Đánh giá tính dễ bị tổn thương của cộng đồng dân cư các xã miền núi huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội trong bối cảnh Biến đổi khí hậu

Trước tình hình đó, nhằm phục vụ cho công tác hoạch định chiến lược phát triển kinh tế của khu vực các xã miền núi huyện Ba Vì, tôi quyết định chọn đề tài: “ Đánh giá tính dễ bị tổn th[r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SAU ĐẠI HỌC

NGUYỄN VĂN DƯƠNG

ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG CỦACỘNG ĐỒNG DÂN

CƯ CÁC XÃ MIỀN NÚI HUYỆN BA VÌ,THÀNH PHỐ HÀ NỘI

TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

LUẬN VĂN THẠC SĨ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SAU ĐẠI HỌC

NGUYỄN VĂN DƯƠNG

ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG CỦACỘNG ĐỒNG DÂN

CƯ CÁC XÃ MIỀN NÚI HUYỆN BA VÌ,THÀNH PHỐ HÀ NỘI

TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

LUẬN VĂN THẠC SĨ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

Chuyên ngành: BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

Mã số: Chương trình đào tạo thí điểm

Người hướng dẫn khoa học: GS TS Phạm Văn Cự

HÀ NỘI – 2015

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến PGS.TS Phạm Văn

Cự người đã hướng dẫn tôi rất nhiệt thành và giúp tôi hoàn thành luận văn Những trao đổi thường xuyên và hướng dẫn chi tiết từ thầy đã chỉ cho tôi những phương pháp tiếp cận sáng tạo và mang nhiều tính hàn lâm Thầy còn là người luôn động viên chia sẻ những lúc khó khăn trong cuộc sống

Trong suốt quá trình nghiên cứu tôi cũng đã nhận được sự giúp đỡ và động viên rất nhiệt thành từ các thầy cô trong Khoa Sau đại học, trường Đại học Quốc Gia Hà Nội Tôi cũng xin cảm ơn chân thành tới các cán bộ ở trung tâm

Quốc tế nghiên cứu biến đổi toàn cầu (ICARGC) và dự án “Tác động của biến

đổi khí hậu đến biến đổi sử dụng đất và thay đổi sinh kế cộng đồng ở đồng bằng sông Hồng” do Danida tài trợ - đã cung cấp số liệu và cùng hướng dẫn tôi

các kĩ thuật trong tính toán để hoàn thành luận văn Xin trân trọng cảm ơn những tình cảm và sự giúp đỡ quý báu đó

Cuối cùng tôi xin cảm ơn sự nhiệt tình ủng hộ và giúp đỡ của gia đình tôi, bạn bè trong suốt quá trình học tập và công tác cũng như trong quá trình thực

hiện luận văn

Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2014

Nguyễn Văn Dương

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứuError! Bookmark not defined

5.1 Phương pháp luận Error! Bookmark not defined 5.2 Phương pháp nghiên cứu, kỹ thuật sử dụngError! Bookmark not defined

6 Các loại số liệu cần thu thập Error! Bookmark not defined

7 Kết cấu chính của Luận văn Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ ĐÁNH GIÁ TÍNH

DỄ BỊ TỔN THƯƠNG ĐỐI VỚI CỘNG ĐỒNG CƯ DÂN MIỀN NÚI Error!

Bookmark not defined

1.1 Tổng quan về biến đổi khí hậu và phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn

thương Error! Bookmark not defined

1.1.1 Biến đối khí hậu Error! Bookmark not defined 1.1.2 Khí hậu cực đoan Error! Bookmark not defined 1.1.3 Khả năng bị tổn thương (Vulnerability) Error! Bookmark not defined 1.1.4 Đánh giá tổn thương do biến đổi khí hậu Error! Bookmark not defined

1.2 Biến đổi khí hậu và sinh kế bền vững Error! Bookmark not defined

1.2.1 Bối cảnh nghiên cứu sinh kế bền vững Error! Bookmark not defined 1.2.2 Nghiên cứu sinh kế trong bối cảnh biến đổi khí hậuError! Bookmark

not defined.

CHƯƠNG 2: CÁC ĐẶC TRƯNG SINH KẾ VÀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Error! Bookmark not defined

Ở 07 XÃ MIỀN NÚI HUYỆN BA VÌ Error! Bookmark not defined

2.1 Các đặc điểm về kinh tế xã hội và đặc trưng về sinh kếError! Bookmark not defined

2.1.1 Các đặc điểm về điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hộiError! Bookmark

not defined

2.1.2 Các đặc trưng sinh kế Error! Bookmark not defined

2.2 Biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan ở các xã miền núi Ba Vì Error! Bookmark not defined

2.2.1 Nhiệt độ và nắng nóng Error! Bookmark not defined 2.2.2 Lượng mưa và hiện tượng mưa lớn Error! Bookmark not defined

2.3 Đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu thông qua phỏng vấn sâuError! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP VÀ KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁError! Bookmark

not defined

TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG Error! Bookmark not defined

3.1 Phương pháp đánh giá các chỉ số tổn thương do biến đổi khí hậu Error! Bookmark not defined

3.2 Kết quả và thảo luận Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

1 Kết luận về phương pháp luận Error! Bookmark not defined

2 Kết luận về kết quả đạt được trong đánh giá tính dễ bị tổn thương ở các xã

miền núi huyện Ba Vì Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 3

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1: Cơ cấu các loại hình sinh kế ở 7 xãError! Bookmark not defined Bảng 2.2: Các loại hình trồng trọt và chăn nuôi ở 7 xãError! Bookmark not defined

Bảng 2.3: Nhận định của các hộ gia đình về các hiện tượng cực đoan ở xã Tản

Lĩnh Error! Bookmark not defined

Bảng 2.4: Phân bố tỷ lệ (%) các hộ gia đình được điều tra ở Tản Lĩnh theo nhận định về ảnh hưởng của các hiện tượng thời tiết đến canh tác nông nghiệp

của hộ Error! Bookmark not defined

Bảng 2.5: Phân bố tỷ lệ (%) các hộ gia đình được điều tra theo phương thức ứng phó với các hiện tượng thời tiết bất thường trong sản xuất nông nghiệp và

chăn nuôi Error! Bookmark not defined Bảng 3.1: Tổng hợp các chỉ số được đưa vào đánh giá tính VI Error! Bookmark not defined

Bảng 3.2: Vai trò của các chỉ số trong đánh giá tính tổn thương Error! Bookmark not defined

Bảng 3.3: Kết quả tính chỉ số tổn thương cho từng nhân tố chính năm 2006

Error! Bookmark not defined

Bảng 3.4: Kết quả tính chỉ số tổn thương cho từng nhân tố chính năm 2011

Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang

Hình 1.1: Khung sinh kế bền vững của DFID (2001)Error! Bookmark not defined.

Hình 2.1: Vị trí các xã miền núi Ba Vì Error! Bookmark not defined.

Hình 2.2: Biến trình nhiều năm và xu thế nhiệt độ không khí trung bình năm

tại trạm Ba Vì Error! Bookmark not defined Hình 2.3: Biểu đồ phân bố số ngày nắng nóng theo tháng trạm Ba Vì Error! Bookmark not defined.

Hình 2.4: Biểu đồ phân bố số ngày rét đậm theo tháng trạm Ba Vì Error! Bookmark not defined.

Hình 2.5: Phân bố mưa trung bình các tháng trong năm giai đoạn 1970 – 2011

của trạm Ba Vì Error! Bookmark not defined Hình 2.6: Biểu đồ biến đổi lượng mưa theo mùa mưa trạm Ba Vì Error! Bookmark not defined.

Hình 2.7: Biều đồ số ngày mưa lớn trong các tháng trạm Ba Vì Error! Bookmark not defined.

Hình 2.8: Biểu đồ xu hướng biến đổi số ngày mưa lớn giai đoạn 1970-2011

trạm Ba Vì Error! Bookmark not defined

Hình 3.1: Khung phân tích đánh giá mức độ tổn thương ở 07 xã Miền núi 41

Hình 3.2: Biểu diễn các chỉ số tổn thương ở xã Ba VìError! Bookmark not defined.

Hình 3.3: Biểu diễn các chỉ số tổn thương ở xã Tản LĩnhError! Bookmark not defined.

Hình 3.4: Biểu diễn các chỉ số tổn thương của xã Ba TrạiError! Bookmark not defined.

Hình 3.5: Biểu diễn các chỉ số tổn thương của xã Minh Quang Error! Bookmark not defined.

Hình 3.6: Biểu diễn các chỉ số tổn thương ở xã Vân HòaError! Bookmark not defined.

Hình 3.7: Biểu diễn các chỉ số tổn thương xã Khánh Thượng Error! Bookmark not defined.

Hình 3.8: Biểu diễn các chỉ số tổn thương xã Yên BàiError! Bookmark not defined.

Hình 3.9: Bản đồ chỉ số mức độ tổn thương các xã năm 2006 Error! Bookmark not defined.

Hình 3.10: Bản đồ chỉ số mức độ tổn thương các xã năm 2011 Error! Bookmark not defined.

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

AC Chỉ số khả năng thích ứng

CVCA Phương pháp luận phân tích năng lực và khả năng bị

tổn thương

E Chỉ số mức độ phơi nhiễm

IPCC Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu

LVI Chỉ số mức độ tổn thương sinh kế

S Chỉ số mức độ nhạy cảm

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Theo ghi nhận của cơ quan hữu quan, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng lớn nhất của hiện tượng khí hậu khắc nghiệt trong hai mươi năm gần đây (một trong năm nước chịu ảnh hưởng lớn nhất, đứng thứ 3 vào năm 2008) Biến đổi khí hậu đã làm gia tăng các loại hình thiên tai cả về

số lượng, cường độ và mức độ ảnh hưởng Hậu quả của thiên tai vô cùng lớn: thiệt hại về người, phá hoại cơ sở hạ tầng, làm ảnh hưởng đến nhiều thành quả phát triển kinh tế xã hội và gia tăng tình trạng đói nghèo, là một nguy cơ hiện hữu cho mục tiêu xóa đói giảm nghèo, cho việc thực hiện các mục tiêu thiên niên kỷ và sự phát triển bền vững của đất nước Việt Nam có tỷ lệ khoảng 66,4% dân số sinh sống ở vùng nông thôn (Nguồn: UN, 2010b) và nguồn sinh

kế của họ đặc biệt là hộ nghèo chủ yếu từ sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp nên cuộc sống của những người dân ở những khu vực này phụ thuộc nhiều vào khí hậu và điều kiện tự nhiên Biến đổi khí hậu đặt ra cho họ những thách thức lớn hơn trong việc xóa đói giảm nghèo và duy trì sinh kế bền vững Chính vì vậy đây là nơi dễ bị tổn thương nhất do tác động bởi biến đổi khí hậu

Ba Vì là huyện thuộc vùng bán sơn địa, là huyện miền núi nghèo ở phía Tây Bắc của Thủ đô Hà Nội với diện tích tự nhiên 430 km2

gồm 30 xã và 01 thị trấn Địa hình chia làm 3 vùng: vùng núi, vùng đồi gò trung du và vùng đồng bằng ven sông Dân số toàn huyện có trên 280.000 người bao gồm 03 dân tộc: Kinh, Mường, Dao cùng sinh sống Là nơi có nhiều cảnh quan thiên nhiên, di tích lịch sử và nhiều nét văn hóa truyền thống độc đáo vẫn còn được lưu giữ cho đến ngày nay, đó thực sự là những tiềm năng rất lớn để phát triển du lịch, tài nguyên thiên nhiên Trên thực tế các ngành nghề kinh tế của huyện Ba Vì đã có

2

những bước phát triển đáng kể nhưng chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế vốn có

Huyện Ba Vì có 07 xã miền núi: Minh Quang, Khánh Thượng, Ba Vì, Vân Hòa, Yên Bài, Tản Lĩnh và Ba Trại, trình độ dân trí của các xã này không đồng đều, đời sống kinh tế còn gặp nhiều khó khăn, 85% dân số làm nông nghiệp và lâm nghiệp Đây là khu vực có địa hình độ cao, độ dốc lớn, chế độ thuỷ văn, tài nguyên nước tương đối khó khăn, việc phân bố dân cư không đồng đều, phát triển kinh tế rất khó khăn bởi ảnh hưởng không nhỏ từ tác động của môi trường với cơ sở hạ tầng chưa thể đảm bảo một cách tốt nhất để nâng cao thích ứng và giảm thiểu thiên tai do khí hậu gây ra Nhìn chung nhân dân khu vực này có sinh kế sống không cao, cơ sở hạ tầng về nhà cửa, phương tiện

đi lại, giao thông thuỷ lợi còn gặp nhiều khó khăn nên cũng ảnh hưởng không nhỏ đến sức khoẻ, đến đời sống văn hoá Trong những năm gần đây các hiện tượng thời tiết cực đoan như rét đậm, rét hại, hạn hán, mưa lớn đã ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng dân cư thông các hoạt động sản xuất như: giảm năng suất chăn nuôi, giảm năng suất cây trồng, dịch bệnh, lở đất với những tổn thất

và thiệt hại không nhỏ về kinh tế, ảnh hưởng trực tiếp đến vấn đề phát triển sản xuất, xóa đói giảm nghèo, phát triển nông thôn ở khu vực này

Trước tình hình đó, nhằm phục vụ cho công tác hoạch định chiến lược phát triển kinh tế của khu vực các xã miền núi huyện Ba Vì, tôi quyết định

chọn đề tài: “Đánh giá tính dễ bị tổn thương của cộng đồng dân cư các xã miền núi huyện Ba Vì, Thành phố Hà Nội trong bối cảnh biến đổi khí hậu”

2 Mục tiêu nghiên cứu

Liên quan tới chủ đề biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan ở khu vực miền núi có rất nhiều vấn đề đang đặt ra Tuy nhiên trong khuôn khổ của nghiên cứu này, tôi chủ yếu tập trung trả lời cho hai câu hỏi lớn:

3

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu tiếng Việt

1 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2008), Chương trình mục tiêu quốc gia

ứng phó với biến đổi khí hậu, Bộ Tài nguyên và Môi trường

2 IMHEN (2011), Tài liệu hướng dẫn: Đánh giá tác động của biến đổi

khí hậu và xác định giải pháp thích ứng

3 Lâm Thị Thu Sửu, et al (2010), Thích ứng với biến đổi khí hậu dựa

vào cộng đồng

4 Nguyễn Đức Ngữ (2008), Biến đổi khí hậu Hà Nội, Nhà xuất bản Khoa

học và Kĩ thuật

5 Oxfam (2009), Báo cáo đánh giá thích ứng với biến đổi khí hậu tại Lào

Cai, Nghệ An, Quảng Trị và Bến Tre Việt Nam

6 UNDP (2008), Cuộc chiến chống lại biến đổi khí hậu: Đoàn kết nhân

loại trong một thế giới còn chia cách Báo cáo phát triển con người

2007/2008

7 Worldbank (2010), Việt Nam chiến đấu với đói nghèo Báo cáo phát

triển Việt Nam

Tài liệu tiếng Anh

8 Ahammad Helal, (2007), "Consumer Magazine, Department of

Resource Economics and Agriculture in Australia (ABARE)",

Canberra, Australia 14(1)

9 Carter T.R , et al (2007), New Assessment Methods and the

Characterisation of Future Conditions Cambridge University Press,

Cambridge, ed A.a.V Climate Change 2007: Impacts, Contribution

4

of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change UK 133-171

10 Eriksen Siri E.H (2007), Report for Cooperation and Development

Norway (Norad), Global Environmental Change and Human Security (GECHS) University of Oslo, Norway

11 Adger W.N., (1999), "Social Vulnerability to Climate Change and

Extremes in Coastal Vietnam", World Development 27: p 249-269

12 Alex S., Andrew S., and Alex P., (2007), "The Vulnerability of global

cities to climate hazards", Environmental & Urbanization 19

13 Armitage D and Plummer, R., (2010), "Adaptive Capacity and

Environmental Governance", Environmental Management Verlag

Berlin Heidelberg

14 Barrett C.B and Reardon, T., Asset, Activity, and income

diversification among African agriculturalists: some pratical issues, in Project report to USAID BASIC CRSP 2000: University of

Wisconsin-Madison Land Tunere Center

15 CARE (2013), Climate vulnerability and capacity of ethnic minorities

in the northern moutainous region of Vietnam

16 Chambers Robert and R.Conway, Gordon, Sustainable rural

livelihood: practical concepts for 21st century, in Institute of Development Study Discussion Paper 296 1991: Cambridge

17 DFID (2001), Sustainable livelihoods guidance sheets, ed D.f.I

Development

18 Ellis F., (1999), "Rural livelihood diversity in developing countries:

evidence and policy implications", ODI Natural Resource perspectives 40

5

19 Reardon T and Taylor, J.E., (1996), "Agrolimatic Shock, Income

Inequality, and Porverty: Evidence from Burkina Faso", World

Development 24: p 901-914

20 Tim Hanstad, Nielsn, Robin, and Brown, Jennifer, Land and

livelihoods: Making land rights real for India's rural poor, in LSP working paper 12 2004: Rome: Food and Agirculture Organization

Livelihood Support Program

21 Fussel H, (2007), "Vulnerability: a generally applicable conceptual

framework for climate change research", Climate Change 75 (3): p

301–329

22 IUCN, SEI, and IISD, Livelihoods and Climate Change - Combining

Disaster Rick Reduction, Natural Resource Management and Climate change Adaptation in a New Approach to the Reduction of Vulnerability and Poverty, A Conceptual Framework Paper Prepared by Task Force on

Climate Change and V.C.a Adaptation., Editors 2003