Mục đích nghiên cứu của đề tài sẽ là đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học môn Vật lí 10 thông qua việc xây dựng và thử nghiệm các câu hỏi và đề kiểm tra theo [r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
HOÀNG THỊ THU HÀ
ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN”
VẬT LÍ 10
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN VẬT LÍ)
Mã số: 60 14 01 11
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Quang Báu
TS Lê Thái Hưng
HÀ NỘI - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
HOÀNG THỊ THU HÀ
ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN”
VẬT LÍ 10
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN VẬT LÍ)
Mã số: 60 14 01 11
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Quang Báu
TS Lê Thái Hưng
HÀ NỘI - 20
Trang 3MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Error! Bookmark not defined MỤC LỤC i DANH MỤC BẢNG Error! Bookmark not defined.
MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN Error! Bookmark not defined 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề Error! Bookmark not defined.
1.1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới Error! Bookmark not defined 1.1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước Error! Bookmark not defined.
1.2 Một số vấn đề về đánh giá theo cách tiếp cận năng lực Error!
Bookmark not defined
1.2.1 Năng lực Error! Bookmark not defined 1.2.2 Đánh giá Error! Bookmark not defined 1.2.3 Đánh giá năng lực Error! Bookmark not defined.
1.3 Một số vấn đề về năng lực giải quyết vấn đềError! Bookmark not defined
1.3.1 Khái niệm, cấu trúc năng lực giải quyết vấn đềError! Bookmark not
defined
1.3.2 Thang đo đánh giá năng lực giải quyết vấn đềError! Bookmark not
defined
1.4 Năng lực giải quyết vấn đề trong môn Vật lí THPTError! Bookmark
not defined
1.4.1 Mục tiêu môn Vật lí Error! Bookmark not defined.
defined
1.4.3 Năng lực giải quyết vấn đề trong môn Vật lí.Error! Bookmark not
defined
Trang 4CHƯƠNG 2.THIẾT KẾ CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀCHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN ” VẬT LÍ
10 Error! Bookmark not defined 2.1 Vị trí, đặc điểm của chương “Các định luật bảo toàn” trong chương trình Vật lí 10 Error! Bookmark not defined.
defined
defined
2.2 Mục tiêu dạy học của chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 Error! Bookmark not defined.
2.2.1 Mục tiêu của chương "Các định luật bảo toàn" theo chuẩn kiến thức- kỹ năng Error! Bookmark not defined 2.2.2 Mục tiêu bổ sung theo định hướng nghiên cứuError! Bookmark not
defined
2.3 Thiết kế công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đềError! Bookmark
not defined
2.3.1.Tình huống 1 Error! Bookmark not defined 2.3.2 Tình huống 2 Error! Bookmark not defined 2.3.3 Ma trận đề kiểm tra 45’ Error! Bookmark not defined.
CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Quá trình thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2 Kết quả bài kiểm tra Error! Bookmark not defined 3.3 Phân tích chất lượng câu hỏi Error! Bookmark not defined 3.4 Phân tích độ tin cậy của bài kiểm tra Error! Bookmark not defined 3.5 So sánh kết quả giữa các trường Error! Bookmark not defined 3.6 Kết luận thực nghiệm Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined 1.Kết luận Error! Bookmark not defined.
2 Kiến nghị Error! Bookmark not defined.
Trang 5TÀI LIỆU THAM KHẢO 7 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined Phụ lục 1 Bài thực nghiệm Error! Bookmark not defined Phụ lục 2 Phiếu trả lời Error! Bookmark not defined Phụ lục 3.Tình huống: Con lắc thử đạn Error! Bookmark not defined Phụ lục 4 Tình huống: Rơi khỏi tàu vũ trụ Error! Bookmark not defined Phụ lục 5 Tình huống: Pháo thăng thiên Error! Bookmark not defined.
Trang 6MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong những thập kỷ qua, nền giáo dục Việt Nam từng bước phát triển với những thành tựu đáng ghi nhận, nhưng đồng thời nền giáo dục đang ẩn chứa rất nhiều yếu kém, bất cập Chương trình giáo dục truyền thống có thể
gọi là “chương trình định hướng nội dung” hay “dạy học định hướng đầu
vào”, chú trọng truyền thụ hệ thống tri thức khoa học dựa vào các khoa học
chuyên môn, không gắn với các tình huống thực tiễn, giáo viên là người truyền thụ tri thức, là trung tâm của quá trình dạy học, HS tiếp thu thụ động những tri thức được quy định sẵn Với phương pháp dạy và học như trên đã hạn chế khả năng sáng tạo và năng động của con người Hơn nữa, trong thời đại toàn cầu hóa kinh tế, sự bùng nổ tri thức cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ như hiện nay đã và đang đặt ra những yêu cầu và thách thức lớn về nguồn lực con người Thời gian gần đây, cụm từ “kỹ năng thiết yếu thế kỉ 21” được nhắc đến rất nhiều trên truyền thông trong nhiều lĩnh vực như giáo dục, tuyển dụng lao động bao gồm: kỹ năng tư duy, kỹ năng làm việc, kỹ năng sử dụng công cụ làm việc, kỹ năng sống trong xã hội toàn cầu,
do đó đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục đào tạo đề cao việc dạy học và
kiểm tra đánh giá theo “định hướng phát triển năng lực” là một tất yếu khách quan "đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế
thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế" [1] Chương
trình dạy học này còn gọi là “dạy học định hướng đầu ra” vì nó tập trung vào
việc mô tả chất lượng đầu ra, có thể coi là “sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học Việc quản lý chất lượng dạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, ứng dụng sáng tạo khoa học và công
Trang 7nghệ cao đồng thời tiếp nhận lối sống hiện đại, văn minh một cách đúng đắn
và sàng lọc
Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực được bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỷ 20 và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế Trên thế giới đã có một số quốc gia, như Anh, Phần Lan, Australia, Canada,…, một số tổ chức như AAIA (The Association for Achievement and Improvement through Assessment), ARC (Assessment Research Centre), … và một số tác giả, như: C Cooper, S Dierick, F Dochy,
A Wolf, D A Payne, M Wilson, M Singer,… quan tâm nghiên cứu về vấn
đề đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực Đặc biệt, trong những năm đầu thế
kỷ XXI, các nước trong Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD - Organization for Economic Cooperation and Development) đã thực hiện chương trình đánh giá học sinh phổ thông Quốc tế (PISA - Programme for International Student Assessment ) đối với học sinh phổ thông ở lứa tuổi 15, lứa tuổi vừa hoàn thành phổ cập chính thức bậc trung học cơ sở, cũng là giai đoạn chuyển tiếp có ý nghĩa quyết định, ở đó các năng lực đều có ảnh hưởng lớn đến thành công của các em trong những năm học tiếp theo và nghề nghiệp sau này PISA không trực tiếp kiểm tra nội dung chương trình học trong nhà trường mà tập trung đánh giá năng lực vận dụng tri thức vào giải quyết các tình huống đặt ra trong thực tiễn
Ở Việt Nam, trong những năm gần đây giáo dục đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ.Cải cách giáo dục phổ thông sau năm 2015 đang được chuẩn bị thực hiện cũng đã chính thức công bố là một chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực Công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục không thể chỉ là nhiệm vụ riêng của ngành giáo dục mà đây là sự nghiệp lớn lao của cả Đảng, Nhà nước và toàn xã hội.Qua nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm của các nước phát triển, đối chiếu với yêu cầu và điều kiện giáo dục trong nước những năm sắp tới, các nhà khoa học giáo dục Việt Nam
đã đề xuất định hướng chuẩn đầu ra về phẩm chất và năng lực chung của
Trang 8chương trình giáo dục phổ thông Một trong những năng lực quan trọng đối với con người thế kỉ 21 đó là năng lực giải quyết vấn đề Nhà bác học lỗi lạc của thế kỷ 20 Albert Einstein nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận diện chính xác vấn đề trước khi đề ra giải pháp: “Nếu có một giờ để cứu thế giới thì sẽ dùng 55 phút để xác định vấn đề và chỉ dành 5 phút để tìm giải pháp”.Do đó mà năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề là một trong những
năng lực thiết yếu nhất cần bồi dưỡng cho người học
Trong các nghiên cứu gần đây trên thế giới và Việt Nam vấn đề dạy học phát triển năng lực đã có một số tác giả quan tâm nghiên cứu phát triển một số loại năng lực cụ thể trong dạy học toán: năng lực tư duy sáng tạo ở
trung học cơ sở đến nhà giáo nhân dân Tôn Thân; năng lực toán học trong lĩnh vực số học ở trung học cơ sở PGS.TS Trần Đình Châu; năng lực sáng
tạo trong lĩnh vực hình học ở trung học cơ sở và về cấu trúc năng lực toán của
học sinh Trần Luận; năng lực giải toán ở Trung học phổ thông Lê Thống Nhất; năng lực tư duy lôgic và sử dụng chính xác ngôn ngữ toán học Nguyễn Văn Thuận;… Một số công trình khác lại tập trung nghiên cứu về bồi dưỡng, rèn luyện năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề , chẳng hạn: Nguyễn Anh Tuấn, trong dạy học khái niệm; Nguyễn Thị Hương Trang, theo hướng dạy học sáng tạo; Từ Đức Thảo, trong dạy học Hình học Trung học phổ thông
Trong các công trình nghiên cứu trên, các tác giả đã xác định những khái niệm cơ bản về vấn đề và giải quyết vấn đề; về năng lực và năng lực giải quyết vấn đề Đây là cơ sở ban đầu vô cùng quan trọng về phương diện lý luận để triển khai nội dung cụ thể về đánh giá trong các môn học, trong các lĩnh vực Tuy nhiên, việc đánh giá năng lực giải quyết vấn đề gồm các tiêu chí đánh giá, thiết kế công cụ kiểm tra đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh theo hướng tiếp cận năng lực chưa thấy có công trình nghiên cứu nào
đề cập đến Bên cạnh đó môn Vật lí ở THPT hình thành, bồi dưỡng rất nhiều năng lực như năng lực tư duy sáng tạo, học sinh hiểu, giải thích các hiện tượng tự nhiên và đặc biệt phát triển năng lực giải quyết vấn đề
Trang 9Từ những căn cứ trên, chúng tôi chọn đề tài “Đánh giá năng lực giải
quyết vấn đề của học sinh trong dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10”làm đề tài nghiên cứu Kết quả thu được sẽ cung cấp những vấn đề
lý luận chung về đánh giá theo cách tiếp cận năng lực, ví dụ cụ thể về đánh giá năng lực giải quyết vấn đề
Kết quả nghiên cứu chính của đề tài đã được đăng trên tạp chí với bài
viếtLê Thị Hoàng Hà, Hoàng Thị Thu Hà (2015), “Đánh giá năng lực giải
quyết vấn đề của học sinh trong dạy học qua chương Các định luật bảo toàn
(Vật lí 10)”, Tạp chí Giáo dục & Xã hội (57), tr 40-43
2 Câu hỏi nghiên cứu
Có thể đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh lớp 10 trong
môn Vật lí như thế nào?
3 Giả thuyết nghiên cứu
Năng lực giải quyết vấn đề của học sinh lớp 10 trong môn Vật lí có thể được đánh giá bước đầu thông qua các bài trắc nghiệm được xây dựng khoa học dựa trên lý thuyết đo lường, bám sát bảng đặc tả năng lực giải quyết vấn
đề ở các cấp độ khác nhau
4 Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của đề tài sẽ là đánh giá năng lực giải quyết vấn
đề của học sinh trong dạy học môn Vật lí 10 thông qua việc xây dựng và thử nghiệm các câu hỏi và đề kiểm tra theo cách tiếp cận năng lực từ đó đánh giá hiệu quả của quá trình dạy học đối với việc hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong môn Vật lí, đề xuất những ý tưởng trong dạy học
5 Đối tƣợng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu và đối tƣợng khảo sát
- Đối tượng nghiên cứu: Năng lực giải quyết vấn đề của học sinh lớp 10 trong môn Vật lí
- Khách thể: Vật lí 10 chương “Các định luật bảo toàn”,
Học sinh lớp 10
Trang 10- Đối tượng khảo sát: Học sinh Trường THPT Nguyễn Công Trứ - TP Nam Định, Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong – TP Nam Định, Trường THPT Ngô Sĩ Liên – TP Bắc Giang
6 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu tổng quan về đánh giá theo năng lực và năng lực giải quyết vấn đề
- Thiết kế bảng mô tả các cấp độ năng lực giải quyết vấn đề trong Vật lí
- Xây dựng các câu hỏi, thiết kế bài kiểm tra đánh giá năng lực giải quyết vấn đề môn Vật lí
- Thử nghiệm và phân tích đánh giá kết quả, điều chỉnh và đánh giá lại
7 Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu trên chúng tôi cần sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:
hóa các tài liệu lí luận về đo lường và đánh giá thành quả học tập, đặc biệt là các tài liệu viết kiểm tra đánh giá theo năng lực, năng lực giải quyết vấn đề; nghiên cứu kết quả học tập của lớp thực nghiệm, đặc điểm của HS
giải quyết vấn đề và kiểm tra đánh giá môn Vật lí và thăm dò ý kiến người học sau quá trình làm bài kiểm tra
bổ sung cho phần phân tích kết quả
quyết vấn đề của học sinh bằng việc xây dựng bộ công cụ đánh giá khả năng giải quyết vấn đề của học sinh Phân tích kết quả thu được bằng phần mềm phân tích thống kê
8 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục nội dung chính của bài luận văn này gồm 3 chương:
Trang 11Chương 1.Cơ sở lí luận
Chương 2 Thiết kế công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề chương “Các
định luật bảo toàn” Vật lí 10
Chương 3.Thực nghiệm sư phạm
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Dương Thị Anh (2013),Nghiên cứu đánh giá năng lực nghe tiếng Anh
của sinh viên khối ngành không chuyên Anh (Nghiên cứu trường hợp Trường Đại học Phương Đông).Luận văn thạc sĩ Trường Đại học Quốc
gia Hà Nội
[2] Ban Chấp hành Trung Ương khóa XI(Hội nghị lần thứ 8), Nghị
quyết số 29 – NQ/TW
[3] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Báo cáo chuyên đề thuộc hội thảo “Đánh giá
kết quả giáo dục dựa theo chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015”
[4] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Báo cáo chuyên đề thuộc hội thảo “Hệ thống
năng lực chung cốt lõi của học sinh phổ thông cho chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015”
[5] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn
2011- 2020
[6] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Dự thảo Chương trình tổng thể giáo dục phổ
thông sau 2015
[7] Bộ Giáo dục và Đào tạo(2014), Tài liệu Hội thảo “Xây dựng chương
trình giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực của học sinh”
[8] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sách giáo khoa Vật lí 10
[9] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Vụ Giáo dục trung ương, “Tài liệu tập
huấn dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Vật lí cấp trung học phổ thông”
Chương trình phát triển giáo dục trung học, Hà Nội, 2014
[10] Mai Thời Chính (chủ biên), Hoàng Văn- Tố Nga (biên soạn) (2012),
Ngôn ngữ Việt Nam- Từ điển Tiếng Việt Nxb Thanh niên
Trang 13[11] Vũ Cao Đàm (2005), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học.Nxb
khoa học và kỹ thuật- Hà Nội
[12] Nguyễn Công Khanh(chủ biên)-Đào Thị Oanh- Lê Mỹ Dung
(2014), Kiểm tra đánh giá trong giáo dục Nxb Đại học Sư phạm
[13] Đào Thị Hoa Mai(2014),Tài liệu tập huấn về kiểm tra- đánh giá,Khoa
sư phạm - Trường Đại học Giáo dục
[14] Trần Thị Cẩm Nhung (2014), Phát triển năng lực phát hiện và giải
quyết vấn đề cho học sinh phổ thông qua dạy học chủ đề “Tổ hợp – xác suất”đại số và giải tích 11.Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Đồng
Tháp
[15] Phan Anh Tài (2014), Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học
sinh trong dạy học Toán lớp 11 Trung học phổ thông Luận văn tiến sĩ
Trường Đại học Vinh
[16] ATC21S(Assessing and Teaching of 21st century skills)
[17] Doug Archbald (2008), Research Versus Problem Solving for the
Education Leadership
[18] David Dean (2012),Những phát triển quốc tế trong thực tiễn đánh giá
học sinh, Tài liệu hội thảo đánh giá học sinh, Dự án Hỗ trợ Bộ Giáo
dục và Đào Tạo
[19] Employability Skills 2000+ (Conference Board of Canada)
[20] Jean- Paul Reeff, Anouk Zabal, Christine Blech (2006), The
Assessment of Problem-Solving Competencies, A draft version of a general framework
[21] KMK(Kultusministerkonferenz)(2004c)
[22] Patrick Griffin (2014),Assessment for teaching, Cambridge University
Press
[23] Patrick Griffin, Nemah Hermosa and Esther Care, Asseessment
Education
[24] P Grifin(1996),Assessment and reporting framework