Hồ Chí Minh - Những câu chuyện cảm động (Tập 2): Phần 2

Phần do kính yêu Bác, phần do yêu cầu công việc, nhà báo Kim Nhật (tên thật là Nguyễn Văn Hùng, hiện công tác tại Báo Nghệ An) đã bỏ tâm lực trong nhiều năm để tìm hiểu, sưu tập, nghiền ngẫm và viết nên 21 bài viết nhỏ trong tập Tài liệu còn khiêm tốn mang tên Bác Hồ, những câu chuyện cảm động. Mời bạn đọc đón đọc nội dung Tài liệu qua phần 2 sau đây.

NHÂN ÁI HỔ CHÍ MINH

Trong hệ thống Tư tưởng của Chủ tịch Hổ Chí Minh mà bấy lâu nay toàn Đảng, toàn dân ta đang tập trung tìm hiểu, học lập phát huy trên mọi phương diện của cuộc sống, công việc và tư duy, thì tư tưởng nhân văn của Người có một nội dung,

vị trí và tầm ảnh hưởng cực kỳ to lớn, lâu dài

Tư tưỏíng nhân văn Hổ Chí Minh không chỉ biểu hiện ở tình yêu thương con người, thưcfng yêu nhân dân hêì sức rộng lớn, sâu sắc mà còn biểu hiện ở việc chăm lo, bổi dưỡng, sử dụng và phát huy sức mạnh của con người, của nhân dân và giải phóng con người, mang lại hạnh phúc cho con người Tư tưởng xây dụĩig con người, giải phóng, mang lại hạnh phúc cho con người là bộ phận quan trọng trong tư tưởng nhân văn của Người Có thể nói vắt tắt, tư iưởng nhân văn Hổ Chí Minh là tư tưởng nhân ván hành động, nhằm giải phóng con người khỏi mọi áp bức, bất công, xây dựng xã hội mới -

xã hội xã hội chủ nghĩa

Nhận thức bản chất nhân đạo xã hội chủ nghĩa trong tư tưcmg nhân văn Hồ Chí Minh, cần chú ý

đó là sự đẻ cao bản chất xã hội của con người, đề cao giá trị và ý nghĩa cuộc đời Nói cách khác, bản chất tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh luôn giải đáp những câu hỏi ; Yêu ai? Tin ai ? Phục vụ ai ? Với

Hồ Chí Minh, quan điểm nhất quán là yêu nhân dân, tin tưởng tuyệt đối vào khả năng và sức mạnh đoàn kết của toàn dân, lấy việc được phục vụ nhân dân làm niềm vinh dự lớn Yêu cầu này thúc đẩy, bắt buộc cán bộ, đảng viên chúng ta phải mau chóng trở thành người yêu nước chân chính, có nhân sinh quan đúng đắn, có lý tưởng phục vụ nhân dân, nêu cao tinh thần tập thể và niềm tin khoa học

Có như thế, mỗi người mới vững vàng trước những biến động của cuộc sống, tỉnh táo giải quyết quan

lệ giữa lợi ích cá nhân và tập thể, không bị cám dỗ trước những mong muốn thấp hèn, ích kỷ, bản năng; đẩy mạnh quá trình đổi mới toàn diện đưa đất nước

đi đến thắng lợi

Chỉ đcm thuần xét về tăng trưởng kinh tế thì Việt Nam hiện nay là một trong những nước kém phát triển nhất thế giới, nhưng nước ta vẫn được công nhận là nước “đang phát triển”, bởi có những yếu tố thuộc về bản chất nhân văn và văn hoá, như tuổi thọ và giáo dục Bác Hồ từng dạy : Sự thẳng lợi của chủ nghĩa xã hội không thể tách fỡi thắng lợi của cuộc đấu tranh loại bỏ chủ nghĩa cá nhân Đây là thứ chủ nghĩa trái với đạo đức cách mạng

và chủ nghĩa nhân văn Cộng sản, bởi thế, nâng cao hiệu quả giáo dục đội ngũ cán bộ, đảng viên theo

tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh là nâng cao giáo dục về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên văn minh, hạnh phúc, no ấm ở nước ta hiện nay

Trước yêu cầu cấp bách của cuộc sống, để góp phần giúp bạn đọc, nhất là đội ngũ cán bộ, đảng viên có thêm tài liệu nghiên cứu, học tập, vận dụng

tư tưỏng nhân văn Hổ Chí Minh trong giáo dục đào tạo, xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia vừa cho ra mắt cuốn sách

gần 300 trang ; T ư tưởng nhản văn H ồ Chí Minh với

việc í^iáo dụ c d ộ i ngũ cân hộ, ÍỈÙIIÍỊ viên hiện nay

Công trình nàv cúa tập thể soạn giả, do hai Tiến sĩ Hoàng Tranh và Phạm Ngọc Anh đồng chủ biên Ngoài những vấn đề mang tính lý luận như cơ sở của sự hình thành Chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh, những nội dung cơ bản trong tư tưởng nhân văn của Người, cuốn sách còn phản ánh sức sống lâu dài của tư tưỏíng nhân văn Hồ Chí Minh, yêu cầu bức thiết phải đẩy mạnh việc giáo dục tư tưởng nhân văn của Bác cho cán bộ, đảng viên, nhất là trong bối cảnh chúng ta đang tiến hành công cuộc đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước, phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, vãn minh

ở cấp độ thế giới quan, Chủ nghĩa nhân văn là

toàn bộ những tư tưởng, quan điểm, tình cảm quỷ trọng các giá trị con người như trí tuệ, tình cảm, phẩm giá, sức mạnh, vẻ đẹp Chủ nghĩa nìián văn không phải là một khái Iiiệm đạo đức CỈƠIÌ thuần,

mà còn hao hàm cả cách nhìn nhận, đáììh giá con người về ììhiềii mặt (vị trí, vai trò, khả năng, bán chất .) trong các quan hệ với tự nhiên, x ã hội vù đồng loại'' Tim hiểu tư tưởng nhân văn Hổ Chí Minh, chúng ta sẽ dần nhận rõ sự đóng góp tích cực của Người, cả trong lý luận và thực tiẽn, về

<hái niệm Nhân văn đã có bề dày lịch sử nhiều thế

kỷ của nhân ioại

("*) Theo Từ điển th iiậ Ị ngữ vởn học, Lê Bá Hán - Trần Đình

Sử - Nguyễn Khắc Phi chủ biên NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, in lần 3 - 2000.

CUỐN SÁCH QUÝ VỂ NHỮNG

LẨN SINH NHẬT CỦA BÁC

Ngày 19 - 5 - 1946, lần đầu tiên nhân dân ta kỷ niệm ngày sinh của Chủ tịch Hổ Chí Minh Buổi sáng, tại Bắc Bộ phủ, Bác Hổ tiếp đại biểu thiếu nhi Thủ đô, tự vệ, hướng đạo và hơn 50 đại biểu Nam Bộ đến chúc mừng Bác Với các đại biểu thiếu nhi, Bác tặng các cháu một cây bách và ân cần dặn dò: câ cây này tặiiíĩ các clìáu M ai sau, cái cây s ẽ mọc ra trăm cái tán Các chúu về chăm nom cho cây lớn, cây tốt, th ể là các cháu yêu Bác lắm

đ â y ! " Còn với tấm lòng kính yêu lãnh tụ của đồng

đảo đổng bào, Bác khiêm tốn, ân cần và đặt nhiều

kỳ vọng vào tương lai đất nước, Bác n ó i : ‘T ô / chưa

xứng đáng với sự săn sóc của đồng bào Vì tôi hãy còn lù một thanh niêu, tuổi có 56 chưa đâìiq tuổi được đổng hào clnìc thọ C hỉ vì m ột nhà báo nào biết đến ngày sinh của tôi mù dem ra, lùm bận rộn đến đồng bào Từ trước đến na\, tôi đ ã là ngưìyi của đồng hào, thì tử nay vê sau tôi vãn thuộc về đdng bào Tôi quyết iịiữ lòng trung thành vcỉi T ổ qiiốc- Tôi xin hứa với đồiì^ hào gắng sức làm việc, nhưng tôi hy vọn^ vào sự cộtìíị tác chặt c h ẽ của

đồng bào Việc nước là việc lớn, khôn^ ai có thể một mình làm nổi Tôi mong rằng ngày này năm sau, đổng bào s ẽ làm cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà cường thịnh hơn.

Hôm nay, đồng bào cho tỏi nhiều hoa bánh Những thứ đó đáng giá cả Nhưng xin đồng bào nghĩ đến các đồng bào nghèo khó, hơn là hao phí cho tôi

Những tư liệu cụ thể và rất đỗi cảm kích như vậy, trong lần kỷ niệm đầu tiên ngày sinh của Người (1946) cho đến lần kỷ niệm cuối cùng (1969) đều được TS Trần Viết Hoàn tập hợp trong

cuốn N hớ mãi ngây sinh Bác H â Mỗi trang sách gợi về bao kỷ niệm, bao bài học thấm thìa về một con người, một nhân cách vĩ đại mà xiết bao gần gũi Có một điều thú vị là vào dịp 19 - 5 của các năm 1949, 1950, 1953, 1959, 1961, 1964, 1965,

1967 và 1968, Bác đều có làm thơ hoặc để đáp từ, hoặc nói lên tâm nguyện của mình Còn đây là dịp sinh nhật Bác Hồ năm 1969 Vào 7 giờ sáng, ngày

10 - 5 - 1969, Bác dự Hội nghị Trang ưofng Đảng lần thứ 16, tại Nhà khách Hồ Tây Đến 9 giờ, giải lao, Bác xin phép ra về Đến Nhà 5àn thì đã hơn 9 giờ Lần đầu tiên trong 4 năm, Bác viết và sửa chữa

(1) TS Trần Viết Hoàn - N hớ mãi ngà'' sình Bắc Hổ. NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội, 2001, tái bản có b) sung năm 2005 84 trang.

bản Di chûc^'^ chậm giờ hơn - từ 9 giờ 30 đến 10

giờ 30 Vào ngày hôm đó, Bác viết lại toàn bộ phần

mở đầu Di chúc, có những dòng sau đây: "'Năm

nay, tôi vừa 79 ruổi, đã là lớp người “xưa nay hiếm ", nlĩiùìg tinh thần, đầu óc vẫn rất sáng suốt, tuy sức khoe’ có kém so với vài năm trước đây ”

Sang ngày 11 - 5 - 1969, theo thói quen đã định,

từ 9 giờ đến 10 giờ, Bác Hồ lại sửa Di chúc Cùng

ngày, lúc 16 giờ 15, Bác đến thăm và trò chuyện thân mật với các đại biểu dự Hội nghị cán bộ cao cấp toàn quân Tại đây, có một mẩu chuyện được nhiều người lưu truyền Khi Bác vào phòng họp, mọi người đứng cả dậy, hô vang; “ Hồ Chủ tịch muôn năm ! Hồ Chủ Tịch muôn năm !” , cho đến chi Bác giơ tay ra hiệu mọi người ngồi xuống Bác hỏi thăm thân mật:

bổ sung một đoạn mờ đầu và đoạn nói “về việc riêng” đã có trong bản năm 1965 Và trước lúc đi xa, ngày 10-5-1969* Bác viết lại toàn bộ phán mớ đầu như đã nói trong bài.

- Thưa Bác, vui lắm ạ !

- Thế là tốt Vậy các chú vỗ tay đi

Cả hội trường được dịp vang rền những tràng pháo tay vui mừng, xúc động Thiếu tướng Vương Thừa Vũ thay mặt anh em mang hoa đến chúc thọ Bác, giọng run run;

- Thưa Bác, nhân dịp mừng thọ Bác 79 tuổi, chúng cháu xin thay mặt cán bộ, chiến sỹ toàn quân kính chúc Bác mạnh khoẻ, sống lâu ! Toàn thể lực lượng vũ trang nhân dân tin tưởng tuyệt đối và biết

ơn sâu sắc sự lãnh đạo, giáo dục và thucfng yêu chăm sóc của Đảng, của Bác !

Thiếu tướng vừa dứt lời, Bác vui vẻ rút một bông loa đẹp nhất tặng lại người đổng chí của mình Một

cử chỉ thật âu yếm, thân tình ! Và có ai ngờ đây lại

là buổi lễ kỷ niệm cuối cùng ngày sinh Bác Hồ có Bác tham dự, của lực lượng vũ trang nhân dân !Ngày 19 - 5 - 1969, tỉnh Nghệ An quê Bác có nhận được một đặc ân lớn : Bác Hồ gửi tản:g cán

bộ, nhân dân tỉnh nhà tấm ảnh chân dung của

Người, phía dưới Bác viết : '"Cán bộ, đảng Viêm phải

gương mẩu trong mọi công tác, phải hết lòng, hết sức phục vụ nhân dãn ! ”

Giữa hai lần sinh nhật Bác kể trên, có khroñg ít

ần Người từ chối những lễ nghi phiền phức sìé ngày

sinh của mình, thậm chí Người còn “tìm c ớ ’ đ i đâu

đó để tránh đồng chí, đông bào đến chúc tụng, cho

dù với động cơ tốt lành TS Trần Viết Hoàn đã thấu tình đạt lý khi ông phát hiện ra bản chất của vấn

đề : “Tì ánli việc chúc thọ ở mức độ không cần tììiết,

đố là tẩm cao của sự khiêm tốìi, đó là bản chất người đầy tớ của nhân dân Bác H ồ trung thực với dân tộc, truiig thực với chính hàn thân mình Chính nhân cách ấy, chính sự cao íìiượn^ ấy m ãi mãi Icim cho Bác Hồ trở nên cao đẹp và là tấm gương mẫu mực của nỉiữìiĩị đức tính vù đạo /v làm ngưcrí cao dẹp n h ấ t!”

MỘT NHÀ GIÁO X ứ THANH9

TÂM HUYẾT VỚI THƠ CA BÁC Hổ

Việc cảm thụ, phân tích, thẩm định thơ ca xưa nay thường mang tính chủ quan, tuỳ vào cá tính và

“vốn liếng” của mỗi người Tuy vậy, đấy cũng là một lĩnh vực khá khe lchắt, không chấp nhận sự tuỳ tiện, cẩu thả, áp đặt Đối với việc tìm hiểu và thưởng thức thơ ca của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngoài những yêu cầu chung, việc nắm vững nét đặc trưng

về con người, sự nghiệp, quan niệm, bối cảnh xã hội - thời đại, khả năng lan toả và tiếp nhận thơ của Người là vô cũng cần thiết, quyết định tói chất lượng các công trình nghiên cứu phê bình Trong tình hình chung đó, nhà giáo Lê Xuân Đức, tác giả

cuốn sách Đến với những bài thơ của Chủ tịch Hồ

C hí Minh đã có nhiều cố gắng.

Trên đưòfng tìm hiểu, nghiên cứu thơ ca của Bác, Lê Xuân Đức luôn có ý thức xuất phái từ một quan niệm học thuật của mình Theo ông, sáng tác, nghiên cứu về Bác là sáng tác, nghiên cứu một đế tài lớn, một đề tài không cùng; là sáng tác nghiên cứu về sự sống, vé chân lý Bởi vậy, muốn có một

chút ít đóng góp, người viết về Bác phải có tầm nhìn lịch sử, phải gắn với Đảng, với dân tộc, với cách mạng, với thời đại Viết về Bác đổng thời cũng là một quá trình người cầm bút tự soi mình, thanh lọc lại mình, tự nâng mình lên về mọi mặt:

Lý tưởng, tình yêu, đạo lý, bản ỉĩnh, tài năng và sáng tạo Và cuối cùng, ông cho rằng, đã xuất hiện những điều kiện cho người sáng tác, người nghiên cứu phấn đấu để có những tác phẩm về Bác Hồ mang tầm thời đại, tầm lịch sử lớn lao, được công chúng rộng rãi thật sự yêu thích Đi vào cụ thể hon nữa, theo nhà giáo Lê Xuân Đức thì khi đọc, phân tích bình giảng thơ Bác, cần nắm vững một số nguyên tắc phân tích tác phấm viĩn học nói chung, sau đó xác định phương pháp phân tích thơ, quan niệm ihơ của Bác thực tế thơ Bác ra sao để xác định cách ihức, con đường trực tiếp đi vào từng bài thơ cụ ihể, tránh :r.áy móc, rập khuôn Tác gi;í cuốn sách nêu trên mớ đầu bằng những trang có tinh !ý luận

về đọc Ihơ Chủ tịch Hỏ Chí Minh (từ một quan niệm lỈKí, đên mộí íhực tế thơ và phưoTig pháp đọc, phân úch Ihơ Bác) Bạn đọc thấy ông chặt chẽ và chủ dộng khi nêu một sỏ nguvèn tắc tìm hiểu thế giới thơ Bác, như xác định cảm xúc chủ đạo - điển hình của bài thơ ticn tới phát hiện cho ra cái thần - phần linh tuý của tac phẩm thơ ca Nghệ thuật thơ Bác,

theo Lê Xuân Đức, là nghệ thuật tự ẩn mình để cho nội dung trực tiếp đến với người đọc, chính vì vậy cấu tứ thơ của Người rất linh hoạt, đa dạng Phân tích thơ Bác là phải phát hiện cho ra, dù được kết cấu như thế nào thì sự vận động của tứ thơ vẫn giữ được vẻ tự nhiên, ngôn từ rất phù hợp, ý nào lời ấy, sắc sảo, thâm thuý, triết lý, hài hước, châm biếm tuỳ theo đối tượng phản ánh.

Vấn đề thể loại, ngôn ngữ (chữ Hán và chữ Quốc ngữ), đề tài thơ Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng được tác giả cuốn sách rất chú ý và có những kiến giải thoả đáng Chẳng hạn, ồng đã có lý khi đưa ra vêu cầu tránh sự lẫn lộn giữa thơ và ca, do giữa chúng có những đặc trưng, tính chất, tiêu chuẩn

<.hác nhau nên cách thâm nhập cũng không thể giống nhau Nếu như thơ càng hàm súc, tinh thế,

cô đọng, càng nén càng ẩn càng hay thì trái lại ca cần phải rõ ràng, nôm na, dễ hiểu, dễ nhớ Trong thơ Bác, đối với ca Bác thường ghi rõ ca, bài ca, diễn ca như ca công nhân, ca sợi chỉ, diễn ca lịch

sử nước ta Phân tích những bài ca loại này mà như phân tích một bài thơ, lấy tiêu chí thơ áp đặt cho ca

là thiếu khoa học, thậm chí là “bất công” đối với chủ thể sáng tạo, một lãnh tụ lấy thơ như một phương tiện lợi hại để làm cách mạng

Người ta tính, trong tổng số gần 3000 bài thơ hiện có của Bác Hồ, thơ chữ Hán chiếm tới 169 bài

(riêng cuốn N hật ký trong tù đã có 134 bài rồi) Bộ

phận thơ này có một vị trí đặc biệt, theo nhà giáo

Lê Xuân Đức, đó là cái gạch nối giữa cổ điển và hiện đại, một bộ phận quan trọng của nền thơ, nền vãn học cách mạng hiện đại Việt Nam Theo ông, thì cần có một cách tiếp cận đặc thù đối với thơ chữ Hán của Bác vì đó là một hệ thống riêng bao gồm những bài thơ bộc lộ nội tâm sâu sắc nhất ý thức làm thơ, cùng tài năng thơ của Người Có phải chi đặt bút làm một bài thơ chữ Hán, Bác mới thực

sự sống trọn vẹn và làm thơ theo quy luật sáng tạo, kết quả đã sản sinh ra những bài thơ rất thơ độc đáo, trường tồn

Cuốn sách dành phần chủ yếu để đi sâu phân lích 52 bài thơ tronẹ đó có 37 bài thơ chữ Hán, 15 bài thơ tiếng Việt, của Chủ tịch Hổ Chí Minh Đây

à những áng thơ tiêu biểu, có giá trị nhiều mặt, chắc chán sẽ còn được bàn tới lâu dài trong đời sống phè bình văn học nước nhà Chẳng hạn, thơ chữ Hán có các bài “Nạn hĩm xuy địch” (Người bạn tù thổi sáo), “N ço” (Buổi trưa), ‘T ảo giải” (Giải

đi sớm) “Úc hũii” (Nhớ bạn), “ Dạ bán” (nửa đêm),

“Bệnh trọng” ( ố m nặng), “Nguyên Tiêu” (Rằm tháng Giêng), ‘T ư chiên sĩ” (Nhớ chiến sĩ), “Đăng sơn” (Lên núi), “Đối nguyệt” (Nhìn trãng), “Tặng Bùi Công” (Tặng cụ Bùi) Phần thơ tiếng Việt, một

số bài được tác giả dày công tìm tòi, khảo cứu như

“Pác Bó hùng v ĩ ’, “Ca công nhâi”, “Mìmg Xuâin 1942” , “Cảm 0fn người tặng cam” , ‘Cảnh rừng V iết Bắc”, “Đi thuyền trên sông Đáy” ‘Sáu mươi tuổi’”,

“Mừng Xuân 1968” , Tôi biết có người lý luậin vãn chương rất ổn ào, tỏ ra “th á g kim bác cổ)”

n h ư n g k h i đ i v à o t ừ n g t á c p h ẩ m CỊ t h ể t h ì l ạ i t h í ấ t

bại, bộc lộ một mớ ỉý luận vừa clắp vá, vừa cứnig nhắc Trường hợp nhà giáo Lê Xiân Đức ở cuôm

Đến V()’i ììììữniị bài thơ của Clìỉi tựh Hồ Chí Minilì

thì không như thế Phần lý thuyết :iệm lời, chỉ cẩìn

đủ để nêu “nguyên tắc” làm việccủa mình, phầỉn trọng tâm ông dành cho những bả thơ tạo nên ccốt cách thơ Hồ Chí Minh Tôi thíchsự mạch lạc, c:ó chủ kiến trong mỗi bài phân tía, câu văn giàiu lượng thông tin sự kiện và tình cảíi trân trọng lãnih

tụ của nhà phê bình; đặc biệt vố kiến thức chẫc

và rộng của một nhà giáo lâu năn đã giúp ông rrất nhiều khi đi vào phân tích, lý ciải thuyết phục bạin đọc hôm nay Như khi tìm hiểu Hi thơ “Nạn hữíu

xuy địch” , ông có một so sánh ẳ đi tới một kiết

luận tinh tế ; Thi đề ngẫu himg, ừ một nỗi lòriịg, một tâm trạng, một thái độ Ihì trng gia tài thi c a của nhân loại có khá nhiều Nhiu bài nổi tiếnịg, bất hủ như “Tỳ bà hành” của Bạh Cư Dị, “Lomg Thành cầm giả ca” của Nguyễn lũ Đố lầ tiênlg nói đồng cảm cho những số phậnchổ đau của cấic nạn nhân, đồng thời qua đó, nhà hơ gửi gấm n(ỗi

đau riêng của chính mình Song vẫn là tình thưong phảng phất bề trẽn Còn bài thơ “Nạn hữu xuy địch” (Người bạn tù thổi sáo) của Bác Hồ là sự đồng cảm,

à tiếng nói của bạn cùng cảnh ngộ của nsười trong cuộc và cao hơn nữa, chứa đựng một tình cảm sâu sắc : Tình yêu nước, nhớ nước khôn nguôi trong hoàn cảnh bị tù đày Hay như khi phân tích bài thơ

“Ngọ” (Buổi trưa), Lê Xuân Đức dừng lại khá kỹ ở lình tượng con Rồne trong văn hoá Phương Đông xuấl hiện trong thơ Bác, để rồi cuối cùng ông đưa

ra một tư liệu cùno một eợi mở thú vị : Trong lời

giới thiệu tập thơ Nlưư ký troiì^ tù (bản dịch tiếng

Anh), Harrison s Salisbury nhận xét về Bác: Một nhà tho' có tâm hồn một con Rồng ! Đó cũng là một ý kiến eiúp chúng ta suy nghĩ về Người, về thơ và những bài thơ có hình ảnh con Rồng trong thi phẩm của Người

Về bài thơ “ Phỏng Khúc Phụ” (Thăm Khúc Phụ) do không biếl dựa vào đoạn hồi ức của đổng chí Vũ Kỳ người nhiều năm được gần gũi với Bác,

về ngày 19 - 5 - 1965 được cùng Bác đến thăm quê iương Khổng Tử ở Dương Châu - Trung Quốc, nên khi phê bình bài thơ người viết rất dẻ đồng tình với quan điêm cho rằng “Phỏng Khúc Phụ” chỉ là một

“nụ cười châm biếm” , “một nụ cười kín đáo” về uy quyền họ K hổng đã trở thành lỗi thời, xưa cũ; thậm

chí có thể còn cho Bác Hồ dùng thơ “phê bình

Khổng Tử nhẹ nhàng nhưng thấm thía”‘ *\ Nhìn

chung, cách đến với những bài thơ Bác, của tác giả

Lê Xuân Đức vẫn là cách thức thẩm bình thơ truyền thống, của một nhà giáo giàu kinh nghiệm, giàu kiến thức và tâm huyết đối với nền văn học dân tộc

và với các thế hệ học sinh, sinh viên vêu vãn của mình Đây là mặt mạnh, đổng thời cũng bộc lộ một

số hạn chế của ông nếu so sánh với các phương pháp tiếp cận văn học mới mẻ khác, đã trở nên khá quen thuộc với bạn viết và bạn đọc Việt Nam vài thập kỷ nay

Năm 1970, nghiên cứu ùnh cảm thiên nhiên

trong tập thơ Nhậí ký trong tù của Bác, nhà văn

Đặng Thai Mai (1902 - 1984) có đoạn bộc bạch;

“Đứng trước cái đẹp, thái độ của người học tập trước hết là phải cảm động thật sự và hiểu biết sâu sac" Năm 1981, GS Nguyễn Đăng Mạnh cho xuất

bản cuốn chuyên luận M ấy vấn đề về phương pháp

tìm hiểu, phân tích thơ H ồ Chí Minh, có đoạn viết ;

‘T ớ/ nghĩ, hiểu Búc cũng là hiểu dãn tộc, hiểu thời

đại ở một chừng mực nào đấy, khôn^ phải dễv' Nay,

tôi lại có dịp làm quen, ngẫm nghĩ trước những

(*) Xem tiểu luận “Ván học nghệ thuậi và thời đại” in irong

sách N a y à trong thơ của Lẽ Xuãn Đức.

trang sách về thơ ca Bác Hồ của nhà giáo Lê Xuân

Đức, với '‘‘'lòng mong muốn góp thêm tiếng nối đ ể

độc giả tìm hiểu, nghiên cứu và thưàng thức thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh" Đáng trân trọng thay,

một tấm lòng như thế

(*) Lẽ Xuân Đức sinh nãm 1939 quê xã Hoà Lộc, huyện Hậu

Lộc, Tìianh Hoá Tốt nghiệp khoa Ván, Trường ĐHTH Hà Nội năm 1963, sau đó tham gia dạy học Phó Chủ tịch Hộị VHNl" tỉnh Thaiih Hoá, đại biểu Quốc hội khoá VIII, U ỷ viên ư ỷ ban Tlianh thiếu niên và nhi đổng của Quốc hội Hiện sống và viết tại Hà Nội Títc phẩin nghiên cứu, phê bình vể thơ Bác Hồ, ngoài cuốn

Đến với những bài thơ của Chủ íịclì H ồ Chi Minh (NXB Giáo dục,

in lần đáu năm 2002, tái bản lần thứ 2 năm 2005); trong nãm

2()05, ổng còn cho xuất bản thêm 2 cuốn : Đ ọc thơ Bác Hồ (NXB

Thanh niên) và N a y ỏ ĩi ong ĩ h ơ ( N X B Vân học).

“TỐI CỐ GẮNG LÀM NGƯỜI

HỌC TRÒ NHỎ CỦA CÁC VỊ ẨY

Tôn piáo, theo cái nhìn xã hội học là hệ th5ng nhữiig tư tương cổ mà đặc điểm của nỏ là sụ tin tưởna vào những lực lượne siêu tự nhiên, vào thính thần ma quỷ Trong khi khoa học phán ánh chính xác được thực tiễn kiểm chứng thì Tôn giáo ptián ánh một cách hư ảo, lung linh vào đầu óc con n ‘ười trong đời sống hàng ngày những lực lượng 3ên ngoài thống trị mình Lĩnh vực Tôn giáo vừí có tính đặc thù vừa có tính chất toàn diện của đời s5ng con người, bởi vậy Tôn giáo luôn có hai mặt và không phải lúc nào cũng được phân biệt rõ nng Tôn giáo cũng có chức năng văn hoá, văn mini- đo các giá trị nó đem cho nhân loại; tuy vậy, tDng một chừng mực nhất định, mối liên hệ giữa ^ôn giáo với một xã hội nào đấy khi trở nên mạnh T1C,

áp đảo, mù quáng thì có thể nó sẽ trở thành lực :ản ghê gớm đối với sự tiến bộ xã hội

Việc tìm hiểu những quan điểm của Chủ lịch

Hồ Chí Minh và Đảng ta về Tôn giáo, vể công tác tôn giáo đã được giới nghiên cứu ở Việt Nam đặt

ra từ khá lâu, nhưng mươi năm trở lại đây thì sự chú ý của họ càng trở nên tập trung, thu được nhiều

thành quả đáng kể Có thể kể tới cuốn sách H ồ Chí

M inh và vấn đề Tôn giáo, tín lìgưỡii^ do Viện

Nghiên cứu Tôn giáo xuất bản năm 1996 Nhận xét về công trình này, Giáo sư Vũ Khiêu viết :

"'Clnuii’ ta đ ã thấy Bác nói gì trong ciiốn sách ấy ?

Có những trang nào viết về lý luận Tôn giáo, vê Iií>iiồn ựôc và bảìi chất của Tôn iỊÌủo, vê qiiv luật tồ/ì tại, phát triển và suy voìig của Tôn giáo ? Hâu ìiììit'không cố tratìíỊ nào cả! NhưiĩiỊ ởcĩằìì^ sau mỗi chữ, ta lại tìiấy cả một hệ thốn^ lý luận rất hoàn chỉnh, rất chặt c h ẽ vê Tân ^iáo Và đằng sau moi lời Bác nói ra, ta lại thííy hình ánh cao cà của một Iii^ười Cộnq sản vỏ tìiần, một anh liãní> ẹidi phóng dâìì tộc, m ột Danh nhcin văn ỉìoá T h ế g iớ i” Đối

với Bác Hồ, mọi công dân nước Việt Nam đều phải

àm chủ đất nước, vận mệnh mình, không thụ động ngồi chờ vào thần linh Mặc dù vậy, trước sau nhất quán, Người vẫn kiên trì tư tưởng tự do tín ngưõng,

cả tự do không tín ngưỡng Người không theo một tôn giáo nào, nhưng tôn giáo nào của nhân dân nước mình và bè bạn Naười đều hết sức tôn trọng; chỉ

ôn án những hiện tượng mê tín dị đoan mà chính các ton giáo đó cũng không chấp nhận nổi !

Gần cuối năm 2003, Nhà xuất bản Tôn giáo

tiếp tục cho ra mắt bạn đọc cuốn sách Tưtưàng H ồ

Chí Minh về Tôn giáo và công tác Tôn giáo^^ ‘, kết

quả một cuộc Hội thảo, do Học viện Chính trị Quốc gia Hổ Chí Minh tổ chức, đã thu hút nhiều nhà khoa học, lãnh đạo, quản lý và hoạt động thực tiễn Ngoài bài viết mở đầu của GS-TS Lê Hữu Nghĩa, cuốn sách giới thiệu 18 tiểu luận, chia làm hai phần

chính: H ồ Chí Minh về Tôn giáo; H ồ Chí M inh về

cõng tác Tôn giáo Trong phần một, các tác giả tập

trung nêu và giải quyết một loạt vấn đề giàu tính

lý luận và phưcnng pháp, như cách tiếp cận, những quan điểm chủ yếu, các giá trị văn hoá - đạo đức, đoàn kết Tôn giáo - Dân tộc, giữa Tôn giáo với CNXH, quyền tự do tín ngưỡng, Tôn giáo thời hiện đại, Phần hai, bạn đọc lần lượt tiếp nhận - trên bình diện lý luận soi sáng thực tiễn phong phú, không kém phần phức tạp - như Tư tưởng Hồ Chí Minh về quản lý Nhà nước với các tôn giáo, về nền tảng luật pháp Tôn giáo ở nước ta, về các tổ chức tôn giáo ở Việt Nam, về xây dựng Đảng tại những vùng đa số quần chúng là tín đổ tôn giáo, Do tính chất một cuộc hội thảo khoa học, nên đảy đó qua các trang viết, còn tổn tại một số ý kiến cần được tiếp tục trao đổi, tham khảo rộng ra các nước trên thế giới, nghiên cứu sâu thêm, thuyết phục

(*) GS.TS Lê Hữu Nghĩa và PGS - TS Nguyền Đức Lì đ.ồng chủ biên NXB Tôn giáo, Hà Nội, 2003.

thên các vấn đề cũ và mới phát sinh; tuy vậy, Hội

thẳ3 đã đạt được điều mong muốn : Góp phần tạo

sự ^hống nhất về nhận thức tư tưởng, tình cảm, phíơìì^ pháp luận ^iải quyết vấn đ ề Tôn giáo trong tìtĩĩ hình mới.

Có lần vào năm 1951, Bác của chúng ta đã nói

ra dều này : "''Chúa Giê-sii dạy Đạo đức là Bác Ái,

Pỉừt Thích Ca dạy Đạo đức là T ừ Bi, Khổng Tử dạ\ Đạo đức là Nhân Nghĩa Và phát biểu ở một

ehe khác, theo Bác thì ‘''Khổng Tử, Giê-su, Mác,

Tôr D ật Tiên chẳnẹ có những điểm chung đó sao ?

Họ đều muốn mưu phúc lợi cho loài người, mưu hạrh phức cho x ã hội Tỏi c ố gắng làm người học trồ nhỏ của các vị ấy Những ý tưỏfng hàm súc, rnirh triết vừa nêu, đã và còn mãi soi sáng cho các nhà nghiên cứu, quản lý Tôn giáo nước ta vươn tới nhũng thành quả cao hom

TRUNG THU NÀY, ĐỌC L Ạ I

Đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, ntững sự thật về cuộc đời và sự nghiệp của Người lắĩi khi còn kỳ diệu hơn bất cứ một sự tưởng tưọfnị, hư cấu nào, thậm chí một huyền thoại nào ! Bởi lí đó, bên cạnh nhiều công trình nghiên cứu công phi, dày dặn còn xuất hiện ngày càng nhiều nhũng đâi sách có giá trị tư liệu, tập hợp những bài viết bài lói, chuyện kể

về Bác, về những nhân vật ít hoặc nhiâi có liên quan tới Bác Trên cơ sở nguồn tài liệu piong phú này, bạn đọc có thể hình dung về Bác rõ lét, chân thực hơn, và về lâu dài, đây là nguồn tham M o vô giá để các nhà nghiên cứu và sáng tác tạo dmg nên những công trình, những hình tượng về Bs d ày dặn và

thuyết phục hơn Bác H ồ với thiếu nin, nhi đ ồ n ^

là một cuốn sách tài liệu loại này

Mở đầu là sự kiện thầy giáo tr Ngcuyễn Tất Thành, cuối năm 1909, trên đ ư ờ n g v à o Nam đã dừng chân tại Phan Thiết, dạy học Trường Dục

(*) Võ Văn Lộc - Trần Thị Nhật Thanh sưitầnn ìbiên soạn NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội - 2004.

Thanh; và kết thúc bằng sự kiện Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam họp, ra Nghị qu)ết về việc Đoàn - Đội từ nay (1969) vinh dự đưọc mang tên Hồ Chí Minh, hai soạn giả là nhà giáo đã sắp xếp các sự kiện, bài nói bài viết, các mẩu chuyện theo thứ tự thời gian Phần lớn nội dung được sun tầm, tập hợp từ những bức thư, bài thơ, bài báo, lời kêu g ọ i của Bác, trên nhiều cương

vị khác nhau Số còn lại, các soạn giả chọn lọc từ nhiều lời kể của nhiéu tác giả trong đời có may mắn được gặp, trò chuyện với Người

Qua từng trang sách, bạn đọc hôm nay dễ nhận

ra điều này : Khoảng thời gian từ năm 1909 đến năm 1940, do Bác Hồ phải bôn ba hải ngoại tìm đưòng cứu nước, lại nữa, tài liệu bị thất tán nhiều, nên ở chặng này, số trang sách còn mỏng Trái lại, khoảng thời gian từ năm 1940 đến năm Bác qua đời (1969), nguồn tài liệu sưu tầm được sắp xếp tìmg nãm một, liên tục, càng về sau càng phong phú rộng m ở

Sau ngày đọc Tuyên ngôn Độc lập nửa tháng (ngày 17 - 9 - 1945), trên Báo Cún Quốc, Bác Hồ

cho đăng bài viết 'T ế t TningTììii vcfi nền Độc lập Bài báo có đoạn : “Cí/r em vui cười hớn hà, Già Hổ

CŨIIÌỊ vui cườn hớn hở vớ/ các em Đ ố các em biết

VI sao ? M ột l à vì Già H ồ rất yêu mến các em Hai

¡à vì Trung Thư năm ngoái, nU(Jc ta còn bị úp bức, các em còn là một bầy nô lệ trẻ con Trung Thu năm nay, nước ta đã được tự do và các em d ã ihành người “tiểu quốc dân ” của một nước độc lập ’ Sáu

mươi năm trôi qua, đến Trung Thu năm 2005 này, đọc lại những dòng Bác viết gửi các cháu (hẳn là Bác gửi cho cả người lón nữa ?), mỗi chúng ta càng đồng cảm, chia sẻ với hai soạn giả, qua một nhận định bao quát : Trong các tài liệu viết về danh nhân văn hoá và anh hùng dân tộc Việt Nam ta, có lẽ chưa có một nhân vật nào thể hiện được tấm lòng thương yêu và quan tâm sâu sắc đối với irẻ thơ, như Bác Hồ !

PHẢI QUAN TÂM ĐẾN MỌI NGƯỜI HƠN9

Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, tại chiến khu Việt Bắc, Bác Hổ một lần đến thăm và nói chuyện ở Trường Đ ảng N guyễn Ái Quốc Xuống thăm nhà bếp, Bác nói với đồng chí phụ trách trường khi thấy cỗ bàn bày ỉinh đình ; “Này,

bế m ạc, chứ không phải “ bế bụng” đâu nhé ! Kháng chiến còn khó khăn lắm, các chú ạ!” Đến bữa ăn, thấy mâm cơm mình ngồi chỉ có một bát và một đôi đũa, Bác hỏi: “Thế, Bác ăn với ai ?” Đổng chí phụ trách gãi đầu gãi tai: “Dạ, xin để Bác ăn riêng cho tiện ạ !” Bác ngắt lời: “Không tiện gì cả Thế ra, các chú muốn Bác ăn trên ngồi trốc à ?” Rồi Bác đòi bê các món ăn của cán bộ, nhân viên nhà trưòng lên cho Bác xem Bác bảo kê thêm bàn ghế cho mọi người cùng ngôi ăn với Bác Bố trí xong xuôi, Bác mới vui vẻ: “ Ngồi cả vào đây ăn chung với Bác Ăn một mình thì Bác ăn làm sao được ?” Khi Bác lên nói chuyện với các học viên, đồng chí phụ trách nhà trưòfng giới thiệu: “Bác Hổ

sẽ huấn thị chúng ta” Bác cười hiền, bảo rằng:

“Tôi nói chuyện với các đồng chí thôi, chứ có huấn thị gì đâu !” Đến tối, Người ờ lại làm việc, các đồng chí mang đến cho Bác một chiếc đèn toạ đăng rất sáng, khoảng 9 - 1 0 giờ tối Bác cầm chiếc đèn xuống văn phòng trường, bảo; “Đèn này to tốn dầu

ắm ! Bác còn làm việc khuya, một chiếc đèn con

à đủ Các chú đổi dùm Bác chiếc đèn khác !” Mờ sáng hôm sau trước khi chia tay với trường, đồng chí phụ trách hỏi Bác có điều gì cần căn dặn thêm Người ân cần: “Tôi chỉ mong các đổng chí đừng quan tâm đến tôi quá, mà phải quan tâm đến mọi người hơn !” Những câu chuyện như vừa kể, xuất liện rất nhiều, và có hệ thống, nhất quán về tư tưởng trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Câu nói: “Tôi chỉ mong các đồng chí đừng quan

tâm đến tỏi quá, mà phải quan tâm đến m ậ người hơn ” phản ánh một nội dung cơ bản trong t J tưởng

Hồ Chí Minh về đạo đức của con người nói chung, đặc biệt là của người cán bộ cách mạng Tìr tháng

3 năm 1955, trong bài “Người cán bộ cách Tiạng” ,

Bác đã yêu cầu: ‘''Người cán bộ cách mạng ĩhài có

đạo đức cách mạng Phải giữ vững đạo đic cách mạng mới là người cán bộ cách mạng cìiâỉ chỉnh Đạo đức cách mạiig có th ể tóm íắt là: Nhận rõ phải, trái; giữ vững lập trườiìg Tận tuỵ vá nước,