Biểu tượng là gì, văn hóa biểu tượng là gì, văn hóa biểu tượng trong tư duy xã hội học được thể hiện như thế nào,... Nhằm giúp các bạn giải đáp những thắc mắc trên, mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết Biểu tượng và văn hóa biểu tượng trong tư duy xã hội học dưới đây.
Trang 1Biểu tượng và văn hóa biểu tượng
trong tư duy xã hội học
Mai Văn Hai
Trong bài mở đầu cuốn Từ điển biểu t ượng văn hóa thế giới, tác giả viết rằng: “Thời
đại không có biểu tượng là thời đại chết, xã hội thiếu biểu tượng là xã hội chết Một nền văn minh không còn có biểu tượng thì sẽ chết, nó chỉ còn thuộc về lịch sử” [1, tr 33]
Biểu tượng là gì mà quan trọng đến thế? Có thể nói, trong cuộc sống hàng ngày – bất luận là chúng ta có nhận ra hay không, song trong khi nghĩ suy, nói năng hay trò chuyện với người khác và thậm chí là cả trong các giấc mơ, mỗi người đều sử dụng các biểu tượng Biểu tượng, trước hết, là những hình ảnh của thế giới khách quan, ở bên ngoài con người Một màu cờ đỏ búa liềm, một bông hoa hé nở hay một cánh chim bay… tất cả đều là biểu tượng Nhưng chưa hết, ngay cả các từ chỉ bộ phận trên cơ thể con người nhiều khi cũng được dùng làm biểu tượng Khi chúng ta nói: “Lực lượng
cảnh sát là tai, là mắt của nhân dân”, “đó là cái bắt tay của tình hữu nghị” hay “chặn
đường tiếp tế tức là đã đánh vào cái dạ dày của kẻ địch” thì đấy đã là sự vận dụng
hình tượng một cách rất phổ biến trong đời sống hàng ngày của nhiều nhóm xã hội khác nhau Các nhà văn bản học cũng chỉ ra rằng, trong các luận văn khoa học, nơi mà người ta vẫn quan niệm cần phải dùng các khái niệm trừu tượng để thể hiện tư tưởng, song đối với các tác giả lớn – thông qua các thủ pháp như ẩn dụ, ví von, so sánh - trong trang viết của họ thường vẫn đầy ắp những cách diễn đạt giầu tính hình tượng Thật
đúng như các tác giả Từ điển biểu t ượng đã nói, không chỉ là chúng ta sống trong một
thế giới biểu tượng, mà còn một thế giới biểu tượng sống trong chúng ta
Đâu phải ngẫu nhiên mỗi con người cũng như mỗi cộng đồng đều cần đến các biểu tượng Thế giới quanh ta vốn được đan dệt bởi vô vàn những điều có thể tri giác trực tiếp và cả những điều không thể tri giác trực tiếp, hay nói theo cách nói của I Kant, là “bất khả tri” Những điều có thể tri giác trực tiếp thì con người nhận thức bằng tư duy lý tính Nhưng bộ công cụ của loại tư duy này là các khái niệm lại không
đóng được vai trò của chúng trước những điều không nhìn thấy, không sờ mó thấy như
“thần thánh”, “công lý”, “tình thương”, “lẽ phải”, “ý thức cộng đồng”, v.v… Lúc ấy, người ta đã phải cầu viện đến các biểu tượng, bằng cách liên kết những ý tưởng phức tạp, khó hiểu, trừu tượng đó với những từ, những hình ảnh, những hoạt động, tóm lại
là với những hiện tượng cảm tính, cụ thể và đơn giản hơn Nhờ những cái "cảm tính,
cụ thể và đơn giản" này mà con người tri giác được về những ý tưởng phức tạp, khó hiểu và trừu tượng kia
Vậy biểu tượng là gì? Nói một cách ngắn gọn thì biểu tượng chính là hình
Trang 2thức “dùng hình này để tỏ nghĩa nọ” hay nói khác đi là “mượn một cái gì đó để tượng trưng cho một cái gì khác” Trong tôn giáo phương Đông cổ xưa, pho tượng Phật
“nghìn mắt nghìn tay” không chỉ là biểu tượng của sự cứu nạn, cứu khổ, mà còn là biểu tượng của ước mơ mở rộng trí tuệ và sức mạnh của con người tới một hiện thực cao hơn và xa rộng hơn Ngày nay, người ta cũng có thể dùng hình ảnh một bó mạ trên nền phù điêu làm biểu tượng của các nước ASEAN có chung một nền văn minh lúa nước Tương tự như vậy, các loại cây cỏ trong tự nhiên: tùng, cúc, trúc, mai (tứ quý) được chọn làm biểu tượng của bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông, đồng thời cũng là biểu tượng của một lối sống thanh cao, không bon chen danh lợi ở đây, không cần có
sự trung gian của ngôn ngữ nói hay viết, mọi người đều có thể hiểu được ý nghĩa hay giá trị chứa đựng trong các biểu tượng đó
Dưới góc độ nhận thức luận, biểu tượng là hình ảnh của sự vật lưu lại trong
đầu óc con người, đó là cấp độ cao nhất của hình thức nhận thức trực quan - cảm tính
và là sự khởi đầu của tư duy lý tính Trong lĩnh vực văn học - nghệ thuật, biểu tượng
được coi là một thủ pháp sáng tạo nhằm phản ánh và nhận thức thế giới Nhờ có các biểu tượng như vậy, các vấn đề lý luận trừu tượng (như mô hình văn hóa, hệ tư tưởng…) biến thành những hình tượng cụ thể và sinh động tác động vào chiều sâu vô thức của tâm hồn, giúp cho việc cảm nhận các vấn đề trừu tượng được dễ dàng Về vấn đề này, nhà phê bình văn học người Nga Biêlinski cho rằng hình tượng nghệ thuật không chứng minh chân lý, mà thể hiện nó bằng các chất liệu vốn có trong cuộc sống con người ở ta, nhà nghiên cứu Đoàn Văn Chúc cũng viết: “Tính sinh
động cụ thể của biểu tượng không chỉ làm cho cái không tri giác được trở thành tri giác được, mà cũng chính trong quá trình “tri giác hóa” cái “bất khả tri giác”, nó gây khoái cảm, nhất là cho người tiêu thụ, như nghe một bản nhạc, xem một vở kịch, đọc một bài thơ…” [2, tr 58] Chính điều này đã đem đến cho văn học - nghệ thuật một sức mạnh tâm lý đặc biệt mà các hình thức nhận thức lý tính không có được
Không chỉ bó hẹp trong phạm vi của triết học hay văn học - nghệ thuật, biểu tượng còn có vai trò quan trọng ở nhiều lĩnh vực khác nhau trong đời sống của con người và xã hội Ngược về thuở uyên nguyên, khi con người còn sống ở trình độ thị tộc, bộ lạc thì mỗi thị tộc, bộ lạc đã biết chọn cho mình một cái cây hay một con vật làm tôtem để thờ cúng, và tôtem trở thành biểu tượng chung của họ Mặc dầu trong cuộc sống thường nhật cũng không thiếu những xích mích, va chạm riêng tư, song mỗi khi thờ cúng thì thần tôtem - tức biểu tượng chung lại nhắc nhở cho các thành viên rằng: chúng ta là một Trong trường hợp cụ thể này, biểu tượng chung cùng với các nghi thức, nghi trượng, nghi vật, nghi trình… của việc cúng tế, tạo thành một thứ thiết chế xã hội buộc mọi người phải tuân theo, qua đó có tác dụng điều hòa những mâu thuẫn trong nội bộ để đi tới sự thống nhất của nhóm Trên tinh thần ấy,
có người còn cho rằng sự ra đời của thế giới xã hội được bắt đầu từ các biểu tượng
Hệ thống biểu tượng rất đa dạng và phức tạp Jean Chevalier phân chia chúng thành các cấp độ: biểu tượng, vật hiệu, phúng dụ, ẩn dụ, dụ ngôn Đoàn Văn Chúc thì sắp xếp thành: biểu tượng, biểu trưng, biểu hiệu, phù hiệu, dấu hiệu… Các kiểu loại biểu tượng được phân chia ở đây, mặc dù có sự đậm nhạt khác nhau về
Trang 3cường độ, song có điểm chung là đều có hình ảnh và các hình ảnh đó đều mang vác một giá trị xã hội nào đó
Biểu tượng là một sản phẩm đặc biệt trong thế giới con người Khi chưa có biểu tượng, con người chỉ sống với thực tại, nhưng khi đã hình thành nên hệ thống biểu tượng thì con người sống đồng thời với hai thế giới: thế giới thực tại và thế giới của các biểu tượng Trong đời sống tinh thần của con người, mỗi một biểu tượng đều
có mối liên hệ tinh thần sống động với các sự kiện mà nó biểu hiện Nhờ mối liên hệ biện chứng này, bên cạnh tác dụng mang lại tính đồng nhất của cộng đồng hay nhóm, thế giới của các biểu tượng còn là thứ công cụ hữu hiệu để con người có thể cùng chia sẻ với nhau về mặt văn hóa Cũng vì vậy, có nhà nghiên cứu gọi biểu tượng
là một bước tiến dài trên con đường xã hội hóa Tác giả này viết: “Mọi hành động của chúng ta trong xã hội đều mang tính biểu tượng, từ cách chúng ta cư xử ở bàn ăn cho
đến cách chúng ta mai táng người chết Chính do sự tùy thuộc nặng nề của chúng ta vào việc học hỏi mang tính biểu tượng mà văn hóa con người khác với sự học hỏi không mang tính biểu tượng của các chủng loài khác” [3, tr 36]
Cần nói rằng, ở mỗi thời đại cũng như ở mỗi nhóm người đều có những biểu tượng riêng của mình Chúng ta biết trước đây ở ta, trong xã hội phong kiến, những sập
gụ, tủ chè hay những đồ vật được “sơn son thiếp vàng” là biểu tượng của các tầng lớp trên Trong khi đó, những thân vạc thân cò “lặn lội bờ sông” hay những mái “nhà tranh vách đất” lại là biểu tượng chung về cuộc đời khó khăn, vất vả của những người lao
động Còn trong cơ chế thị trường hiện nay, với sự biến đổi khá nhanh chóng và sâu sắc của cơ cấu xã hội nói chung, khi nhắc đến tên chiếc xe máy “a còng” là lập tức người ta liên tưởng ngay đến một lớp trẻ thành đạt ở đô thị Đối với nhóm xã hội này, ban đầu chiếc “a còng” là một giá trị để vươn tới, nhưng khi đã có chiếc xe rồi thì cái mác của xe trở thành biểu tượng về việc ăn nên, làm ra và sự giầu có của họ Rõ ràng, các biểu tượng
được dẫn ra ở đây có giá trị như những “chỉ báo” quan trọng để nhận biết về các nhóm người khác nhau trong sự phân tầng xã hội Nói về ý nghĩa xã hội của biểu tượng, Jean Chevalier viết: “Mang tính phổ biến, biểu tượng có khả năng cùng lúc thâm nhập vào tận bên trong cá thể xã hội Thấu hiểu được ý nghĩa các biểu tượng của một cá nhân hay một dân tộc tức là hiểu đến tận cùng con người và dân tộc ấy” [1, tr 33 - 34]
Từ những nhận thức về vai trò không thể thiếu của biểu tượng trong đời sống xã hội, nhà nghiên cứu người Đức là F Tenbruck đã xây dựng lên một khái niệm mới,
đó là khái niệm văn hóa biểu t ượng Ông viết: “Văn hóa là một sự kiện xã hội vì nó là
văn hóa biểu tượng, tức là sinh ra các tư tưởng, các nghĩa và các giá trị có hiệu lực nhờ
sự thừa nhận thật sự chúng Nó bao gồm mọi tín ngưỡng, mọi biểu trưng, mọi thế giới quan, mọi ý niệm và hệ tư tưởng có tác động đến hành vi xã hội, vì chúng hoặc là được con người tích cực tán thành, hoặc là được con người thụ động thừa nhận”
Định nghĩa trên của Tenbruck được xem như một phát kiến trong tư duy xã hội học Suy ngẫm về điều này, nhà xã hội học người Nga là L G Ionin cho rằng
được hiểu như là văn hóa biểu tượng, văn hóa không còn là những gì thụ động “đi kèm” các hiện tượng xã hội, mà khi đó các hiện tượng này dường như diễn ra khách
Trang 4quan ở bên ngoài văn hóa và không phụ thuộc vào nó Văn hóa biểu tượng biểu thị mọi sự kiện trong ý thức con người và ngược lại xã hội con người cũng chỉ tồn tại trọng sự biểu tượng của văn hóa Căn cứ vào đó thì các thời kỳ phát triển xã hội (thần học, siêu hình học và khoa học - theo thuật ngữ của Comte) không phải cái gì khác hơn là các hình thức tồn tại của văn hóa biểu tượng, trong đó đại diện cho thời
kỳ thần học là các linh mục, các nhà thần học; ở thời kỳ siêu hình học - các nhà triết học hoài nghi và phê phán; ở thời kỳ khoa học - các nhà khoa học Để làm rõ ý tưởng của mình, ông còn nói: nếu chấp nhận quan điểm này, thì tất cả các sự kiện xã hội cứng nhắc cũng chính là các sự kiện văn hóa Và như vậy, thì không cần thiết phải
đem đối lập văn hóa với xã hội Cái nhìn văn hóa và cái nhìn xã hội – đó đơn giản là hai phương diện khác nhau của cùng một hiện tượng [4, tr 49 - 52]
Có thể xếp chung vào dòng tư duy này những ý kiến của M Weber và E Durkheim Weber cho rằng những ý niệm, quan niệm, những hình ảnh của thế giới đa dạng cấu thành cái gọi là biểu tượng hay văn hóa biểu tượng chính là đối tượng phân tích của Xã hội học Quan điểm này đã được Weber thể hiện một cách rất sâu sắc và
thuyết phục trong công trình nổi tiếng Đạo đức Tin Lành và tinh thần của chủ nghĩa
tư bản Còn Durkheim, người vẫn cho rằng các sự kiện xã hội (giống như các vật) là ở
bên ngoài con người, cũng thừa nhận sự tồn tại của xã hội như là tổng thể các sự kiện của ý thức, mà thực chất đó là các biểu tượng đặc thù và các biểu tượng đặc thù đó
được con người lĩnh hội như là đặc tính bắt buộc và không khác nhau ở mỗi cá nhân
Ông gọi đó là các biểu t ượng tập thể Tư tưởng về biểu tượng tập thể đã trở thành cơ sở
cho nhiều quan điểm xã hội học về sau: quan điểm đoàn kết xã hội, quan điểm về vô tổ chức, học thuyết về nguồn gốc xã hội của đạo đức và tôn giáo…
Những tìm tòi của Tenbruck, Weber và phần nào đó là ở Durkheim, trong Xã
hội học, được xếp chung vào một xu hướng: đó là xu h ướng phân tích văn hóa
Khác với những người theo chủ nghĩa khách quan luôn xem xét xã hội loài người như là nó tự hiện ra, tự vận động và tiến hóa theo những qui luật riêng, không phụ thuộc vào con người, xu hướng phân tích văn hóa cho rằng thế giới xã hội được tạo ra một cách có ý thức, được chi phối bởi các động cơ hay các chủ ý xác định của con người Lập luận cơ bản được đưa ra ở đây là: văn hóa là tất cả những gì do con người sáng tạo ra, mà các sự kiện hay hiện tượng xã hội cũng là do con người tạo ra, vậy thì chúng cũng chính là các sự kiện hay hiện tượng của văn hóa Mặc dầu cũng thừa nhận tính khách quan của các sự kiện hay hiện tượng xã hội nhưng các đại biểu của xu hướng phân tích văn hóa không đồng nhất nó với tính khách quan của các hiện tượng trong thế giới tự nhiên, mà coi đó là tính khách quan của những sản phẩm mang dấu ấn của con người, do con người sáng tạo ra, tức là những sản phẩm văn hóa Chính vì vậy, không thể quan niệm xã hội loài người là sự kế tục của thế giới tự nhiên nguyên sơ, và càng không thể tìm hiểu về xã hội giống như kiểu các nhà khoa học tự nhiên xem xét đối tượng của họ Tiếp cận nghiên cứu xã hội phải giống như là sự tiếp cận nghiên cứu văn hóa
Trở lại với các khái niệm biểu tượng và văn hóa biểu tượng, ta càng thấy rõ tính
Trang 5khách quan của các sự kiện hay hiện tượng xã hội là hoàn toàn không đồng nhất với tính khách quan của các “vật” trong thế giới tự nhiên Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin từng viết: “Con nhện làm những động tác tương tự như động tác của người thợ dệt, và con ong làm cho lắm nhà kiến trúc khéo léo phải ngạc nhiên về cách kiến trúc các ổ bằng sáp của nó Nhưng sự khác nhau trước hết giữa nhà kiến trúc tồi nhất và con ong khéo léo nhất là ở chỗ con người thì đã xây dựng cái ổ đó trong
óc mình trước khi xây dựng trong tổ ong” [5, tr 82] Rõ ràng, các bậc thầy của phép biện chứng duy vật ngụ ý rằng kết quả của các hoạt động mà con người đạt được đã có trước bằng ý niệm, hay là đã được biểu tượng trước trong trí tưởng tượng của họ Vậy
là, tính khách quan xã hội được phân biệt với tính khách quan trong thế giới tự nhiên
là ở chỗ tính khách quan ấy là do chính bản thân con người tạo ra, với vai trò chủ đạo của văn hóa biểu tượng Với ý nghĩa đó, có thể nói văn hóa biểu tượng chính là cơ sở của những hành vi xã hội và của mọi sự biến đổi trong cơ cấu xã hội nói chung
ý nghĩa lý luận và phương pháp luận được gợi mở ra từ các khái niệm biểu tượng
và văn hóa biểu t ượng là rất lớn, và điều này đã được thể hiện khá rõ nét trong các trước
tác của M Weber, nhất là trong Đạo đức Tin Lành và tinh thần của chủ nghĩa t ư bản
Theo Weber thì “thực chất của bất kỳ hiện tượng kinh tế – xã hội nào cũng được quyết
định không chỉ bởi những mặt khách quan của nó, mà trước hết bởi quan điểm của người nghiên cứu, bởi ý nghĩa văn hóa được qui cho quá trình đó” [6, tr 667]
Đánh giá về tầm quan trọng của biểu tượng và văn hóa biểu tượng trong tư duy xã hội học (cũng như hệ quả được rút ra từ đó là xu hướng phân tích văn hóa), Ionin cho rằng, theo cách hiểu và cách tiếp cận này thì Xã hội học được xem không phải như là một khoa học tự nhiên như nhiều người đã nghĩ, mà là khoa học về văn hóa, nó đem lại cho nhà nghiên cứu khả năng phân tích không chỉ các hiện tượng có quan hệ truyền thống với các lĩnh vực văn hóa (như sáng tạo nghệ thuật, thế giới quan hay sự tương tác giữa các trào lưu tư tưởng, v.v…), mà còn cả với các quá trình kinh tế – xã hội nói chung Khẳng định cho những nhận thức mới mẻ này, ông còn viết: “Xã hội học như sự phân tích văn hóa hóa ra là rộng hơn và có qui mô lớn hơn so với Xã hội học khách quan chủ nghĩa, tự nhiên chủ nghĩa, vì nó không những giả
định nghiên cứu một cách khách quan các hiện tượng và các quá trình xã hội mà còn nghiên cứu cả các tiền đề và các điều kiện của tính khách quan ấy Khi đó Xã hội học xuất hiện và tiếp tục tồn tại như là khoa học về văn hóa” [4, tr 77]
Tài liệu tham khảo
1 Jean Chevalier và cộng sự: Từ điển biểu t ượng văn hóa thế giới Nxb Đà Nẵng và Trường
viết văn Nguyễn Du-1997
2 Đoàn Văn Chúc: Những bài giảng về văn hóa Nxb Văn hóa-Thông tin và Trường Đại học
Văn hóa Hà Nội-1993
3 Emily A Schultz và cộng sự: Nhân học một quan điểm về tình trạng nhân sinh Nxb
Chính trị Quốc gia Hà Nội-2001
4 L G Ionin: Xã hội học văn hóa (Tiếng Nga) M Logos, 1996
5 C Mác và F Ăng ghen: Về văn học nghệ thuật Nxb Sự thật Hà Nội-1958
6 M M Rôzentan: Từ điển triết học Nxb Tiến bộ M 1875