Trong nghiên cứu về văn hoá tộc người, văn học dân gian giữ vai trò là nguồn tư liệu quan trọng. Bởi nó không chỉ phản ánh tƣ duy, nhận thức của con người thời nguyên thuỷ, mà còn là bức tranh phản chiếu xã hội trong giai đoạn sớm nhất của lịch sử, khi mà sử liệu thành văn chưa xuất hiện.
Trang 1THẦN THOẠI CÁC VỊ THẦN KHỔNG LỒ - NGUỒN TƯ LIỆU QUAN TRỌNG
VỀ BUỔI ĐẦU LỊCH SỬ CỦA CƯ DÂN TÀY – THÁI Ở VIỆT NAM
Chu Thị Vân Anh *
Trường Đại học Khoa học – ĐH Thái Nguyên
TÓM TẮT
Trong nghiên cứu về văn hoá tộc người, văn học dân gian giữ vai trò là nguồn tư liệu quan trọng Bởi nó không chỉ phản ánh tư duy, nhận thức của con người thời nguyên thuỷ, mà còn là bức tranh phản chiếu xã hội trong giai đoạn sớm nhất của lịch sử, khi mà sử liệu thành văn chưa xuất hiện Thần thoại về các vị thần khổng lồ - những vị thần có công khai thiên lập địa của các tộc người Tày, Thái ở Việt Nam không chỉ phản ánh thực tiễn cuộc sống của tộc người trong giai đoạn mới hình thành mà còn là nơi thể hiện ước mơ, nguyện vọng của người nguyên thuỷ trong một giai đoạn lịch
sử nhất định Do vậy, thần thoại của các cư dân Tày – Thái là nguồn tư liệu quan trọng khi nghiên cứu về văn hoá và lịch sử các tộc người
Từ khóa: thần thoại, văn hóa, nguồn tư liệu, văn học dân gian, cư dân Tày - Thái.
Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam
nói chung và các tộc người Tày, Thái nói
riêng, thần thoại là nguồn sử liệu quan trọng,
phản ánh trình độ phát triển tư duy, nhận thức
của con người thời tiền sử Không những vậy,
nó còn là nơi thể hiện ước mơ, khát vọng của
con người trước tự nhiên trong một giai đoạn
lịch sử, khi mà lực lượng sản xuất còn nhiều
hạn chế Thần thoại về các vị thần khổng lồ
được coi là lớp thần thoại đầu tiên trong lịch
sử văn học nhân loại
Theo quan niệm của người xưa, các vị thần
khổng lồ là những nhân vật vừa có sức mạnh
phi thường, vừa có khả năng sáng tạo ra
những giá trị vật chất và tinh thần cho tộc
người Họ không chỉ là những người có sức
mạnh khai sơn phá thạch, đào sông lấp biển,
mà cùng với quá trình lao động không ngừng,
họ đã phát minh ra những nghề nghiệp quan
trọng, tạo nền tảng kinh tế vững chắc cho cả
cộng đồng Như vậy, có thể nói, những vị
thần khổng lồ không chỉ tạo nên không gian
sinh tồn cho tộc người, mà họ còn góp phần
đem lại sự ổn định về mặt kinh tế, đảm bảo
cho sự phát triển bền vững của các cộng đồng
người Các vị thần khổng lồ chính là kết tinh
Tel: 0983 834376, Email: vananhdth@gmail.com
sức mạnh lao động, sáng tạo của tộc người
Do vậy, trong tâm thức người xưa, biểu tượng các vị thần buổi khai thiên lập địa có vai trò quan trọng, đặc biệt đối với cư dân Tày, Thái
- những đại diện tiêu biểu cho văn hoá miền núi ở nước ta
Trong tâm thức cư dân Thái, hình ảnh những
vị thần Sô công luôn là hiện thân cho sức mạnh sáng tạo, là nơi hội tụ mơ ước, khát vọng sống hoà đồng với tự nhiên đầy trắc trở,
là hiện thân cho nền nông nghiệp trồng lúa nước của tộc người Cùng chung đề tài này, ta cũng bắt gặp trong thần thoại của người Tày hình ảnh cặp vợ chồng Báo Luông – Slao Cải, chủ nhân khai phá vùng đất Cao Bằng cũng như nghề nông trồng lúa nước của người Tày
ở nơi đây Thần thoại về vợ chồng Ải Lậc Cậc
và Báo Luông – Slao Cải là lớp thần thoại đầu tiên trong lịch sử văn học tộc người về những
vị thần khổng lồ - những vị thần đại diện cho sức mạnh của con người thời sơ sử
MỘT CHẶNG ĐƯỜNG PHÁT TRIỂN CỦA TỘC NGƯỜI TRONG GIAI ĐOẠN ĐẦU LỊCH SỬ ĐƯỢC TÁI HIỆN THÔNG QUA HÌNH ẢNH NHỮNG VỊ THẦN KHỔNG LỒ Lược bỏ đi những yếu tố hoang đường về tầm vóc hay sức khoẻ của các vị thần, ta thấy
Trang 2được quá trình tìm hiểu, cải tạo và chinh phục
tự nhiên gian khổ của người nguyên thuỷ
trong buổi đầu của lịch sử Trước hết đó là
cuộc sống nay đây mai đó, hoàn toàn phụ
thuộc vào tự nhiên như cuộc sống của Báo
Luông - Slao Cải trong giai đoạn đầu: “Ngày
xửa ngày xưa, suốt dọc sông còn là sình lầy
âm u, cây cối nguyên sinh, lau lách um tùm,
muông thú hoang dã Lúc đó xuất hiện hai
người cao to, khoẻ mạnh, đi men dọc dòng
Thời đại mông muội – “thời kỳ thơ ấu của
loài người” (Enghen) – mang tính phổ biến
đối với lịch sử nhân loại nói chung và lịch sử
tộc người nói riêng Đây là giai đoạn quá độ,
giai đoạn chuyển tiếp quan trọng của con
người từ một sinh vật thành một con người
thực thụ Quá trình đó cũng là quá trình tự
vận động để khẳng định mình trong thế giới
tự nhiên Lịch sử phát triển của loài người từ
thời kỳ mông muội sang dã man phải trải qua
hàng nghìn, hàng vạn năm, nhưng trong thần
thoại, quá trình đó được phản ánh thật mộc
mạc, đơn sơ
Theo Enghen, “yếu tố đặc trưng của thời đại
dã man là việc thuần dưỡng và chăn nuôi
động vật và trồng trọt cây cối” [2, tr50] Như
vậy, nghề nông và chăn nuôi gia súc được
hình thành trong giai đoạn lịch sử này Trong
thần thoại Thái, thời kỳ này thể hiện vai trò
của cặp vợ chồng Ải Lậc Cậc - cặp Sô Công
thứ bảy - được Then cử xuống với sứ mệnh
đem nghề nông phổ biến cho vùng đất mới
Công việc của Ải thật khó khăn, nặng nhọc từ
việc khai phá đất, làm ruộng, trồng lúa đến
việc chăm sóc, thu hoạch Hình ảnh của thần
chính là hình ảnh của người nông dân “chân
lấm tay bùn” điển hình của cư dân Thái nói
riêng và các tộc người ở nước ta nói chung
Đối với vợ chồng Báo Luông – SLao Cải,
công việc này còn khó khăn gấp nhiều lần
Nếu như trong truyền thuyết Ải Lậc Cậc còn
có sự xuất hiện của Then - đấng tối cao có sức
mạnh vô song, chi phối muôn loài, đã cho vợ
chồng Ải Lậc Cậc lúa giống cũng như địa bàn
trồng cấy thích hợp; thì đối với vợ chồng Báo Luông – Slao Cải, để tìm ra cây lúa và cách chăm bón phù hợp là cả một quá trình quan sát, tìm tòi và sáng tạo Từ khi phát hiện ra một loại cỏ có hạt cứng, ram ráp, có thể dùng làm lương thực, trên cơ sở quan sát thực tiễn,
ông bà thấy rằng “mọc hoang năng suất rất
thấp Có bụi nhiều cây nhưng không ra bông, hoặc bông lơ thơ vài hạt Chỉ những chỗ luôn xâm xấp nước, không để cạn khô hay nước quá sâu mới trổ bông to và mẩy” [5, tr41]
Do vậy một nền nông nghiệp trồng lúa nước
đã ra đời bắt nguồn từ chính nhu cầu cũng như khả năng quan sát tự nhiên của con người Năng lực sáng tạo của người nguyên thuỷ thông qua hình tượng những vị thần khổng lồ được đề cao
Bắt nguồn từ nhu cầu của gia đình hay từ thực tiễn sản xuất đặt ra yêu cầu cho các vị thần phải tiến tới thuần dưỡng các loài thú để một mặt phục vụ sản xuất, mặt khác bổ sung nguồn thực phẩm cho gia đình Do vậy, bên cạnh trồng lúa, nghề chăn nuôi cũng bắt đầu hình thành và chiếm vị trí quan trọng trong đời sống hàng ngày Con vật đầu tiên mà vợ chồng
Ải Lậc Cậc nuôi là con ngựa có cánh của Then Lôm Sau đó là đôi trâu Nen giúp vợ chồng Ải cày ruộng Còn đối với vợ chồng Báo Luông – Slao Cải, ông bà đã tìm cách đuổi trâu rừng, bò rừng về thuần dưỡng để giúp dẫm ruộng Sau
đó ông bà còn bắt mèo rừng, chó rừng về canh kho thóc, bắt ngựa rừng về thuần dưỡng để làm phương tiện đi lại và chuyên chở lương thực, hàng hoá…
Như vậy, một ngành sản xuất nông nghiệp với hai thành phần chủ đạo: trồng trọt và chăn nuôi đã được hình thành, chính thức đánh dấu
sự ra đời của con người với đúng nghĩa của nó Con người không còn phụ thuộc hoàn toàn vào
tự nhiên nữa mà đã có thể tự cấp tự túc cho nhu cầu tối thiểu của cuộc sống Theo đó cuộc sống định cư thành những làng bản nông nghiệp được ra đời Lúc này con người đã hoàn toàn thoát thai khỏi thế giới động vật Không những thế, bằng năng lực của mình,
Trang 3con người đã quay trở lại, tác động vào tự
nhiên thông qua quá trình lao động sáng tạo
không ngừng để phục vụ cuộc sống
Kết thúc thời đại dã man là sự ra đời của gia
đình một vợ một chồng – “dấu hiện của buổi
đầu của thời đại văn minh” [2, tr101] Điều
này đã được phản ánh qua thần thoại về từng
cặp đôi Sô Công, Ải Lậc Cậc hay vợ chồng
Báo Luông – Slao Cải Nhờ có được một gia
đình bền vững mà những vị thần có thể hoàn
thành những công việc mà lịch sử giao phó:
kiến thiết mặt đất cho sự ra đời của con người
(6 cặp Sô Công), hay giúp con người khai phá
những vùng đất mới, phổ biến nghề nông
trồng lúa nước và chăn nuôi gia súc (vợ
chồng Ải Lậc Cậc và Báo Luông – Slao Cải)
Xuất phát từ hôn nhân một vợ một chồng bền
vững đã sinh ra nhiều thế hệ con cháu, rồi từ
đó phát triển, sinh ra các dòng họ, hình thành
nên một tộc người thống nhất (tộc người Tày
ở Cao Bằng) Qua đây cũng cho thấy lịch sử
của cả một tộc người, một dòng họ được tái
hiện lại thật sâu sắc, từ buổi đầu mới thoát
thai khỏi động vật, đến khi bắt đầu cuộc
sống định cư rồi hình thành từng nhóm của
một tộc người, chuẩn bị đầy đủ điều kiện để
đưa con người bước vào thời kỳ mới - thời
kỳ văn minh
THẦN THOẠI VỀ CÁC VỊ THẦN KHỔNG
LỒ - NƠI CHUYỂN TẢI KHÁT VỌNG CHINH
PHỤC VÀ SỐNG HOÀ ĐỒNG VỚI TỰ
NHIÊN CỦA NGƯỜI NGUYÊN THUỶ
TRONG BUỔI ĐẦU CỦA LỊCH SỬ
Trong giai đoạn đầu của lịch sử, khi con
người mới thoát thai khỏi thế giới động vật và
bắt đầu có sự phát triển trong nhận thức, vấn
đề đầu tiên mà họ quan tâm và mong muốn
tìm hiểu là về những hiện tượng tự nhiên
xung quanh mình Tại sao có trời, có đất, có
mưa, có gió? Tại sao lại có sông, suối, ao hồ?
Tại sao lại có các loài vật? Và tại sao lại có
con người? Những câu hỏi đó chi phối nhận
thức của con người trong suốt chiều dài lịch
sử, đặc biệt là trong giai đoạn đầu khi con
người mới ra đời
Lúc bấy giờ, cơ sở duy nhất người nguyên thuỷ dựa vào để giải thích thế giới chính là ở khả năng lao động của bản thân Với sự phát triển không ngừng về công cụ sản xuất, năng suất lao động của con người ngày càng được nâng cao, bước đầu ổn định cuộc sống Chính lao động đã giúp cho con người tách biệt hẳn với thế giới động vật và giúp cho tư duy con người ngày càng được nâng cao Người nguyên thuỷ thường xuyên tác động vào tự nhiên để phục vụ cho cuộc sống của mình, nên đối với họ, lao động của con người có sức mạnh vạn năng Và từ đây, để giải thích và nhận thức về thế giới, họ đã dựa vào chính sức lao động của mình
Người nguyên thuỷ cho rằng, mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên đều được sinh ra từ ý muốn và từ lao động của con người Qua hình tượng các vị thần khổng lồ, cư dân Tày – Thái
cổ thể hiện ước mơ chinh phục tự nhiên của mình Họ cho rằng mọi sự sáng tạo trong tự nhiên như sông, suối, ao, hồ, núi, đồi… đều là
do công sức lao động của các vị thần buổi khai thiên lập địa Chính nhờ sự lao động cần cù, kiên trì đó đã giúp cho con người có được cuộc sống như ngày nay Con người có ruộng
để trồng lúa, có sông suối để bắt cá, có rừng
để săn thú…
Bên cạnh công lao to lớn là cải biến tự nhiên theo hướng có lợi để phục vụ cho đời sống của con người sau này, các vị thần còn có công thuần dưỡng những vật nuôi, cây trồng đầu tiên cho con người Nếu như Sao Cải là vị thần đầu tiên biến cây lúa hoang thành lúa trồng cho người Tày, thì vợ chồng Ải Lậc Cậc
là người đã đem cây lúa đến cấy trồng ở bốn thung lũng màu mỡ được coi là cái nôi của tộc người Thái (Mường Thanh, Mường Lò, Mường Than, Mường Tấc) Không những thế, ông bà còn đem các giống vật được Then tặng
để làm vật nuôi trong nhà, phục vụ cho việc
đi lại (con ngựa có cánh được Then Lôm tặng), hay lên rừng bắt trâu, bò, chó, mèo, lợn, gà về để phục vụ cho sản xuất Chính
Trang 4những vị thần này là người đã đem lại nghề
nông cho các cư dân Tày, Thái
Công lao của các vị thần sáng tạo thật to lớn
Nhưng xét đến cùng, những vị thần khổng lồ
này chính là sự hiện thực hoá, cụ thể hoá khát
vọng chinh phục tự nhiên, nâng cao vai trò
của lao động sáng tạo của con người lên
ngang tầm với sức sáng tạo của tự nhiên của
cư dân xưa Lúc này, vào giai đoạn tan rã của
xã hội nguyên thuỷ, ý thức về bản thân, về vai
trò và vị trí của con người trong tự nhiên
được nâng cao Con người muốn đặt vị trí của
mình ngang tầm với tự nhiên, chinh phục, cải
tạo tự nhiên theo hướng có lợi cho cuộc sống
của mình, theo ý muốn chủ quan của mình
Nhưng tự nhiên lại quá hùng vĩ, quá lớn lao
so với tầm vóc nhỏ bé của con người Do vậy,
trong trí tưởng tượng hết sức thô sơ, mộc mạc
của mình, họ đã sáng tạo ra những vị thần có
tầm vóc lớn lao để thực hiện mơ ước của
mình Đó là nguồn gốc thực tiễn cho sự ra đời
các thần thoại về những vị thần khổng lồ của
các tộc người
Các vị thần trong thần thoại của tộc người
cũng làm những công việc như người bình
thường Họ cũng lấy chồng lấy vợ, cũng phải
lao động mới có cái ăn, cũng có những tính
xấu, tốt như con người Có khác chăng chỉ là
ở tầm vóc cũng như qui mô công việc của họ
mà thôi! Ví như vợ chồng Báo Luông – Slao
Cải, muốn có đủ lương thực nuôi đàn con
ngày càng đông đúc, họ cũng phải vất vả tìm
kiếm và thuần dưỡng cây lúa nước, chăm sóc
và nâng niu nó thì mới thu được kết quả tốt
đẹp Ta bắt gặp ở đây hình ảnh người nông
dân chân lấm tay bùn – hình ảnh tiêu biểu cho
cư dân nông nghiệp trồng lúa nước
Ở đây không có những yếu tố thần tiên, ma
quái nào cả mà nó là sự hiện thực hoá hình
ảnh lao động của con người Nó phản ánh rất
chân thực đời sống của người nguyên thuỷ lúc
bấy giờ - phụ thuộc nhiều vào tự nhiên nhưng
cũng không ngừng lao động sáng tạo để đảm
bảo cho cuộc sống của mình Yếu tố phi lý ở
đây chỉ dừng lại ở tầm vóc những công việc
mà các thần làm thật to lớn quá, phi thường quá, nhưng lại cũng rất đỗi đời thường Những công việc đó người thường cũng có thể làm được, nhưng ở đây, do đối tượng tác động là tự nhiên quá hùng vĩ nên nó phải được nâng lên ở một tầm cao mới, ở một mức độ mới mà chỉ có những vị thần với sức vóc khổng lồ mới có thể đảm nhiệm được
Như vậy, tựu chung lại, các vị thần khổng lồ trong thần thoại các dân tộc Tày – Thái chính
là hiện thân cho lao động của con người trong buổi đầu lịch sử Với mong muốn tìm hiểu, lý giải về tự nhiên, thêm vào đó là niềm tự hào đối với những thành quả của bản thân, cư dân Tày – Thái cổ đã qui khả năng sáng tạo của tự nhiên cho sức lao động của con người Một hiện tượng nhân cách hoá rất đặc sắc thể hiện niềm tự hào của người xưa về bản thân mình, vào khả năng sáng tạo, biến đổi thế giới khách quan của con người, lấy con người làm trung tâm của vũ trụ Sức mạnh của con người
đã được “thần thánh hoá”, “thiêng hoá” qua hình ảnh các vị thần nhưng nó cũng thật gần gũi với con người Người xưa có thể nhận ra bóng dáng của mình qua hình ảnh của các vị thần sáng tạo Hay nói một cách khác, các vị thần của buổi khai thiên lập địa đó chính là sự
“thậm sưng hoá”, “hùng vĩ hoá” khả năng
lao động sáng tạo của con người mà thôi Thông qua hình ảnh những vị thần này mà vai trò của con người được nâng cao, sánh ngang tầm với tự nhiên
TƯ DUY TRIẾT HỌC PHẢN ÁNH TRONG THẦN THOẠI VỀ CÁC VỊ THẦN KHỔNG LỒ Thần thoại được xem là loại hình văn học ra đời sớm trong lịch sử loài người khi mà khả năng khái quát hoá, biểu trưng hoá phát triển
ở một trình độ nhất định, hay nói cách khác, khi mà tri thức của con người về thế giới và
về bản thân đã đạt được những thành quả nhất định Từ sự hoàn thiện về nhận thức đó mà tư duy triết học cũng bắt đầu hình thành và được thể hiện một cách khá rời rạc, mộc mạc, chất phác trong thần thoại
Trang 5Các vị thần xuất hiện trong thần thoại của các
tộc người thưở khai thiên lập địa đều là cặp
đôi nam thần - nữ thần với quan hệ phổ biến
là quan hệ vợ chồng Người xưa thấy được
rằng, mọi vật sinh ra đều có cội nguồn của nó,
như là muốn sinh được đất, phải có sự hoà
hợp giữa thần Trời (ông Sô Công Trời) và
thần Đất (bà Sô công Đất), sau một thời gian
dài hoài thai đến quá trình trở dạ đau đớn tột
cùng mới sinh ra đất đai phì nhiêu, màu mỡ
Hay như có sự gặp gỡ tình cờ giữa Báo
Luông và Slao Cải mới có thể sinh ra được
bầy con mà sau này phân chia thành những
dòng họ lớn của người Tày ở Cao Bằng… Tất
cả những chi tiết đó đều nói lên quan niệm về
sự hoà hợp âm dương manh nha hình thành
trong nhận thức của người nguyên thuỷ - chủ
nhân sáng tạo nên thần thoại
Trong thần thoại các tộc người, trước khi xuất
hiện những vị thần khổng lồ đã có thế giới
rồi Có nghĩa là thế giới tự nhiên là một thực
thể vật chất, tồn tại khách quan và là đối
tượng tác động của con người Những vị thần
sáng tạo, họ chỉ là công việc thay đổi hình thù
của thế giới mà thôi
Người Thái chưa hình dung được thế giới
trước khi có các vị thần xuất hiện như thế nào
mà chỉ biết đó là một đống “hoang vu”, khi
các thần xuất hiện mới bắt tay vào kiến tạo
thế giới “Ông thứ nhất, san đất, lấp hố, đào,
đắp thành ruộng nương, sông suối tên gọi là
“Ông Xới, ông San” hay “Chẩu Chục, Chẩu
Chao” Ông thứ hai đào khe sâu, vực thẳm
gọi là ông “Làm Vực” hay “Chẩu năng dệt
Phẳng” Ông thứ ba dựng núi, tạo đồi gọi là
ông “Dệt Núi” hay “Chẩu năng dệt Pú” Ông
thứ tư rải đất màu mỡ xuống đồng bằng,
thung lũng; rải đá muôn màu vào miền núi
cao gọi là ông “Làm Đất” hay “Xô công
Đin” Vợ ông là bà “Gây Rừng” hay “Xô
công Nhả” Bà này phủ cây cỏ xanh tươi lên
trái đất Ông thứ năm là ông “Làm Trời” hay
“Xô công Phạ” làm ra mưa, nắng, gió, bão,
sấm, sét… Vợ ông là bà “Làm Mây” hay “Xô
Công Mó” tô vẽ bầu trời bằng những đám mây bay lơ lửng quanh trái đất” [5, tr16]
Các thần đã phải sử dụng sức lao động của mình để kiến tạo mặt đất, đem lại diện mạo muôn hình muôn vẻ, chuẩn bị cho sự ra đời của con người Những hiện tượng như núi, sông, biển, đồi… đều là kết quả của quá trình lao động, chứ không phải được sinh ra từ cái
“hư vô”, hoặc dựa vào mục đích và ý chí siêu nhiên nào Chúng đều có thuộc tính bản chất
là vật chất, đều là những hình thức cụ thể của vật chất muôn màu muôn vẻ Như vậy
có nghĩa là, các sự vật, hiện tượng trong vũ trụ đều là sản vật của sự cải biến vật chất bằng lao động
Trong truyền thuyết về Báo Luông – Slao Cải, để nuôi đàn con ngày một đông đúc, Sao Cải đã đem một giống cỏ mọc ven suối về trồng để lấy làm thức ăn thường xuyên cho gia đình, mà sau này được gọi là hạt gạo Vậy, nếu như trong tự nhiên không có sẵn loại cây này, liệu Slao Cải, bằng khả năng của mình có thể “hoá phép” ra cây lúa hay không? Thần thoại không đề cao yếu tố thần linh, mầu nhiệm như trong truyền thuyết, cổ tích,
nó phản ánh chân thực cuộc sống của con người trong buổi đầu lịch sử Do vậy mà yếu
tố duy vật được đưa ra trước nhất nhằm giải thích cho mọi sự vật Cách giải thích này không nằm trong ý muốn chủ quan của con người mà nó chỉ là sự giải thích “thấy sao nói vậy” Vì thế nó mang tính chất thô sơ, chất phác, phản ánh những hạn chế nhất định trong nhận thức của người xưa Tuy nhiên, giá trị tư tưởng vượt thời đại của nó ta không thể phủ định, đặc biệt là trong việc giải thích thế giới bắt nguồn từ quan điểm duy vật Nó tiến bộ hơn rất nhiều so với thế giới quan tôn giáo sau này mang nặng tính chủ quan, duy tâm siêu hình, khi mà xã hội đã có sự phân hoá sâu sắc trong những giai đoạn lịch sử về sau THẦN THOẠI VỀ CÁC VỊ THẦN KHỔNG
LỒ PHẢN ÁNH TÍN NGƯỠNG NGUYÊN THUỶ CỦA TỘC NGƯỜI
Trang 6Đối với đồng bào Tày – Thái, Ải Lậc Cậc và
vợ chồng Bao Luông – Slao Cải được xem
như vị thần nông của tộc người, bởi họ chính
là người tìm ra nghề nông trồng lúa nước -
nền kinh tế chính của tộc người Do vậy, hình
ảnh của họ gắn liền với những yếu tố phồn
thực, về sau phát triển thành tín ngưỡng phồn
thực tồn tại lâu dài trong đời sống văn hoá
của các cư dân trồng lúa nước nói chung và
cư dân Tày – Thái nói riêng
Ngay khi miêu tả về hình dáng của các vị
thần, yếu tố phồn thực cũng được tác giả
nguyên thuỷ sử dụng triệt để để nói lên vai trò
của họ Điển hình như khi miêu tả về sinh
thực khí của vợ chồng Ải Lậc Cậc, yếu tố
thậm sưng điển hình của tín ngưỡng phồn
thực được phát huy Tác giả dân gian miêu tả
vợ của Ải Lậc Cậc hết sức to lớn với những
nét đặc trưng cho sự mắn đẻ, “vú to bằng trái
núi”, sinh thực khí của bà “bằng cả cánh
đồng” Còn sinh thực khí của Ải to như thế
nào thì người xưa không mô tả cụ thể nhưng
Ải có thể dùng nó để “xua cá ở ngọn sông
Đà” và cái dằm đâm phải nó “là cả thân gỗ
lớn làm thuyền có bảy người chèo” Điều đó
cho thấy nó phải to đến mức độ nào!
Trong tín ngưỡng phồn thực, việc đề cao sinh
thực khí nam và nữ có tác dụng cầu mong sự
sinh sôi nảy nở, cùng với nó là tục “hèm”
trong các lễ hội là đặc trưng tiêu biểu cho tín
ngưỡng nguyên thuỷ của cư dân nông nghiệp
Có thể đối với các tác giả nguyên thuỷ, ý thức
phồn thực chưa được định hình rõ như trong
quan niệm của tộc người ở những giai đoạn
sau, nhưng ở đây, mong muốn về những vụ
mùa tốt tươi, thóc lúa đầy bồ, nhà nhà no đủ
như cuộc sống của các vị thần là điều tất yếu
Và ước mong đó đã được các tác giả nguyên
thuỷ gửi gắm vào hình ảnh những vị thần có
sức vóc phi thường, có sức mạnh sánh ngang
với sự sáng tạo của tự nhiên Một lần nữa
chứng tỏ thần thoại là phương tiện quan
trọng chuyển tải những ước mơ, khát vọng
của con người trong giai đoạn đầu của lịch
sử nhân loại
Ngay từ khi xuất hiện, các vị thần trong thần thoại của các tộc người đã là đại diện tiêu biểu cho tín ngưỡng phồn thực của các tộc người Bởi:
Thứ nhất: họ xuất hiện với một hình dáng thật
khác thường với những bộ phận trên cơ thể phát triển dị thường, đặc biệt là những bộ phận tiêu biểu cho tín ngưỡng phồn thực đã được tác giả dân gian miêu tả khá chi tiết
Thứ hai: ngay từ đầu, hình ảnh lao động của
các vị thần đã gắn liền với nghề nông trồng lúa nước - một loại hình kinh tế được coi là khởi nguồn của tín ngưỡng phồn thực nguyên thuỷ
Thứ ba: các vị thần xuất hiện trong tư thế
sóng đôi nam thần - nữ thần, một yếu tố xác định tính chất lưỡng hợp, hoà hợp âm dương trong tâm thức cư dân nguyên thuỷ
Qua những phân tích trên, chúng tôi có thể mạnh dạn đi đến nhận định rằng, các vị thần khổng lồ trong lớp thần thoại đầu tiên của các tộc người lấy nghề nông trồng lúa nước làm nghề kinh tế chính của mình đã mang trong mình nhiều yếu tố của tín ngưỡng phồn thực - một tín ngưỡng phổ biến của cư dân nông nghiệp lúa nước Đặc biệt đối với cư dân Tày – Thái, Ải Lậc Cậc cũng như vợ chồng Báo Luông – Slao Cải được coi như vị thần nông của tộc người, đi vào tâm linh của tộc người
Có thể nói, với sự xuất hiện của thần thoại về các vị thần sáng tạo trong buổi đầu lịch sử, không chỉ đánh dấu bước phát triển nhất định trong nhận thức của tộc người mà nó còn là dấu hiệu cho sự xuất hiện của tôn giáo sau này Mà cụ thể ở đây, tín ngưỡng phồn thực
đã được manh nha hình thành trong tư tưởng của các tác giả nguyên thuỷ - chủ nhân của nền văn minh lúa nước
KẾT LUẬN Thần thoại về các vị thần khổng lồ chính là sự tái hiện bức tranh về thiên nhiên, về xã hội mà
Trang 7người nguyên thuỷ đang sống Đó là nguồn sử
liệu quý giá về con người trong thời kỳ thơ ấu của
lịch sử nhân loại Nó còn thể hiện mong ước, khát
vọng của người xưa trong công cuộc chinh phục
tự nhiên, vươn tới một cuộc sống tốt đẹp hơn cho
cả cộng đồng
Thông qua hình ảnh các vị thần sáng tạo, ta thấy
thấp thoáng đâu đó bóng dáng cần cù, lam lũ của
người nông dân xưa Tuy là những vị thần có
xuất thân đặc biệt, có sức mạnh thật phi thường
nhưng những công việc họ làm lại hết sức đời
thường Có lẽ trong kho tàng thần thoại thế giới,
khó có thể tìm thấy được những vị thần nào có
những nỗi lo rất đời thường như các vị thần của
người Tày – Thái?
Những phẩm chất đó chính là nét đặc trưng căn
bản nhất của biểu tượng các vị thần khổng lồ
trong tâm thức cư dân Tày - Thái Họ không chỉ
đại diện cho sức lao động, sáng tạo của tộc
người, mà họ còn là hiện thân cho một nền văn
minh lúa nước vùng thung lũng đã được những lớp cư dân đầu tiên của các tộc người Tày – Thái lựa chọn để sinh tồn Các vị thần khổng lồ của
cư dân Tày – Thái vừa là biểu tượng văn hoá, vừa mang dấu ấn lịch sử đậm nét, đánh dấu bước phát triển của các tộc người trong nấc thang tiến hoá của nhân loại Một thời đại mới đang dần hé
mở trong lịch sử tộc người - thời đại văn minh
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Nguyễn Đổng Chi (1956), Sơ lược về thần thoại Việt Nam, Nxb Văn học, HN
[2] F.Enghen (1972), Nguồn gốc của gia đình, của
sở hữu tư nhân và của nhà nước, Nxb Sự thật, HN [3] Vương Hùng (2000), “Pú Luông – Gia Cải” trong “Lịch sử cổ đại Cao Bằng - Kỷ yếu hội thảo”,
Ban Tuyên giáo Tỉnh Uỷ Cao Bằng
[4] Phúc Khánh (1961), Thử tìm hiểu những yếu tố triết học trong thần thoại Việt Nam, Nxb Sự thật,
HN
[5] Đặng Nghiêm Vạn, Đặng Văn Lung, Tăng Kim
Ngân (1987), Truyện cổ các dân tộc ít người Việt Nam, tập III, Nxb Văn học
SUMMARY
MYTHOLOGY OF GIANT GODS – THE IMPORTANT INFORMATION RESOURCES
OF THE EARLY HISTORY OF TAY – THAI INHABITANTS IN VIETNAM
Chu Thi Van Anh
College of Sciences – TNU
Folklore serves as important sources of historical documents in the study of ethnic culture because it not only reveals the thinking anh awareness of the primitive people, but it also reflects the social picture in the earliest stages of history, when the written documents had not appeared Mythology of giant gods who gave birth to natural sites of Tay-Thai groups in Vietnam not only reflects the real life, but also shows dreams and ambitions of people in the early history Therefore, the mythology of Tay-Thai inhabitants is important resources of ethnic’s culture and history.
Key words: mythology, culture, resources, folklore, Tay – Thai ethnics
Tel: 0983 834376, Email: vananhdth@gmail.com