Cải tiến kế hoạch hóa xã hội và nghiên cứu xã hội học

Nhằm giúp các bạn chuyên ngành Xã hội học có thêm tài liệu tham khảo, mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết "Cải tiến kế hoạch hóa xã hội và nghiên cứu xã hội học" dưới đây, nội dung bài viết trình bày vấn đề cải tiến kế hoạch hóa xã hội và nghiên cứu xã hội học. Hy vọng nội dung bài viết phục vụ hữu ích nhu cầu học tập và nghiên cứu.

C I TI N K HO CH HOÁ XÃ H I

V.N IVANOV

Giáo s ti n s tri t h c Vi n tr ng Vi n Xã h i h c Liên Xô

D i d ng t ng quát có th v ch rõ r ng: xã h i h c là m t khoa h c ng d ng có n n t ng lý lu n riêng c a mình, có ti m n ng lý lu n c a mình mà c s là nh ng tính quy lu t k t lu n và khái quát hóa nói lên ho t đ ng s ng c a các c ng đ ng xã h i này hay khác (giai c p, nhóm xã h i, t p th )

V i tính cách là khoa h c ng d ng, nó s d ng r ng rãi nh ng th pháp đ c thù đ thu th p và x lý thông tin xã h i h c c p I - Th thông tin v n có ý ngh a l n đ i v i ho t đ ng qu n lý i u đó cho phép nghiên c u các bi u hi n c th c a nh ng tính quy lu t c a các quan h xã h i các giai đo n

phát tri n khác nhau trong hình thái kinh t xã h i, k p th i phát hi n nh ng v n đ đòi h i ph i gi i quy t không ch m tr , c ng nh tìm hi u sâu s c th c ch t c a các bi n đ i xã h i đang di n ra và

nh ng mâu thu n đang n y sinh, trên c s s tìm hi u đó đ a ra nh ng d báo và ki n ngh đáng tin

c y đ k ho ch hóa và qu n lý xã h i các c p đ khác nhau

i u ki n h t s c quan tr ng đ nâng cao hi u qu c a xã h i h c là k p th i gi i quy t nh ng v n

đ lý lu n c a nó b i nh chúng ta đ u bi t, không gì th c ti n h n m t lý lu n t t N u không chú ý

đ y đ đ n khía c nh này c a v n đ s không tránh kh i nh h ng đ n ch t l ng thu th p s li u,

c ng nh chi u sâu phân tích s li u, d n t i đánh tráo vi c lý gi i sâu s c s li u b ng nh ng suy lý

h t s c khuôn sáo chung chung Xã h i h c Mác-Lênin v n có s th ng nh t các c p đ nh n th c

th c nghi m và lý lu n Vì ph n ánh này gây khó kh n nghiêm tr ng cho vi c gi i quy t nh ng nhi m

v nghiên c u và vi c xã h i h c th c hi n vai trò c a nó trong đ i s ng xã h i

Trong s hình thành và phát tri n xã h i h c Liên Xô, có nhi u khó kh n là do ch m gi i quy t

nh ng v n đ lý lu n, nhi u nghiên c u mang tính ch t th c nghi m h p và th ng ch gói g n vi c

ti n hành tr ng c u ý ki n c dân d i hình th c này hay khác, không đ a đ n nh ng khái quát lý

lu n, nh ng ki n ngh và d báo th c ti n

Khi nghiên c u đ i s ng xã h i nh ng hình th c và l nh v c này hay khác c a nó, xã h i h c Mác – Lênin không ch d ng l i vi c tìm hi u các quá trình phát tri n xã h i Nó phân tích c nh ng cách th c tác đ ng có k ho ch, có m c đích đ n

106 V.N IVANOV

các quá trình này đây bi u th tính ch t ng d ng c a khoa h c xã h i h c, t c là khuynh h ng c a

nó nh m gi i quy t các v n đ xã h i c th b ng nh ng ph ng ti n k ho ch hoá xã h i và qu n lý

xã h i Góc đ “qu n lý” đ c thù này c a khoa h c xã h i h c bi u th vi c đ a ra nh ng d báo xã h i

có c s khoa h c và nh ng ki n ngh th c ti n(1)

Giá tr c a b t k nghiên c u xã h i h c nào, b t k qui mô và tính ch t c a nó, đ c xác đ nh

không ch b i ch chúng ph n ánh chân th c đ n m c nào nh ng tính quy lu t và xu h ng này hay khác c a các quá trình xã h i, mà còn b i cho chúng đ a ra nh ng k t lu n và ki n ngh có c s khoa

h c t i m c nào nh m hoàn thi n các quan h xã h i trong đi u ki n m t tình hu ng xã h i c th Các k t qu đi u tra xã h i h c đ c chú ý khi làm sáng t nh ng h u qu xã h i c a các quy t

đ nh đ c thông qua khi qu n lý kinh t và các l nh v c khác c a đ i s ng xã h i, ti n hành nh ng s a

đ i c n thi t nh m m c đích nâng cao trình đ v n hóa trong lao đ ng và qu n lý Nh ng cu c đi u tra

nh v y cho phép nh n xét chung v c ch tác đ ng c a nh ng tính quy lu t phát tri n xã h i trong xã

h i xã h i ch ngh a tìm ra đ c tr ng bi u hi n c a chúng t ng khu v c và c ng đ ng xã h i riêng l ,

v ch ra nh ng v n đ và mâu thu n c ng nh nguyên nhân các hi n t ng xã h i tiêu c c và đ a ra

nh ng bi n pháp ng n ng a và kh c ph c chúng hoàn thi n các quan h xã h i

Các k t qu đi u tra xã h i h c c ng có th đ c s d ng đ d báo hi u qu xã h i mong đ i (có

th có) c a nh ng quy t đ nh qu n lý tr c ti p c ng nh gián ti p

Vi c m r ng quy mô và nâng cao vai trò c a k ho ch hoá xã h i vào nh ng n m g n đây c ng làm n y sinh hàng lo t v n đ đòi h i ph i gi i quy t ngay không ch m tr b ng nh ng c g ng chung

c a c các nhà bác h c l n nh ng ng i làm công tác th c ti n

Nâng cao hi u qu và hi u l c c a k ho ch hóa xã h i v i tính cách m t b ph n h p thành toàn

b ho t đ ng l p k ho ch trong đi u ki n ch ngh a xã h i ph n nhi u là v n đ hi n th c hoá nh ng

u vi t c a ch ngh a xã h i Ch d i ch ngh a xã h i, nhân lo i m i có th có ý th c và theo k

ho ch h ng cho nh ng di n bi n c a các quá trình xã h i vào ph c v l i ích c a nh ng ng i lao

đ ng, riêng t ng ng i và t t c m i ng i

Xã h i xã h i ch ngh a càng có đ c nh ng nét c a m t t ng th xã h i, v n hành và phát tri n trên c s c a chính mình, thì càng t ng vai trò và ý ngh a c a nhân t ch quan, t c là c a toàn b

ho t đ ng l p k ho ch - qu n lý có c s khoa h c qua t t c m i hình th c và m i l nh v c c a đ i

s ng xã h i Trong l ch s , vi c k ho ch hoá xã h i ch ngh a v i tính cách m t l nh v c ho t đ ng

đ c l p đã đ c lu n ch ng v m t khoa h c tr c tiên trong khuôn kh khoa h c kinh t i u đó th t hoàn toàn d hi u và có th lý gi i đ c, b i vì t t c m i c i t o xã h i và tinh th n quan tr ng nh t trong xã h i đ u ph thu c vào ti n b kinh t

(1)

Vì xã h i h c ng d ng nghiên c u nh ng h ên t ng xã h i c th , nên nó khám phá ra nguyên nhân phát tri n ho c kìm hãm các hi n t ng đó Do v y nh ng k t lu n c a nó có ý ngh a ng d ng, t c là đ c v n d ng vào th c t i xã h i

c th , làm c s lý lu n đ hoàn thi n vi c qu n lý đ i s ng xã h i, các l nh v c khác nhau c a đ i s ng xã h i (T đi n xã

h i h c ng d ng, Minsk, 1984, tr.131)

Song cùng v i th i gian qua đi, th c ti n xây d ng xã h i ch ngh a đã đòi h i t t y u ph i m

r ng khuôn kh c a ho t đ ng k ho ch hóa, khi n k ho ch hoá không ch là xác đ nh nh p đ và n

đ nh t l phát tri n kinh t , mà còn có c nh ng bi n đ i đi li n theo đó v xã h i và tinh th n Trong

đi u ki n này, cùng v i kinh t h c chính tr , vai trò c a ch ngh a c ng s n khoa h c và xã h i h c

c ng t ng lên trong vi c kh o c u nh ng v n đ lý lu n và th c ti n c a ho t đ ng k ho ch - qu n lý

Chính trong giai đo n ch ngh a xã h i phát tri n, các k ho ch kinh t qu c dân m i hoàn toàn tr

thành k ho ch phát tri n kinh t và xã h i Trong các k ho ch đó th hi n h n bao gi h t quan đi m

k ho ch hóa c a Lê nin d a trên c s chú ý không ch khía c nh kinh t mà c khía c nh xã h i trong

s phát tri n c a xã h i qua m i liên h qua l i m t thi t h u c c a chúng đây th t đúng là lúc

nh c l i l i Lênin nói r ng nh ng ng i mác xít “là nh ng ng i xã h i ch ngh a đ u tiên đã nêu v n

đ c n thi t ph i phân tích t t c m i m t c a đ i s ng xã h i ch không ph i ch riêng m t kinh t

thôi”(2) Ngay vào nh ng n m đ u tiên c a chính quy n xô vi t khi xác đ nh vai trò c a các c quan k

ho ch trung ng V.I Lênin đã v ch rõ r ng y ban k ho ch Nhà n c ph i có s m nh “th c hi n

k ho ch xây d ng kinh t và xã h i c a chúng ta”(3)

Ngày nay, k ho ch hoá xã h i bao g m c l nh v c ho t đ ng s ng c a xã h i trong s n xu t c ng

nh ngoài s n xu t đ t hi u qu h n n a, tr c tiên nó ph i cân nh c đ y đ h n nh ng nhu c u phát

tri n kinh t , nh ng đ c đi m tình hình lao đ ng s n xu t hi n nay v i tính cách là t ng hòa nh ng

đi u ki n và nhân t k thu t, công ngh , t ch c, tâm lý - xã h i và dân s

đây cái chính là gì?

Xu h ng chính quy tình hình lao đ ng s n xu t ngày nay là s t ng c ng các quá trình s n xu t,

đ m b o t ng n ng su t lao đ ng, hi u qu s n xu t xã h i Nh h i ngh toàn th tháng 2-1984 c a y

ban Trung ng ng c ng s n Liên Xô đã v ch rõ “s t ng c ng v n d ng nhanh chóng các thành

t u khoa h c và k thu t vào s n xu t, th c hi n các ch ng trình t ng h p r ng l n - t t c nh ng cái

đó rút c c ph i nâng l c l ng s n xu t c a xã h i chúng ta lên m t trình đ m i v ch t”(4)

ó là m t công vi c l n lao và ph c t p, do nh ng nhu c u c a giai đo n cách m ng khoa h c - k thu t hi n nay

gây nên ng th i các khía c nh xã h i c a cách m ng khoa h c - k thu t không ch là “n n chung” ,

mà còn là nhân t kích thích m nh m đ th c hi n và thúc đ y cu c cách m ng đó D nhiên, có nhi u

đi u ph thu c vào vi c các ti m l c xã h i và các c ch s n xu t đ c huy đ ng nh th nào Mà

đi u đó l thu c t nhiên và tr c ti p vào ch t l ng k ho ch hoá xã h i

Trong k ho ch hoá xã h i, c n ph i cân nh c đ y đ h n nh ng yêu c u c a ti n b khoa h c - k

thu t c bi t v n đ là tìm ra s công nhân và cán b k thu t c n đ c đào t o l i, thay đ i ngh

nghi p, hay nâng cao trình đ chuyên môn, trình đ h c v n chung c a h , là l p k ho ch và t ch c

vi c đào t o đó, là th o ra

(2)

V.I Lênin: Toàn t p, NXB Ti n B , M, 1974, T.1, tr.193

(3)

V.I Lênin: Toàn t p, NXB Ti n B , M, 1978, T.45, tr.403

(4)

V n ki n H i ngh toàn th b t th ng y ban trung ng ng c ng s n Liên Xô, 1-2, 1984, M, tr.14

108 V.N IVANOV

nh ng bi n tháp kích thích v t ch t và tinh th n đ h n m v ng các ngh chuyên môn m i, thay đ i

đi u ki n làm vi c, ch đ lao đ ng và ngh ng i, đ u tranh v i nh ng “ph n kích thích” t c là v i

nh ng gì c n tr vi c ng d ng k thu t và công ngh m i, các hình th c t ch c lao đ ng m i

C n nh n m nh r ng nên tìm nguyên nhân các hi n t ng tiêu c c không ch trong s c c a t duy hay nhi u nhân viên không hi u đ y đ v ngh a v xã h i, mà c trong chính c ch ho t đ ng kinh t Ph i thay đ i tri t đ b n thân nh ng đi u ki n di n ra ho t đ ng này Nh ng thay đ i này,

ph i bao g m m t cách h u c c h th ng th ng ph t, nh m ch ng l i s b o th v k thu t, nh ng

m t mát hao h t b t h p lý, ch t l ng s n ph m th p, đ ng i nào lao đ ng t i ch b thi t mà thôi,

đ s sung túc c a cán b , uy tín xã h i c a anh ta hoàn toàn ph thu c vào s l ng và ch t l ng lao

đ ng, đ tinh th n sáng ki n, ch đ ng xã h i ch ngh a đ c khuy n khích b ng m i cách

Do s c n thi t ph i gi m h n vi c s d ng lao đ ng th công mà các bi n pháp xã h i càng có t m quan tr ng đ c bi t

Các b và các xí nghi p đã xác đ nh nh ng nhi m v có k ho ch nh m gi m b t vi c v n d ng lao

đ ng th công ã l p danh sách các ngh s c khí hoá tr c tiên lao đ ng c a nhân viên ngh đó Nhi m v c a k ho ch 5 n m này là gi i phóng 1,2 tri u ng i trong công nghi p kh i lao đ ng th công Hi n nay vi c c khí hoá các khâu s n xu t ph tr tr nên đ c bi t c p thi t

Vào nh ng n m g n đây, trong tình hình lao đ ng s n xu t c a nhi u ngành riêng bi t đã b c l xu

h ng vi ph m t l gi a t ng n ng su t lao đ ng và t ng l ng mà các k ho ch Nhà n c đã d

ki n L ng t ng nhanh h n n ng su t lao đ ng hàng lo t ngành công nghi p, xây d ng, nông nghi p

H u qu xã h i c a vi c vi ph m yêu c u kinh t khách quan v vi c n ng su t lao đ ng ph i gia

t ng v t b c so v i s t ng l ng là các cán b s nh n th c kém đi v m i liên h gi a k t qu lao

đ ng c a mình v i các đi u ki n sinh ho t - v t ch t, không còn kích thích ng i ta lao đ ng v i n ng

su t cao, nâng cao k x o ngh nghi p, v.v -

Mu n gi i quy t mâu thu n gi a ti n công lao đ ng và n ng su t lao đ ng, không ch c n h t s c chú ý t ng m c đ trang b k thu t cho lao đ ng và hoàn thi n t ch c lao đ ng, mà còn ph i chú ý

t o ra m t m i quan h chu n m c – giá tr , coi lao đ ng là ngu n g c không ch c a s đ y đ v v t

ch t mà còn là ngu n g c t o nên ph m giá công dân, là tiêu chu n quan tr ng nh t đ đánh giá cá nhân v m t đ o đ c – xã h i

D nhiên, vi c ti p t c kh o sát quan ni m v thái đ xã h i ch ngh a đ i v i lao đ ng nh t là

nh ng khía c nh xã h i h c c a nó, là n n t ng quan tr ng v lý lu n cho vi c gi i quy t nh ng v n đ này

Mu n t i u hóa tình hình lao đ ng s n xu t hi n nay, đòi h i ph i có nh ng bi n pháp nh m hoàn thi n t ch c lao đ ng; ng d ng các hình th c m i có nhi u tri n v ng nh hình th c t đ i ch ng

h n Hi n nay hình th c đó bao g m 60% công nhân công nghi p và 32% công nhân trong xây d ng đây đi u ch y u là làm sao đ c i ti n vi c v n d ng hình th c này, c ng c các t p th nh , khuy n khích h n n a nh ng ng i tiên ti n, tích c c h n n a v n d ng h ch toán kinh t các t đ i

ng c ng s n và Nhà n c xô vi t r t chú tr ng nh ng v n đ xã h i liên quan đ n vi c đ ra và

th c hi n m t chính sách dân s tích c c Liên Xô Và đây v n đ không ch là c n đ m b o cho

các c quan k ho ch có đ thông tin toàn di n v tình hình dân s các vùng khác nhau trong n c

v xu h ng c a các quá trình dân s c n ph i chú ý khi l p k ho ch phát tri n kinh t xã h i Vi c

gi i quy t nh ng v n đ qu n lý thành công các quá trình dân s th t không kém ph n quan tr ng

C n v ch rõ r ng tuy công nh n ph i th c hi n chính sách dân s nh ng m t s nhà dân s h c, và

không ch các nhà dân s h c, l i xác đ nh r t khác nhau nh ng m c đích và nhi m v c a chính sách,

c ng nh t h p các bi n pháp nh đó có th tác đ ng trên các quá trình dân s

Là m t b ph n h p thành chính sách xã h i c a ng và Nhà n c, chính sách dân s tr c ti p

nh m quan lý các quá trình dân s v i m c đích đ t đ c ch đ tái sinh s n dân c t i u trong n c

D nhiên, trong đi u ki n ch đ xã h i ch ngh a, t t c m i bi n pháp c a chính sách dân s ph i

g n ch t v i nh ng khuynh h ng c b n c a chính sách kinh t - xã h i do ng và Nhà n c thi

hành

Các bi n pháp c a chính sánh dân s có th phân chia m t cách c l ra thành ba nhóm: kinh t ,

hành chính – pháp lu t v giáo d c (tuyên truy n)

Cách phân chia nh v y mang tính c l ch nhi u bi n pháp c a chính sách dân s ch mang

tính ch t kinh t l i đ c ph n ánh trong các v n ki n pháp lu t t ng ng và có tác đ ng nh t đ nh v

tâm lý đ n c dân c a đ t n c Các bi n pháp kinh t trong chính sách dân s h c Liên Xô là: ngh

mang thai và ngh đ v n đ c tr l ng đ y đ , ti n tr c p đông con m t l n và hàng tháng, tr c p

con cho các gia đình thi u th n và hàng lo t u đãi khác v v t ch t

Khuynh h ng r t quan tr ng c a chính sách dân s là khía c nh giáo d c c a nó khía c nh này

theo ki n chúng tôi không ph i bao gi c ng đ c chú ý v i m c đ c n thi t V n đ là ch nh ng

khía c nh ho t đ ng s ng c a con ng i nh sinh đ và giáo d c con cái, gi gìn s c kho , c ng c gia

đình, s ng tu i già tích c c, v.v… không ch là nh ng v n đ riêng t c a m i cá nhân con ng i, mà

còn r t quan tr ng đ phát tri n toàn b xã h i chúng ta

Vì các quá trình dân s lôi cu n toàn b c dân c a đ t n c, nên m i ng i ph i hi u th c ch t

nh ng xu h ng phát tri n c a chúng Không nghi ng gì n a thành công c a nhi u bi n pháp Nhà

n c nh m qu n lý các quá trình dân s , t c hi u qu c a chính sách dân s , b quy đ nh r t nhi u b i

ch : b n thân c dân đánh giá tình hình dân s trong n c nh th nào, h coi nh ng khuynh h ng và

con đ ng nào là h p lý đ bi n đ i tình hình đó, h hi u nghiêm túc đ n đâu t m quan tr ng c a vi c

gi i quy t đúng đ n và k p th i nh ng v n đ dân s c p thi t Do đó m t trong nh ng nhi m v quan

tr ng c a chính sách dân s là h c v n và giáo d c dân s cho dân c đ t n c, xây d ng cho h

nh ng m c tiêu lý t ng phù h p v i m c đích c a chính sách dân s C n ph i làm sao đ t t c m i

t ng l p c dân trong n c đ u bi t nh ng h u qu tiêu c c (v xã h i, kinh t , nhân kh u, tâm lý, v.v)

có th có do tình hình dân s trong n c x u đi

110 V.N IVANOV

Xã h i xã h i ch ngh a chúng ta có đ kh n ng đ th c hi n các bi n pháp trong chính sách dân

s , trong đó có tính đ n m t cách đ y đ nh t l i ích c a m i ng i và c xã h i nói chung ng th i

không th không chú ý r ng hi u qu c a chính sách nh th ph n nhi u ph thu c vào vi c c dân c a

đ t n c có ý th c đ n m c nào v t t c m i góc đ , th t b t l i khi s sinh h th p đ n m c th h

con cái có th ít h n th h b m

Trong hàng lo t nh ng nhi m v g n li n v i vi c nghiên c u tình hình dân s , các xu h ng và tri n v ng c a nó, m t nhi m v c ng r t c p thi t là nghiên c u các nhân t xã h i nh h ng đ n s sinh, đ ng thái c a c c u gi i tính, l a tu i các khu v c khác nhau trong n c, các khía c nh xã h i dân s c a vi c hình thành các ngu n lao đ ng d tr , hi u qu chính sách dân s và các bi n pháp b o

v t nhiên

K ho ch hoá xã h i c ng ph i d a vào nh ng cu c đi u tra xã h i h c v các v n đ sinh ho t và quan h gia đình đây có ý ngh a hàng đ u là các khuynh h ng sau: nh ng cách th c c ng c gia đình, các ch c n ng giáo d c và xã h i hoá c a nó, các bi n pháp đ xã h i giúp đ gia đình, đ a v

ph n trong sinh ho t và trong s n xu t, hoàn thi n d ch v sinh ho t,v.v

Trong nh ng n m k ho ch 5 n m l n th m i và m i m t, trong l nh v c này đã làm đ c m t

kh i l ng công vi c l n lao Nh ng các yêu c u xã h i c ng t ng lên ng th i chúng ta hãy còn

m t quá nhi u th i gian ngoài gi làm vi c đ làm vi c nhà Mà đi u đó l i b n ch kh n ng ngh ng i đáng quý và s d ng h p lý th i gian t do

Nh ng kh n ng ngh ng i gia đình và c s v t ch t đ t p luy n th d c và th thao, xây d ng các khu v c ngh ng i, câu l c b , v.v còn t t l i r t xa so v i nhu c u hi n t i

Các cu c đi u tra xã h i h c cho th y: n i nào ph c v sinh ho t t t và có hi u qu , n i đó n ng

su t lao đ ng th ng cao h n, tình hình s c kho c a nh ng ng i lao đ ng t t h n, k lu t lao đ ng cao h n, ít nh ng hành vi ph n xã h i h n, m c nghi n r u th p h n, m c n đ nh gia đình cao h n Tình hình d ch v sinh ho t nh h ng r t nhi u đ n tình hình dân s trong n c i u đó tr c h t liên quan t i các gia đình tr , vi c sinh con th ng thu h p h n th i gian t do c a các c p v ch ng

do đó gia đnh tr đ ng tr c s l a ch n: ho c là con cái, ho c là thì gi r nh r i và ngh ng i lý thú

và b ích

Nh ng v n đ dân s trong k ho ch hóa xã h i không tách r i nh ng nhi m v phát tri n y t và giáo d c con ng i làm cho h đ c tôi luy n và kho m nh v th ch t n c ta đã làm đ c m t

kh i l ng công vi c l n trong l nh v c này Chúng ta có quy n t hào v nh ng thành tích c a n n y

t và b o v s c kho n c ta Nh ng thành t u và thành tích c a các v n đ ng viên chúng ta th t l n,

song đ ng sau các con s gây n t ng m nh v s l ng bác s và gi ng b nh, không ph i bao gi

ng i ta c ng đánh giá đúng tình hình chung v s c kh e dân c , khía c nh ch t l ng trong ho t

đ ng c a h th ng b o v s c kh e và s đào t o v v n hóa th ch t mang tính đ i chúng th t s có

hi u l c c a toàn dân

T nh ng ch báo s l ng thu n túy trong l nh v c này c n chuy n sang nh ng đánh giá ch t

l ng v các k t qu ho t đ ng c a nh ng t ch c này Nh ng

nhi m v c b n trong l nh v c này đã đ c v ch ra trong các ngh quy t t ng ng c a ng và

Chính ph đây nhi m v c a các nhà xã h i h c là làm sao tìm ra nh ng ch báo xã h i v ho t

đ ng c a h th ng b o v s c kho và v n hóa th ch t Nh ng v n đ này không đ n gi n, chúng g n

ch t v i ho t đ ng c a đ i ng đông đ o các nhân viên y t , các c quan v n hóa th ch t, c ng nh

v i các v n đ quan h qua l i c a dân c v i các thi t ch xã h i này

T ng c ng th l c c a t t c m i t ng l p và m i nhóm c dân, ng n ng a nh ng b nh d ch có th

x y ra làm nhi m v có ý ngh a lâu dài T i nhi u xí nghi p công nghi p đã tích l y đ c nh ng kinh

nghi m phong phú đ u tranh đ b o v s c kho c a ng i lao đ ng, nh t là đ h n ch nh ng tác

đ ng tiêu c c c a nh ng quy trình công ngh m i đ i v i s c kho con ng i Các cu c đi u tra xã

h i h c giúp duy trì công tác c a các phòng y t nhà máy m c đ c n thi t, th y đ c nh ng ch

“y u” c a h , v ch ra nh ng bi n pháp nh m c i thi n ho t đ ng c a h Nh cu c đi u tra xã h i h c

ti n hành các xí nghi p t nh L’vov nh m th c hi n ch ng trình t ng h p có m c đích nâng cao hi u

qu s d ng các ngu n lao đ ng, d tr đã cho th y s h p lý c a nh ng bi n pháp sau đây nh m ki n

toàn các phòng y t nhà máy: m các phòng đi u tr 15% các xí nghi p, c i ti n vi c b sung cán b

có trình đ chuyên môn cho các c quan đi u tr 21% và thi t b y h c hi n đ i cho 20% các xí

nghi p

Có hàng lo t nh ng v n đ mà m t mình ngành y t không th gi i quy t đ c M t trong s

nh ng v n đ đó là ch t l ng dân c , tr c h t ch t l ng dân c là s lành m nh v th ch t và tâm

lý c a con ng i V n đ là ng n ng a v m t xã h i nh ng hi n t ng tiêu c c do nh ng sai l ch hi n

nay so v i nh ng chu n m c c a l i s ng xã h i ch ngh a

T nghi n r u h t s c tai h i đ i v i s c kho con ng i T t c m i t ng l p dân c đ u quan

tâm lo i tr t n n đó Xã h i ch u nh ng t n th t l n v s c kh e và đ o đ c c a con ng i.

Nh ng h u qu xã h i c a t nghi n r u th t muôn hình muôn v Khi đã lan r ng đ n m c nào

đó, vi c u ng r u quá n a s có nguy c sinh đ ra nh ng th h con cháu không có s c s ng m nh

m , làm tan v gia đình, nh h ng tiêu c c đ n giáo d c con cái, làm t ng nh ng bi u hi n ph n xã

h i: ph m t i, s ng n bám… Ch c n nói g n nh sau là đ : g n m t n a các v ph m t i, 80% các

bi u hi n l u manh côn đ khác là do say r u

Cu c đ u tranh v i t nghi n r u đòi h i ph i t ng c ng nh ng n l c có ph i h p chung c a

các t p th lao đ ng và các c quan và t ch c t ng ng: c nh sát, các c quan y t và v n hóa Ngay

xã h i h c c ng ph i có ti ng nói c a mình Không th không công nh n r ng t nghi n r u v i tính

cách m t hi n t ng xã h i rõ ràng v n ch a đ c nghiên c u đ y đ

a khoa h c xã h i h c tham gia đ y đ vào vi c nghiên c u các nguyên nhân nghi n r u và đ

ra nh ng bi n pháp đ u tranh đ lo i tr nó là m t nhi m v c p thi t ã đ n lúc ph i đ t toàn b

công tác ch ng nghi n r u n c ta trên m t c s khoa h c v ng ch c và v ch ra m t ch ng trình

dài h n, th c s khoa h c đ đ u tranh v i t nghi n r u

112 V.N IVANOV

Vi c cân nh c các nhu c u và đ c đi m phát tri n xã h i trong giai đo n hi n nay trong k ho nh hóa xã h i ph thu c m t cách t nhiên và tr c ti p vào vi c phát tri n h n n a c s khoa h c c a nó đây có ý ngh a hàng đ u là vi c gi i quy t nh ng v n đ lý lu n – ph ng pháp lu n c p bách,

c ng nh nh ng v n đ v m t ph ng pháp c th Nh ng v n đ đ u tiên trong s đó đòi h i ph i đào sâu tri th c và quan ni m c a chúng ta vì th c ch t, n i dung và vai trò c a k ho ch hoá xã h i trong các giai đo n khác nhau xây d ng xã h i xã h i ch ngh a, m i liên h qua l i c a k ho ch hoá

xã h i v i k ho ch hoá kinh t , phép bi n ch ng gi a cái chung và cái riêng trong các hình th c và

ph ng pháp c a chúng, trên c s này, kh o sát toàn di n lý lu n v k ho ch hoá s phát tri n xã

h i Không nghi ng gì n a, khoa h c xã h i h c Mác-Lênin ph i có s m nh đóng vai trò hàng đ u trong vi c gi i quy t nh ng v n đ này

Nh ng v n đ đ m b o ph ng pháp k ho ch hoá xã h i c ng không kém ph n c p thi t Có th

đ ng ý v i nh ng tác gi đánh giá công tác mà các c quan khoa h c ph i h p v i y ban k ho ch

Nhà n c Liên Xô, H i đ ng Trung ng các công đoàn Liên Xô, y ban lao d ng Nhà n c Liên Xô

đã ti n hành theo h ng này ch m i là nh ng b c kh i đ u H th ng ki n ngh do h đ ra và

ph ng pháp, k ho ch hoá s phát tri n xã h i còn h t s c ch a hoàn thi n, vì không ph i nó đã ph n ánh đ y đ nh ng yêu c u do giai đo n phát tri n xã h i hi n nay đ ra C n ph i ti p t c ki n toàn các hình th c và ph ng pháp k ho nh hóa xã h i trên qui mô toàn xã h i c ng nh t ng ngành riêng

bi t Vi c ki n toàn k ho ch hóa xã h i c p đ t ng ngành càng quan tr ng h n vì kho ng 3/4 kinh phí c p cho tiêu dùng và xây d ng phi s n xu t trong n c nói chung đã đ c chi theo nguyên t c chuyên ngành Do đó vi c kh o sát quan ni m chung v s phát tri n xã h i theo chuyên ngành, các k

ho ch và d báo xã h i dài h n có m t ý ngh a l n, c n ph i có mô hình xã h i c a ngành cho nh ng

n m 1990 – 2000

Nh ng v n đ ph ng pháp k ho ch hóa xã h i r t muôn hình muôn v , vi c gi i quy t chúng trong đi u ki n hi n nay th t c p thi t ó là c c u các k ho ch và ph ng pháp tính toán, nh ng v n

đ s d ng quan đi m ch ng trình m c tiêu, quan đi m dùng nhi u ph ng án và quan đi m t ng

h p, nh ng v n đ v n d ng th c nghi m xã h i và mô hình hoá xã h i,v.v…

C n đ c bi t nh n m nh t m quan tr ng c a vi c kh o sát m t h th ng quy chu n các d báo c a

k ho ch hoá xã h i các c p khác nhau Nó ph i bao g m ch báo v các quá trình xã h i, nói lên s phát tri n xã h i, kinh t và khoa h c - k thu t c a xã h i v i tính cách là nh ng ch báo xuyên su t

đ i v i t t c m i c p qu n lý- c ng nh là nh ng ch báo đ c thù v i t ng c p Nó ph i đ m b o tính

k th a và kh n ng k t h p các k ho ch phát tri n xã h i m i c p ph n ánh cái chung và cái riêng trong l i s ng các nhóm dân c khác nhau

ng th i m i c p qu n lý, trong h th ng các ch báo phát tri n xã h i c n phân bi t rõ ba d ng

ch báo: ch báo đ c phê chu n, ch báo tính toán và ch báo d đoán

Nhóm các ch báo đ c phê chu n đ c xác đ nh trên c s khái quát hóa các ch báo k ho ch do các c quan c p b tán thành có tính đ n s hi u ch nh chung c a các c quan k ho ch theo đ a khu

Nhóm các ch báo tính toán đ c xác đ nh trên c s các ch báo đó đ c phê chu n và cùng v i

các ch báo đó, đ m b o nh n m nh đ y đ và toàn di n h n s phát tri n xã h i

Nhóm các ch báo xã h i d đoán bao g m các ch báo nói lên nh ng khách th k ho ch hoá xã

h i mà ch có th tác d ng đ n chúng b ng cách s d ng tr c ti p các ngu n d tr kinh t (thay đ i

l i s ng c a các lo i dân c khác nhau, đi u ti t các quá trình xã h i – dân s , các quá trình trong đ i

s ng tinh th n c a xã h i,v.v…

Mu n hoàn thi n h n n a k ho ch hoá xã h i, ph i t n d ng r ng rãi h n các s li u đi u tra xã

h i h c, cho phép nh n đ nh các quá trình và hi n t ng xã h i v ch t l ng - s l ng, làm sáng t

nh ng v n đ và mâu thu n v n có c a chúng, trên c s đó xác đ nh nh ng u tiên xã h i và hi u qu

c a các ch ng trình xã h i đang th c hi n S li u đó ph i là thành t không th thi u trong toàn b

ho t đ ng k ho ch hoá xã h i nhi u n c c ng hoà đã tích l y đ c không ít kinh nghi m v vi c

này làm ví d có th nêu ra kinh nghi m n c C ng hòa xã h i ch ngh a xô vi t Litva, n i các

cu c đi u tra xã h i h c đã tr thành m t công c đ y hi u l c trong công tác c a H i đ ng ph i h p

v k ho ch hoá kinh t - xã h i c a n c c ng hoà Vi n tri t h c, xã h i h c và lu t h c thu c Vi n

hàn lâm khoa h c Litva đã đ a ra nh ng ch d n v ph ng pháp l p các k ho ch phát tri n xã h i

c a các t p th lao đ ng, còn Vi n nghiên c u khoa h c v kinh t h c và k ho ch hoá n n kinh t

qu c dân c a y ban k ho ch nhà n c đ a ra nh ng ch d n v ph ng pháp l p k ho ch phát tri n

xã h i c a các thành ph và qu n trên c s phân tích s li u các cu c đi u tra xã h i h c

Cu c đi u tra c a n c c ng hoà nh m nghiên c u đ ng c và s tho mãn v i lao đ ng c a công

nhân các xí nghi p công nghi p vì các t ch c xây d ng đã thu đ c tài li u to l n cho th c ti n k

ho ch hoá s phát tri n xã h i Nó đã t o kh n ng đ ra trong các k ho ch phát tri n xã h i c a các

t p th lao đ ng nh ng bi n pháp có hi u l c h n nh m c i thi n đi u ki n lao đ ng và ngh ng i,

nâng cao trình đ chuyên môn, c ng nh tính tích c c lao đ ng và xã h i c a các thành viên

ng th i ch t l ng các cu c đi u tra xã h i h c và vai trò th c t c a chúng trong k ho ch hoá

s phát tri n xã h i tuy t nhiên không ph i đâu và không ph i t t c đ u đã đáp ng nh ng yêu c u

ngày nay

Ch t l ng các cu c đi u tra hi n nay có th đ c nâng cao, nh h i ngh toàn th tháng sáu (n m

1983) c a y ban Trung ng ng c ng s n Liên Xô yêu c u, v i đi u ki n kh c ph c h t s c nhanh

chóng m t s thi u sót đã tr thành đi n hình theo m t ngh a nào đó ây là nói đ n vi c đ a toàn b

công tác này vào h th ng cân đ i, tránh nh ng cu c đi u tra “nh t th i” mà k t qu th ng không

đ c phân tích b ng cách c n thi t, không đ c đ i chi u v i s li u th ng kê xã h i theo khu v c hay

chuyên ngành, còn nh ng ki n ngh đ a ra trên c s các cu c đi u tra đó không đ c v n d ng, ho c

do chúng không th t có c s , ho c do m t s ng i lãnh đ o có thái đ hình th c ch ngh a đ i v i

chính các cu c đi u tra xã h i h c

Vi n nghiên c u xã h i h c thu c Vi n hàn lâm khoa h c Liên Xô và H i xã h i h c xô vi t c n

ph i nâng cao vai trò c a mình trong vi c nâng cao ch t l ng vi c đ m b o ph ng pháp đi u tra

114 V.N.IVANOV

Mu n m r ng qui mô các cu c đi u tra xã h i h c ph c v l i ích k ho ch hóa xã h i, ph i th c

hi n h th ng các bi n pháp nh m có đ cán b cho công tác này ây là nói đ n các bi n pháp nh m

xác đ nh và n đ nh chính xác quy ch v biên ch c n thi t c a các nhà xã h i h c các xí nghi p các

liên h p, các b nh m đào t o và nâng cao trình đ chuyên môn c a các nhà xã h i h c, chuyên môn hóa h

C các nhà kinh t h c nghiên c u các v n đ k ho ch hóa l n cán b lãnh đ o các c p khác nhau

đ u c n ph i đ c đào t o v xã h i h c m t cách thích h p C ng c n ph i trang b h c v n xã h i

h c cho toàn dân trên c s ph c p ki n th c và thành t u c a khoa h c xã h i h c Nói cách khác, cùng v i nh ng bi n pháp nh m phát tri n t duy kinh t , còn c n nh ng bi n pháp phát tri n t duy

xã h i h c

Nh ng bi n đ i đang di n ra ngày nay trong l c l ng s n xu t và quan h s n xu t đòi h i vi c k

ho ch hoá xã h i ph i thâm nh p tích c c h n c vào các quan h ki n trúc th ng t ng l n ho t đ ng

t t ng tinh th n M i bi n đ ng m i v ch t trong s phát tri n xã h i đ u quy đ nh c nh ng bi n

đ i t ng ng trong ý th c con ng i, trong trình đ v n hóa và h c v n chung c a h Ch v i đi u

ki n đó m i có th tác đ ng tr l i có hi u qu h n vào h t ng kinh t

ng th i c n nh n m nh r ng k ho ch hóa trong l nh v c tinh th n đòi h i ph i kh o sát khoa

h c và v n d ng nh ng hình th c tác đ ng có tính đ n đ y đ đ c tr ng c a l nh v c này ây là mu n nói r ng: không ph i t t c m i quá trình c a đ i s ng tinh th n đ u có th tr c ti p đi u ti t theo k

ho ch, đi u đó khi n cho ta ph i tìm nh ng đòn b y tác đ ng gián ti p đ n chúng