Lao động thủ công

Lao động thủ công

Lao động máy móc

Tự động hóa

Rôbốt thay thế con người

Như vậy, Lao động đã sáng tạo ra bản thân con người, hay nhờ có lao động, con người tách ra khỏi giới động vật.

con người tách ra khỏi giới động vật

Kiếm sống của vượn người

Vai trũ của lao động

Con ng ời(bộ óc, giác quan …) )

Ngày càng hoàn thiện,năng lực t duy trừu

t ợng, phản ánh của

bộ óc ngày càng phát triển

Lao động

Ng«n ng÷

Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất

mang nội dung ý thức hay theo Mác, ngôn ngữ là cái vỏ vật chất của tư duy, là hiện thực trực tiếp của tư tưởng.

Bản đồ những ngôn ngữ thế

giới

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KỸ THUẬT CÔNG NGHIỆP THÁI NGUYÊN

KHOA KHCB, BỘ MÔN MÁC - LÊNIN

b) Bản chất và kết cấu của ý thức

*) Bản chất của ý thức

- Ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo thế giới khách quan vào bộ óc con người

Tính năng động, sáng tạo của ý thức thể hiện ở chỗ:

+ Nó là quá trình xử lý chế biến thông tin, biến các đối t ợng vật chất đ ợc phản ảnh thành hình ảnh tinh thần trong

đầu óc con ng ời.

+ Nó có thể tạo ra những tri thức mới, những sự vật mới

trên cơ sở những đối t ợng vật chất đã và đang có trong hiện thực khách quan.

+ Nó có thể tạo ra những câu chuyện t ởng t ợng, những

huyền thoại, truyền thuyết, để phản ánh hiện thực

khách quan.

+ Nó có thể tiên đoán đ ợc t ơng lai, góp phần định h ớng

cho con ng ời hoạt động thực tiễn, thậm chí một số ng ời

có năng lực đặc biết nh tiên tri, thôi miên

- YT là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, tức là YT

thức không phải là hình ảnh vật lý hay hình ảnh tâm lý động vật

về sự vật, bởi vì, YT con người mang tính năng động, sáng tạo lại hiện thực theo nhu cầu thực tiễn xã hội thực theo nhu cầu thực tiễn xã hội.

- YT là một hiện tượng xã hội, mang bản chất xã hội.

*) Kết cấu của ý thức

ba yếu tố cơ bản nhất: Tri thức, tình cảm và ý chí

3 Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

a) Vai trò của vật chất đối với ý thức

• Vật chất quyết định nội dung phản ánh của ý

thức

• Vật chất quyết định sự hình thành, biến đổi, phát triển của ý thức.

• Vật chất là nhân tố quyết định tính năng động

sáng tạo của ý thức trong hoạt động thưc tiễn

b) Vai trò của ý thức đối với vật chất

• ý thức tác động trở lại vật chất theo 2 h ư ớng:

• ý thức phản ánh đúng hiện thực khách quan có tác dụng thúc đẩy hoạt động thực tiễn của con ng ư ời

trong quá trình cải tạo thế giới vật chất

• ý thức phản ánh không đúng hiện thực khách quan

sẽ kìm hãm hoạt động thực tiễn của con ng ư ời trong

c) Ý nghiã phương pháp luận

• Vì vật chất quyết định ý thức nên trong nhận thức và trong hoạt động thực tiễn phải xuất phát từ thực tế khách quan

• Vì ý thức tác động lại vật chất nên phải phát huy ý thức tích cực, hạn chế, xoá bỏ ý thức tiêu cực

• Vì ý thức tác động lại vật chất thông qua con người nên phải phát huy nhân tố con người