Luận án tiến sĩ: Luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam.

Luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam. Luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam. Luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam. Luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam. Luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam.

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

BÙI HỒNG QUÝ

LUẬT TỤC VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA LUẬT TỤC ĐỐI VỚI THỰC HIỆN PHÁP LUẬT TRONG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI ÊĐÊ Ở CÁC TỈNH TÂY NGUYÊN VIỆT NAM

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả luận án

Bùi Hồng Quý

tục nghiên cứu, các câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu 26

Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LUẬT TỤC VÀ ẢNH HƯỞNG

CỦA LUẬT TỤC ĐỐI VỚI THỰC HIỆN PHÁP LUẬT 312.1 Khái niệm, đặc điểm, nội dung, vai trò của luật tục trong đời sống xã hội 312.2 Pháp luật và quan hệ giữa pháp luật với luật tục 442.3 Thực hiện pháp luật và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật 52

Chương 3: THỰC TRẠNG LUẬT TỤC CỦA NGƯỜI ÊĐÊ VÀ ẢNH

HƯỞNG CỦA CHÚNG ĐỐI VỚI THỰC HIỆN PHÁP LUẬT

TRONG

CỘNG ĐỒNG NGƯỜI ÊĐÊ Ở CÁC TỈNH TÂY NGUYÊN 673.1 Khái quát chung về luật tục trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên 673.2 Ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng

Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY ẢNH HƯỞNG

TÍCH CỰC, HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG KHÔNG TÍCH CỰC

CỦA LUẬT TỤC ĐỐI VỚI THỰC HIỆN PHÁP LUẬT

TRONG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI ÊĐÊ Ở CÁC TỈNH TÂY

4.1 Quan điểm phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng không

tích cực của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng

người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam giai đoạn hiện nay 1184.2 Các giải pháp phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế ảnh hưởng không

tích cực của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng

người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam giai đoạn hiện nay 129

DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ 155

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

HĐND : Hội đồng nhân dân

PBGDPL : Phổ biến, giáo dục pháp luậtQPPL : Quy phạm pháp luật

TAND : Toà án nhân dân

TGPL : Trợ giúp pháp lý

UBND : Uỷ ban nhân dân

XHCN : Xã hội chủ nghĩa

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Luật tục có nguồn gốc từ phong tục, tập quán của mỗi cộng đồng tộc người;trên thế giới, luật tục còn được gọi là luật dân gian, luật bản địa , và khi được nhànước thừa nhận như là một nguồn của pháp luật thì được gọi là tập quán pháp Luậttục là một dạng quy phạm xã hội, có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh hành

vi của con người Trong tiến trình phát triển của lịch sử xã hội loài người, luật tục rađời, điều chỉnh các quan hệ xã hội từ trước khi có nhà nước, có pháp luật và tồn tạisong hành cùng pháp luật cho đến ngày nay Trong tiến trình đó, với vai trò quantrọng của luật tục trong việc duy trì trật tự xã hội, nên kể từ khi mới ra đời, nhànước đã lựa chọn những luật tục - phong tục, tập quán phù hợp với yêu cầu quản lý

xã hội để nâng lên thành pháp luật Hiện nay, có rất nhiều quốc gia thuộc các hệthống pháp luật khác nhau thừa nhận phong tục, tập quán là nguồn của pháp luật

Và trong xu thế xã hội loài người ngày càng văn minh, quyền con người, quyền tựquyết của quốc gia, dân tộc ngày càng được tôn trọng, thì vấn đề đa dạng nguồnpháp luật, đa dạng các phương thức giải quyết các mối quan hệ trong xã hội, đặcbiệt là các phương thức hòa giải, tự quản, tự cam kết và tự thực hiện những điều đãcam kết càng được đề cao Do đó, có thể khẳng định, luật tục đã, đang và sẽ tiếptục phát huy vai trò quan trọng trong đời sống xã hội loài người

Ở Việt Nam, với đặc thù là một quốc gia đa dân tộc, có truyền thống lịch sử, vănhóa lâu đời, nên rất đa dạng và phong phú về phong tục, tập quán Dưới các triều đạiphong kiến và thời kỳ thực dân Pháp đô hộ, các hương ước làng xã, các phong tục,tập quán và luật tục đã đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung, thậm chí thay thếpháp luật, góp phần duy trì sự ổn định của xã hội Sau năm 1945, do nhiều nguyênnhân chủ quan và khách quan, trong một vài giai đoạn lịch sử, chúng ta không thừanhận tập quán là một loại nguồn của pháp luật Hiện nay, chúng ta đang đẩy mạnhxây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN), vấn đề xây dựng và hoànthiện hệ thống pháp luật được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm Quanđiểm chủ đạo cho quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam được xác địnhtrong Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xâydựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến 2010, định hướng đến 2020 làphải "Xuất phát từ thực tiễn Việt Nam, đồng thời tiếp thu

5

có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế về xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật; kết hợphài hòa bản sắc văn hóa, truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tính hiện đại của hệthống pháp luật" [26]; một trong những giải pháp về xây dựng pháp luật được Nghịquyết đề ra là nghiên cứu về khả năng khai thác, sử dụng tập quán , góp phần bổsung và hoàn thiện pháp luật Trên thực tế, một số lĩnh vực pháp luật nước ta, như dân

sự, thương mại, hôn nhân và gia đình , phong tục, tập quán đã được thừa nhận vàđảm bảo thực hiện từ phía Nhà nước, với những nguyên tắc nhất định Ở phương diệnrộng hơn, kế thừa các bản Hiến pháp trước đây, Hiến pháp hiện hành nước ta (Hiếnpháp năm 2013) khẳng định: "Nhà nước, xã hội chăm lo xây dựng và phát triển nềnvăn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhânloại" (Khoản 1 Điều 60) [75]; và " Các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết,giữ gìn bản sắc dân tộc, phát huy phong tục, tập quán, truyền thống và văn hóa tốtđẹp của mình" (Khoản 3 Điều 5) [75] Những nội dung Hiến định đó, vừa gợi mở,vừa đặt ra yêu cầu cấp thiết về vấn đề nghiên cứu bản sắc, truyền thống văn hóa,phong tục, tập quán và luật tục các dân tộc Việt Nam

Thực tế ở nước ta hiện nay, pháp luật được xác định là công cụ quan trọng nhất

để Nhà nước quản lý xã hội Mặc dù hiệu quả điều chỉnh của pháp luật trong xã hộingày càng tăng, nhưng nhìn tổng thể, phong tục, tập quán và luật tục vẫn có một vaitrò không thể thay thế trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội, nên có nhiều ảnhhưởng đối với thực hiện pháp luật của người dân, nhất là ở nông thôn, các cộng đồngdân tộc thiểu số và đặc biệt là với những lĩnh vực mà pháp luật chưa hoặc khôngđiều chỉnh được Bên cạnh đó, tuy việc nghiên cứu luật tục trong mối quan hệ vớipháp luật không phải là vấn đề mới ở Việt Nam, nhưng nhìn chung còn ít người quantâm; những nghiên cứu cho đến nay mới chỉ tiếp cận, khai thác khía cạnh hẹp nào đóhoặc đề cập chung chung, khái quát, mà chưa nghiên cứu, giải quyết một cách đầy

đủ và toàn diện về mối quan hệ giữa pháp luật với luật tục trong quản lý xã hội, cả vềmặt lý luận và thực tiễn Đó cũng là nguyên nhân của việc xây dựng, tổ chức thựchiện pháp luật ở nông thôn và cơ sở thời gian qua còn nhiều hạn chế và khiếmkhuyết Do vậy, việc nghiên cứu luật tục một cách có hệ thống trong quan hệ vớipháp luật là một yêu cầu đặt ra hiện nay; việc hiểu đúng giá trị của luật tục, phát huyđược những yếu tố tích cực của luật tục là hết sức cần thiết, nhằm góp phần nâng caohiệu quả trong quản lý xã hội, quản lý cộng đồng của chính quyền,

tạo nên sự ổn định và phát triển ở khu vực nông thôn, nhất là ở vùng đồng bào dântộc thiểu số.

Tây Nguyên là vùng đất phía Tây của Nam Trung bộ, gồm 5 tỉnh là Kon Tum,Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng; có 12 dân tộc tại chỗ cư trú từ lâu đời(Gia Rai, Êđê, Chu Ru, Raglai, Ba Na, Xơ đăng, Giẻ-Triêng, Brâu, Rơ măm, Mạ,M’nông và Cơ Ho); mỗi dân tộc tại chỗ đều có luật tục riêng, trong đó có nhữngluật tục khá nổi tiếng, như luật tục Êđê, luật tục M’nông, luật tục Gia Rai, luật tụcStiêng, luật tục Ba Na, luật tục Mạ , tạo nên kho tàng đa dạng và phong phú hệthống luật tục tại đây Dân tộc Êđê hiện nay có 330.000 người, xếp thứ 11 về dân sốtrong cộng đồng các dân tộc Việt Nam và đứng thứ hai trong số các dân tộc tại chỗ ởTây Nguyên (chỉ sau dân tộc Gia Rai), cư trú chủ yếu và tập trung tại tỉnh Đắk Lắk(gần 300.000 người), một bộ phận (khoảng hơn 30.000 người) cư trú tại vùng giápranh thuộc các tỉnh Phú Yên, Đắk Nông, Gia Lai Do cư trú kề cận nhau, có nhiềubuôn làng cộng cư từ lâu đời, nên giữa dân tộc Êđê với dân tộc Gia Rai (cư trú tậptrung ở tỉnh Gia Lai và tỉnh Đắk Lắk, có số dân đông nhất trong số các dân tộc tạichỗ ở Tây Nguyên) và dân tộc M’nông (cư trú tập trung ở tỉnh Đắk Nông và tỉnh ĐắkLắk) có rất nhiều điểm tương đồng trong phương thức sản xuất, canh tác, trong tổ chức

xã hội và trong sinh hoạt cộng đồng; nhiều phong tục tập quán thấy ở dân tộc Êđê thìcũng thấy ở người Gia Rai, người M’nông và ngược lại; ba dân tộc này cũng dễ dànghiểu được ngôn ngữ của nhau và có rất nhiều truyền thuyết chung cho cả ba tộc ngườinày Điều đó có nghĩa là, ở những phạm vi nhất định, các yếu tố cơ bản về phong tục,tập quán và luật tục của dân tộc Êđê cũng là sự đại diện cho dân tộc Gia Rai, dân tộcM’nông và thậm chí là nhiều dân tộc tại chỗ khác ở Tây Nguyên Do đó, có thể nói, làsản phẩm tinh thần, là truyền thống văn hóa, phong tục, tập quán được đúc kết qua quátrình lịch sử lâu đời của cộng đồng người khá đông đảo, luật tục Êđê được coi là điểnhình tương đối của các tộc người tại chỗ ở Tây Nguyên

Từ những lý do và nhận thức trên đây, chúng tôi chọn đề tài "Luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam" để nghiên cứu và làm Luận án Tiến sĩ Luật học.

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích

Mục đích nghiên cứu của Luận án là nhằm xây dựng và hoàn thiện các giải pháp

để phát huy những ảnh hưởng tích cực, hạn chế những ảnh hưởng không tích cực của

luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê (cũng như các dân tộctại chỗ khác) ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam một cách khả thi và có hiệu quả.

- Phân tích cơ sở lý luận về luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thựchiện pháp luật

- Phân tích, đánh giá thực trạng luật tục của người Êđê và ảnh hưởng của chúngđối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên

- Xác định quan điểm và hệ thống giải pháp bảo đảm việc phát huy ảnh hưởngtích cực, hạn chế ảnh hưởng không tích cực của luật tục đối với thực hiện pháp luậttrong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam giai đoạn hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Việc nghiên cứu Luận án được thực hiện trên đối tượng là luật tục của dân tộcÊđê, bao gồm luật tục trong xã hội truyền thống và sự hiện diện, tồn tại của luật tụctrong các buôn làng người Êđê hiện nay; nghiên cứu những yếu tố ảnh hưởng củaluật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê hiện nay (các yếu tốảnh hưởng của luật tục và luật tục Êđê đối với thực hiện pháp luật trong Luận án,được đề cập ở hai phương diện là tích cực và không tích cực)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Nghiên cứu những vấn đề lý luận về nhà nước và pháp luật, vai

trò của luật tục trong quản lý xã hội trước đây, hiện nay và xu hướng phát triển củathời đại; luật tục của người Êđê và những vấn đề nhằm phát huy vai trò tích cực củaluật tục đối với quá trình thực hiện pháp luật, mà cụ thể là được tiến hành thông quacác hình thức cơ bản của thực hiện pháp luật (tuân thủ pháp luật, chấp hành phápluật, sử dụng pháp luật, áp dụng pháp luật) và các lĩnh vực quan hệ xã hội chủ yếu(duy trì trật tự cộng đồng, hôn nhân và gia đình, dân sự, hành chính, hình sự, bảo vệtài nguyên - môi trường ) trong cộng đồng người Êđê

Về không gian và thời gian: Luận án được nghiên cứu tại những địa bàn cư trú

lâu đời và tập trung nhất của cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Namhiện nay Tuy nhiên, như đã đề cập trên đây, người Êđê hiện nay cư trú tập trung đôngnhất là ở tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Đắk Nông (chiếm đến 92% tổng số người Êđê của cảnước) [5, Biểu 5], do đó Luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu ở hai tỉnh này

Việc khảo sát, điều tra xã hội học, chủ yếu thực hiện tại các buôn làng ngườiÊđê sinh sống, trong đó chú trọng đối tượng là người dân, các già làng, nhữngngười có uy tín, am hiểu luật tục trong cộng đồng, đặc biệt là những vụ việc ápdụng luật tục cụ thể đã diễn ra và những người có liên quan; việc thu thập tư liệu, sốliệu được thực hiện ở các cơ quan, tổ chức có liên quan, chú trọng các ban tự quản,

tổ hòa giải ở khu dân cư của người Êđê

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, tưtưởng Hồ Chí Minh và quan điểm lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựngnhà nước và pháp luật; các học thuyết, quan điểm của các nhà tư tưởng tiến bộ khác

về nhà nước và pháp luật hiện đại, đặc biệt là về nhà nước pháp quyền, về tập quánpháp và về cơ chế tự quản của cộng đồng

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án được nghiên cứu trên cơ sở vận dụng phương pháp luận Mác - Lênin

và các phương pháp chủ yếu sau đây:

- Phương pháp thống kê, tổng hợp và phân tích tài liệu: Được sử dụng để thuthập và đánh giá các nguồn tài liệu liên quan đến đề tài Luận án, bao gồm các vănkiện của Đảng và Nhà nước ở Trung ương và địa phương; các công trình nghiêncứu về văn hóa - xã hội ở Tây Nguyên đã được công bố trong và ngoài nước; đặcbiệt là sử dụng các tư liệu, số liệu thống kê chính thức, các chủ trương, đường lốicủa Đảng và chính sách pháp luật hiện hành của Nhà nước, các báo cáo của cơ quanchức năng , để minh chứng cho những luận điểm nghiên cứu của Luận án Phươngpháp này được sử dụng để nghiên cứu toàn bộ nội dung Luận án, nhất là Chương I,Chương II và Chương III

- Phương pháp điền dã dân tộc học: Được chúng tôi coi trọng trong quá trìnhnghiên cứu trên thực địa, bao gồm các thao tác cơ bản như: Quan sát tham dự, quansát trực tiếp, phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm

+ Trong quá trình điền dã, chúng tôi cũng đã sử dụng phương pháp quan sáttham dự và quan sát trực tiếp, để cùng trao đổi, cùng thị sát với người dân để có thểthu thập các thông tin về cuộc sống của họ, trong đó có các thông tin về văn hóa -

xã hội và những vấn đề nhạy cảm có liên quan; để đánh giá các khía cạnh đời sốngkinh tế, văn hóa - xã hội của các dân tộc tại chỗ ở Tây Nguyên, đặc biệt là dân tộcÊđê - đối tượng nghiên cứu chính của đề tài

+ Để tiến hành trực tiếp phỏng vấn sâu người dân và cán bộ nơi người Êđêsinh sống, chúng tôi đã lựa chọn các thông tín viên chủ chốt gồm chính nhữngngười dân tộc tại chỗ, những người tham gia công tác chính quyền các cấp và cácgià làng, trưởng buôn làng, người có uy tín trong cộng đồng Nội dung phỏng vấnđược chúng tôi chuẩn bị trước bằng Đề cương với những câu hỏi được xây dựngtheo nguyên tắc gợi ý để người trả lời có nhiều lựa chọn khi đưa ra quan điểm, ýkiến của mình một cách khách quan nhất về vấn đề được hỏi Những vấn đề chínhtrong Bảng phỏng vấn sâu đề cập tới là những vấn đề mà bảng hỏi định lượngkhông thể giải quyết được một cách triệt để hoặc sâu sắc

- Phương pháp điều tra xã hội học: Được thực hiện thông qua Bảng hỏi chuẩn

bị sẵn Nguyên tắc chọn mẫu: Theo phương pháp ngẫu nhiên Trong cơ cấu mẫu cóchú ý tới các nhóm đối tượng khảo sát: Nhóm người dân tộc tại chỗ và nhóm ngườidân tộc mới đến Phương pháp trưng cầu ý kiến: Dùng Bảng hỏi trực tiếp với nhữngngười được trưng cầu ý kiến, theo nguyên tắc số phiếu phát ra phải lớn hơn số phiếu

dự kiến thu về ít nhất là 10% Kỹ thuật phân tích và xử lý thông tin, số liệu: Các sốliệu định lượng được xử lý bằng công cụ phần mềm hỗ trợ SPSS for Windows; cácthông tin định tính được kết hợp phân tích, đối chiếu cùng số liệu định lượng nhằm

bổ sung cho nhau, tăng tính xác thực của thông tin, số liệu thu thập được

Phương pháp điền dã dân tộc học và phương pháp điều tra xã hội học trên đây,được sử dụng chủ yếu để nghiên cứu Chương III và Chương IV Luận án (Thông tin

cơ bản về thực hiện hai phương pháp nghiên cứu này tại Mục I Phụ lục 06)

- Phương pháp chuyên gia: Được thực hiện qua các cuộc trao đổi trực tiếp vớicác chuyên gia làm công tác nghiên cứu, giảng dạy và thực tiễn về pháp luật và luậttục; những người có nhiều trải nghiệm khi nghiên cứu về văn hóa - xã hội TâyNguyên, cũng như những đánh giá của họ về tác động của các yếu tố văn hóa - xãhội ở Tây Nguyên đến sự ổn định và phát triển; phương pháp này cũng nhằm thu

thập ý kiến của lãnh đạo chính quyền các cấp, các ban, ngành trong việc thực thichính sách từ Trung ương xuống địa phương, làm cơ sở đối sánh với những thôngtin, tư liệu thu thập được trong quá trình nghiên cứu Phương pháp này là sự bổ trợcho các phương pháp nêu trên đây trong quá trình nghiên cứu toàn bộ nội dungLuận án.

5 Những kết quả nghiên cứu mới của Luận án

Từ mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đã xác định trên đây, Luận án có nhữngkết quả nghiên cứu mới sau đây:

Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện,chuyên sâu cả ở phương diện lý luận và thực tiễn về mối quan hệ giữa pháp luật vớiluật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồngngười Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên hiện nay

Luận án phân tích làm rõ thêm những vấn đề về luật tục Êđê trong xã hộitruyền thống và hiện nay; làm rõ các yếu tố và thực trạng ảnh hưởng của luật tụcđến thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê; chỉ ra những yếu tố, nội dung,phạm vi ảnh hưởng tích cực và không tích cực của luật tục đến thực hiện pháp luậttrong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên

Bên cạnh đó, Luận án đánh giá những nguyên nhân chủ yếu và đưa ra đượcnhững quan điểm, giải pháp thiết thực, hiệu quả nhằm từng bước phát huy nhữngảnh hưởng tích cực và hạn chế những ảnh hưởng không tích cực của luật tục đếnthực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

6.1 Ý nghĩa lý luận

Trên cơ sở giải quyết những vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận án góp phần chỉ

rõ những đặc điểm cơ bản của luật tục, luật tục Êđê và vị trí, vai trò của nó trongđiều chỉnh quan hệ cộng đồng; nhận diện mối quan hệ giữa pháp luật với luật tục.Kết quả nghiên cứu của Luận án đưa ra cách nhìn đầy đủ về truyền thống, thóiquen tâm lý trong đồng bào dân tộc Êđê nói riêng và đồng bào dân tộc thiểu số ởTây Nguyên nói chung; góp phần làm phong phú thêm lý luận nhà nước và phápluật về mối quan hệ giữa pháp luật với các quy phạm xã hội khác; bổ sung cơ sở lýluận về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộcthiểu số ở nước ta hiện nay

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận án góp phần đánh giá thực trạng, rút ra những giá trị tích cực, những mặthạn chế của luật tục Êđê trong quản lý xã hội trên địa bàn nghiên cứu; tìm ra nhữnggiá trị của luật tục cùng những giải pháp khả thi để có thể sử dụng luật tục hỗ trợcùng pháp luật trong điều chỉnh các quan hệ xã hội vùng nông thôn - cơ sở, vùngđồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên; làm cơ sở cho rà soát, hệ thống hóa, pháthuy những quy phạm luật tục phù hợp, đưa vào các hương ước, quy ước khu dân

cư, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật và loại bỏ những quy phạm mang tính

hủ tục lạc hậu, mê tín, dị đoan đang tồn tại trong luật tục, nâng cao ý thức thực hiệnpháp luật trong cộng đồng người Êđê nói riêng và các dân tộc tại chỗ ở Tây Nguyênnói chung

Luận án có thể làm tài liệu nghiên cứu, tham khảo trong việc giảng dạy, đàotạo, tập huấn chuyên sâu cho cán bộ; trong xây dựng chính sách về dân tộc củaĐảng và Nhà nước; trong quản lý xã hội, đảm bảo an ninh nông thôn, đưa pháp luậtvào cuộc sống vùng dân tộc thiểu số ở các tỉnh Tây Nguyên hiện nay và trongnhững năm tới

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, kết cấuluận án gồm 4 chương, 9 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1.1.1 Những công trình nghiên cứu về luật tục, luật tục Êđê và vai trò của luật tục đối với đời sống xã hội

Thứ nhất, trên thế giới, vấn đề luật tục sớm được đề cập tại các nước châu Âu.

Đó là sự hiện diện của các tập quán được luật hóa trong luật La Mã, khởi đầu là Bộluật 12 bảng - vào khoảng năm 450 trước Công Nguyên (Đây là một trong nhữngvăn bản luật ra đời sớm nhất và mãi cho đến thế kỷ XIX vẫn được xem là nguồnluật pháp quan trọng trong phần lớn các quốc gia châu Âu (ngay các Bộ luật Dân sựhiện đại, như Bộ luật Dân sự Đức và Bộ luật Dân sự Áo cũng hình thành trước tiên

từ Luật La Mã)) [121] Tuy vậy, theo nhiều nghiên cứu, trên thế giới luật tục đượcgiới học giả đặc biệt quan tâm nghiên cứu một cách chính thức kể từ cuối thế kỷXVIII G Condominas (một nhà nghiên cứu người Pháp) cho biết, chính quyềnthực dân trước đây có ý định tập hợp các bài thơ luật tục thành một dạng luật để ápdụng, những người đi đầu vận động cho công việc này có C Van Vollenhoven và

B Ter Haar đã thực hiện nhiều công trình nghiên cứu lớn [112, tr.55-56] NguyễnThị Hiền, khi tiếp cận luật tục cũng cho rằng, ở phương Tây luật tục đã được nghiêncứu từ cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX [112, tr.188]

Từ đầu thế kỷ XX, xuất hiện rất nhiều công trình nghiên cứu có giá trị về luậttục của các dân tộc trên thế giới, đặc biệt là ở châu Phi và châu Á, do các nhà

nghiên cứu phương Tây thực hiện Cũng theo Nguyễn Thị Hiền, khi thực dân Đức,Pháp và Anh đặt ách đô hộ một số nước ở hai châu lục này, thì một trong những vấn

đề căng thẳng là mâu thuẫn giữa luật bản địa (luật tục) và luật pháp phương Tây và đểgiải quyết vấn đề này, một số nước đã công nhận luật tục và kết hợp luật tục với luậtpháp trong điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, nhất là các quan hệ dân sự, hôn nhân, và

gia đình [112, tr.188-189] Ở châu Phi, có công trình nghiên cứu: "African Law and

Legal Theory" (Luật châu Phi và lý thuyết pháp luật) của Woodman [160], Gordon R

và A O Obilade, đã đề cập đến nhiều vấn đề về luật tục trong mối tương quan với luậtpháp, trong đó phần lớn nội dung đề cập tới bản chất của luật tục châu Phi, luật tụctrong hệ thống pháp luật của nhà nước [160] Bên cạnh đó, Ngô Đức Thịnh cho biết

còn có công trình của Y C Bekker: "Luật tục Nam phi", đề cập đến các khía cạnh

quan hệ hôn nhân và quan hệ gia đình, quyền thừa kế, quyền sở hữu [99, tr.17]

Ở châu Á, vốn có nhiều quốc gia chịu sự đô hộ bởi nhà nước thực dân, vấn đềnghiên cứu luật tục được người Anh, người Pháp quan tâm từ rất sớm ở Ấn Độ,Inđônêxia, Malayxia và nhất là ở Việt Nam Ngô Đức Thịnh cũng cho rằng, công

trình nghiên cứu: "Asian indigenous law in Interaction with Received law" (Luật

bản địa châu Á trong mối quan hệ tương hỗ với luật thành văn) của Masaji Chiba[154], bao gồm nhiều chương viết về luật tục của nhiều dân tộc và quốc gia khácnhau, như người Ai Cập Hồi giáo, Iran Hồi giáo, Sri Lanka, Ấn Độ, Thái Lan, Nhật

Bản [99, tr.17-18] Tại Ấn Độ, có công trình: "Luật tục bộ lạc ở Đông Bắc Ấn Độ" của Shinbani Roy và S H M Rizvi; hay "Đất đai công cộng và luật tục" của

Minoti Charcravarty-Kaul, đề cập đến vấn đề sở hữu đất đai theo luật tục ở Bắc ẤnĐộ Inđônêxia và Malayxia là hai quốc gia hiện còn sử dụng luật tục trong đờisống thường ngày của nhiều dân tộc, nên đã thu hút sự chú ý của các nhà nghiêncứu đến từ Hà Lan (Von Benda-Beckmann K và Von Benda-Beckmann F), Mỹ (John

Ambler) [99, tr.18], tiêu biểu có tác phẩm ADAT Law in modern Indonesia (Luật

ADAT ở Inđônêxia hiện nay) của M B Hooker [153]

Các nhà khoa học Việt Nam cũng có những nghiên cứu luật tục của các nước

trong khu vực, như tác phẩm: "Một số luật tục và luật cổ ở Đông Nam Á" của Vũ

Quang Thiện, Tô Nguyễn [97] (sưu tầm, biên dịch và giới thiệu: Luật tục của ngườiChin (ở Myanma và một phần đất tiếp giáp ở Ấn Độ) Ka-chin (ở Myanma và mộtphần đất tiếp giáp ở Trung Quốc); Bộ luật Lào cổ; Bộ luật Luông Pha-băng của

người Lào; Bộ luật hôn nhân và thừa kế của người Gia-va Hồi giáo ở Malayxia và

Inđônêxia) [97] Công trình: "Family law and Customary Law in Asia: A contemporary

Legal Perspective" (Luật gia đình và Luật tục ở châu Á: Một góc nhìn pháp lý hiện

nay) của David C Buxbaum [145] đã nghiên cứu một cách hệ thống về luật gia đình vàluật tục của nhiều quốc gia châu Á đặt trong mối quan hệ với pháp luật đương đại; và

công trình: "The Nature of Customary Law - Legal, Historical and Philosophical

Perspectives" (Bản chất của Luật tục - Quan điểm pháp lý, lịch sử và triết học) của

Amanda Perreau - Saussine và James B Murphy [144], nghiên cứu về bản chất củaluật tục trên cơ sở các quan điểm pháp lý, lịch sử và triết học

Thứ hai, ở Việt Nam, với đặc điểm có nhiều dân tộc cùng sinh sống nên đa

dạng về phong tục tập quán, đặc biệt là có rất nhiều luật tục được hình thành từ lâuđời và tồn tại với tính ổn định cao; cùng với đó, với lịch sử gần 100 năm bị thực dânPháp đô hộ, nên việc nghiên cứu luật tục của các dân tộc ở vùng đất này (gồm cảhương ước của người Việt) đã được người Pháp và các nhà nghiên cứu trong vàngoài nước khác quan tâm từ đầu thế kỷ XX cho đến nay Tiêu biểu như:

Một là, ở góc độ luật học ứng dụng: Ngày 30/7/1923, Toàn quyền Đông

Dương Pierre Pasquier ra Thông tri số 578-ca, yêu cầu thu thập và ghi chép luật tục

để thực thi việc cai trị, kể cả ở người Kinh và các dân tộc thiểu số [99, tr.20], [112,tr.65] Việc ban hành Thông tri này thể hiện sự quan tâm chính thức của chính quyềnthực dân, tuy nhiên, thực tế từ năm 1913, Leopold Sabatier (Ông sinh năm 1877, mấtnăm 1936, được bổ nhiệm làm đại diện tại Đắk Lắk năm 1912, sau đó làm Công sứtỉnh này trong gần 14 năm (từ 1915 đến 1929)) đã để công sưu tầm, hệ thống luật tục

và đến năm 1927 cho công bố cuốn sách ghi chép luật tục bằng tiếng Êđê (Hdruômhră klei duê klei bhiăn đưm) [151] (Đến năm 1940, Dominique Antomarchi đã dịchcuốn sách này ra tiếng Pháp và công bố thành cuốn: "Recueil des Cutumes Rhadies

du Daclac" So với cuốn xuất bản năm 1927, cuốn sách này có bổ sung hoàn chỉnhhơn, nội dung ghi chép các luật tục của người Êđê ở tỉnh Đắk Lắk, thực chất là cáccâu nói vần truyền miệng về: Các điều chung về tội, về hình phạt; tội chống lại thủlĩnh, các tội mà thủ lĩnh phạm phải, tội phạm với các cá nhân, tội trong hôn nhân, tộihình về tranh chấp của cải, đất đai ) Tuy chưa thật hoàn chỉnh và có nhiều nội dungbiên soạn theo ý chí của tác giả nhằm mục đích phục vụ việc cai quản của chínhquyền do chính Ông làm Công sứ, nhưng có thể

nói, đây là công trình sưu tầm, hệ thống và ứng dụng đầu tiên về luật tục ở Việt Nam,

nó có vai trò mở đầu cho các các công trình nghiên cứu luật tục ở Việt Nam và chủyếu là ở Tây Nguyên sau này

Sau cuốn luật tục Êđê của Leopold Sabatier, có các tác phẩm nghiên cứu luật

tục ở Việt Nam và chủ yếu ở Tây Nguyên, như: "Coutumier Stieng" (Luật tục Stiêng) của Theophile Gerber [159] đã ghi chép nội dung luật tục Stiêng "Nri:

Recueil des Coutumes Srê du Haut-Donnai" (Luật tục xét xử theo phong tục tập

quán của người Srê và người Mạ vùng thượng nguồn sông Đồng Nai) của JacquesDournes [149] đã ghi chép bằng tiếng Srê và dịch sang tiếng Pháp luật tục xét xửtheo phong tục tập quán của người Srê và người Mạ vùng thượng nguồn sông Đồng

Nai "Coutumier de la tribu Bahnar, des Sedang et des Gia Rai de la Province de

Kontum Selon la Coutume appliquée dans les tribunnax" (Luật tục của bộ lạc Bana,

Xơ đăng và Gia rai ở tỉnh Kon Tum, theo luật tục áp dụng trong các toà án) củaPaul Guilleminet [156] dẫn ra và bình luận những luật lệ tương ứng mà chính quyền

thực dân Pháp sử dụng "Quelques aspects du coutumier (N’ri) des Cau Mae" (Một

vài khía cạnh về luật tục (N’ri) của người Mạ) của Jean Boulbet [150] nói về luật

tục Mạ "Tơ lơi djuat: coutumier de la tribu Gia Rai" (Tơ lơi djuat: luật tục của bộ

lạc Gia Rai) của Pierre Bernard Lafont [157] đã ghi chép tương đối đầy đủ và trựctiếp từ những người có hiểu biết về luật tục của dân tộc Gia Rai ở tỉnh Gia Lai

Hai là, ở góc độ xã hội học và nhân học pháp luật: tác phẩm: "Luật và xã hội Việt Nam thế kỷ XVII - XVIII" của Insun Yu [143], chỉ ra sự khác biệt giữa nguyên lý

Nho giáo mà triều Lê nâng lên địa vị thống trị với những phong tục tập quán lâu đời

của truyền thống văn hóa Việt Nam Tác phẩm: "Xứ người Mạ lãnh thổ của thần

linh" của Jean Boulbet [42], nghiên cứu về luật tục của dân tộc Mạ và các dân tộc

thiểu số khác ở tỉnh Đồng Nai và vùng Tây nguyên Công trình: "Les peuples

Mon-Khmer, trait d’union antre les peuples de l’Asie Centrale et de l’Austronésie" (Các

dân tộc Môn-Khmer, gạch nối giữa các dân tộc của châu Á Trung tâm và châu Úc)của P W Schmidt [155] nghiên cứu và chỉ ra có sự liên hệ và nhiều điểm tươngđồng giữa các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khmer (Ở Việt Nam có đến 21tộc người thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khmer, cư trú ở cả ba miền: Miền Bắc có 5 tộcngười, trong đó, 4 tộc người (Khơ Mú, Mảng, Kháng, Xinh Mun) cư trú ở các tỉnhTây Bắc, tộc người Ơ Đu ở Nghệ An; Miền Trung - Tây Nguyên có 15 tộc người(Bru - Vân Kiều, Tà ôi, Cờ Tu, Ba Na, Xơ Đăng, Cơ Ho, H Rê, Gié Triêng,

Xtiêng, Co, Chơ Ro, Rơ Măm, Brâu); Nam Bộ là địa bàn cư trú của tộc ngườiKhmer Các tộc người này đều có lịch sử lâu đời ở Việt nam và Đông Dương Bêncạnh đặc điểm chung về ngữ hệ, mỗi tộc người có những đặc điểm văn hoá, phongtục tập quán và cả luật tục riêng [2]) của châu Á và các dân tộc ở châu Úc Tác

phẩm điền dã: "Chúng tôi ăn Rừng đá - Thần Gôo" của G Condominas [41] về

những phong tục tập quán của người M’nông Gar ở Tây nguyên Công trình:

"Người Êđê một xã hội mẫu quyền" của Anne de Hautecloque - Howe [54] đã có

cách nhìn thực tế về người Êđê ở Tây Nguyên trong bối cảnh đời sống xã hội, tôngiáo, gia tộc, khế ước hôn nhân và đặc biệt là xã hội mẫu quyền điển hình nhất củadân tộc này, là kết quả của tác giả qua 14 tháng (tháng 4/1961 đến tháng 6/1962) điđiền dã ở Đắk Lắk, nên có thể nói đây là một trong những công trình rất có giá trị

và có tính đại diện cao về phản ánh phong tục tập quán cũng như luật tục của người

Êđê ở Tây Nguyên Các tác phẩm: "Rừng người thượng" của Henri Maitre [61];

"Free in the Forest Ethnohistory of the Vietnamese Central Highland 1954-1976"

(Tự do trong rừng Lịch sử tộc người ở Tây Nguyên Việt Nam 1954-1976) của Gerald

Hickey [146]; "Sons of the Mountains Ethnohistory of the Vietnamese Central

Higlands to 1954" (Những đứa con của núi rừng Lịch sử tộc người ở Tây Nguyên

Việt Nam cho đến năm 1954) của Gerald Hickey [147]; "Shatted World Adaptation

and Survival among Vietnam’s Highland Peoples during the Vietnam War" (Một thế

giới bị chia cắt Thích ứng và sinh tồn của các tộc người cao nguyên trong thời kỳchiến tranh Việt Nam) của Gerald Hickey [148] , đã giúp chúng ta có thêm khámphá về vùng Tây Nguyên, với những phong tục tập quán và luật tục đa dạng, phongphú của các cộng đồng người dân tộc thiểu số tại chỗ ở vùng đất này Phạm Văn Sơn,

với Luận án Tiến sĩ: "Research on village covenants in Vietnamese rural communities

management" (Nghiên cứu về hương ước thôn bản trong quản lý cộng đồng nông

thôn Việt Nam) của Pham Van Son [158] đã nghiên cứu về luật tục, luật dân gian,hương ước ở Việt Nam dưới góc độ của nhân loại học và xã hội học pháp luật, qua đó

đã chỉ ra vai trò của hương ước cùng các phong tục tập quán và luật tục đối với quản

lý trong xã hội nông thôn; mối quan hệ giữa pháp luật với hương ước và luật tục,phong tục tập quán cùng xu hướng phát triển của chúng

Ba là, với các nhà nghiên cứu trong nước, cho đến nửa cuối thập niên 80 của

thế kỷ XX, trong đợt sưu tầm nghiên cứu văn hóa dân gian của Viện Nghiên cứu vănhóa dân gian phối hợp với Sở Văn hóa Thông tin tỉnh Đắk Lắk, vấn đề luật tục

mới được quan tâm đề cập Trong các cuốn sách: "Văn hóa dân gian Êđê" của Ngô Đức Thịnh, Tô Đông Hải và Đỗ Hồng Kỳ [101] và "Văn hóa dân gian M’nông" của

Ngô Đức Thịnh, Tô Đông Hải và Đỗ Hồng Kỳ [102] - là các kết quả của đợt sưutầm, ngoài các nội dung phản ánh về lịch sử, bản sắc văn hóa tộc người Êđê,M’nông, mỗi cuốn sách đều có một chương viết về luật tục của hai dân tộc này.Tiếp theo đó là các công trình do Ngô Đức Thịnh chủ trì thực hiện, như: Bổ sung,

biên dịch và công bố bộ: "Luật tục Êđê - tập quán pháp" [103; 104], nội dung giới

thiệu có hệ thống và đầy đủ về luật tục trong xã hội Êđê truyền thống; năm 1998,

công bố: "Luật tục M’nông - tập quán pháp" [108] giới thiệu về luật tục trong xã hội M’nông; năm 2004, xuất bản tác phẩm "Tìm hiểu luật tục các tộc người ở Nam

Tây Nguyên" [105] trên cơ sở bổ sung các bộ luật tục đã được người Pháp sưu tầm,

giới thiệu nội dung các văn bản luật tục các dân tộc Xtiêng, dân tộc Mạ, và dân tộc

Kơ ho; công trình: "Tìm hiểu luật tục các tộc người ở Việt Nam" [99]; "Luật tục

trong đời sống các tộc người ở Việt Nam" [100] đã khảo sát các khía cạnh khác nhau

của luật tục như góc độ tiếp cận, nguồn gốc và bản chất, các hình thức phát triển, nộidung luật tục, việc thực thi luật tục, giá trị của luật tục, luật tục và pháp luật; giớithiệu luật tục Êđê, M’nông ở Tây Nguyên, luật tục Thái ở phía Bắc và hương ước của

người Kinh Phan Đăng Nhật với các công trình: "Luật tục Gia Rai" [69]; "Luật tục

với đời sống" [70] đã luận giải luật tục các dân tộc Việt Nam, đặc biệt giới thiệu về

xã hội, luật tục dân tộc Gia Rai ở Gia Lai; luật tục và các quy ước văn hóa; luật tục

với việc phát triển xã hội hiện nay của các dân tộc thiểu số Việt Nam "Luật tục người

K’ho Lạch" của Krajan Plin [73], giới thiệu về văn hóa xã hội và luật tục của người

K’ho Lạch ở tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Đắk Nông

Vượt ra ngoài không gian các tỉnh Tây Nguyên là các công trình nghiên cứu vềluật tục của dân tộc Chăm và dân tộc Raglai ở các tỉnh Nam Trung bộ Có thể nói PhanĐăng Nhật, Tô Đông Hải, Nguyễn Thế Sang, Sử Văn Ngọc và Sử Thị Gia Trang , lànhững người Việt Nam có công nghiên cứu về cộng đồng người Chăm, người Raglai

và văn hóa, luật tục của hai tộc người này [68; 71; 72; 79] Bùi Quang Thanh, NguyễnVăn Mạnh, Nguyễn Xuân Hồng và Nguyễn Hữu Thông cũng đã có những nghiên cứu

về đặc điểm các dân tộc thiểu số cư trú ở khu vực miền núi các tỉnh Quảng Nam, ThừaThiên Huế, Quảng Trị (các dân tộc Cơ Tu, Xơ Đăng, Giẻ Triêng và Co ở Quảng Nam;

Tà Ôi, Cơ Tu, Bru-Vân Kiều ở Thừa Thiên Huế, Quảng Trị) [62; 91; 92]

Ở khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam, việc nghiên cứu và sưu tầm luật tục củacác dân tộc thiểu số chưa được quan tâm như ở khu vực Miền Trung - Tây Nguyên.Năm 1999, Ngô Đức Thịnh và Cầm Trọng chính thức công bố bộ luật tục Thái (xuấtbản lần 2 vào năm 2003), đây là bộ luật tục đầy đủ nhất cho tới nay của dân tộc Thái ởTây Bắc Việt Nam, được người Thái ghi chép lại bằng chữ Thái cổ [106; 107].

1.1.2 Những công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong các dân tộc ở Việt Nam

Thứ nhất, đối với luật tục của các dân tộc thiểu số: Trong những năm gần đây, khi

nghiên cứu về sự ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật, các nhà nghiêncứu thường chú trọng đến những yếu tố có tính thực tiễn Đặc biệt, gần đây nhất có mộtloạt đề tài cấp Nhà nước thuộc Chương trình Tây Nguyên 3 đã được nghiệm thu,nghiên cứu tổng thể về các lĩnh vực khác nhau, nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hộivùng Tây Nguyên, trong đó có rất nhiều đề tài có nội dung nghiên cứu về vai trò và sựảnh hưởng của luật tục các dân tộc đối với quản lý xã hội ở vùng Tây Nguyên hiện nay(chúng tôi sẽ đề cập rõ hơn về các đề tài này tại Mục 1.1.3)

Trong thực tiễn ở nước ta, sau khi có Nghị quyết Trung ương 05 Khóa VII(1993) và Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII (1996), vấn đề quan hệ giữaluật tục, hương ước và pháp luật cũng như vai trò của luật tục, hương ước với quản lý

và phát triển nông thôn ở cơ sở được đặc biệt quan tâm nghiên cứu trên khắp cả nước,nhiều hội thảo khoa học về vấn đề này đã được tổ chức ở Tây Nguyên [23; 24] Khởi

đầu là Hội thảo khoa học về "Mối quan hệ giữa luật tục, hương ước và pháp luật hiện

hành" của Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp [136] Hội thảo thu hút sự

tham gia của 10 tỉnh thuộc khu vực Duyên hải Miền Trung - Tây Nguyên và có 13 bàiphát biểu cùng tham luận được trình bày Các ý kiến thống nhất cho rằng cần nghiêncứu, sử dụng luật tục và hương ước vào quản lý cộng đồng và phát triển nông thôn ở cơ

sở, góp phần tăng cường tình đoàn kết dân tộc, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dântộc Tiếp theo là một loạt các hội thảo, đề tài, công trình khoa học được triển khai,nghiên cứu trên khắp cả nước và tập trung nhất là tại khu vực Tây Nguyên - Trung bộ

và khu vực Miền núi phía Bắc, tiêu biểu có:

Một là, ở khu vực Tây Nguyên và Trung bộ: Năm 1999, Trung tâm Khoa học xã

hội và nhân văn Quốc gia và Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Đắk Lắk phối hợp tổ

chức Hội thảo khoa học quốc tế về "Luật tục và phát triển nông thôn hiện nay ở

Việt Nam" [112] với sự tham gia của 40 nhà khoa học trong nước và 18 nhà khoa

học nước ngoài đến từ Pháp, Mỹ, Hà Lan, Inđônêxia, Thuỵ Sỹ, Đức, Nhật Bản vàđại diện các Bộ, ngành ở Trung ương và các địa phương trên phạm vi cả nước (Hộithảo nhận được hơn 60 báo cáo khoa học trong và ngoài nước, tập trung vào 4 chủ

đề lớn: Có 11 báo cáo tham luận đề cập các vấn đề chung về luật tục và nghiên cứuluật tục; 15 báo cáo tham luận đề cập các vấn đề về luật tục với việc bảo tồn, khaithác hợp lý tài nguyên thiên nhiên; 17 báo cáo tham luận đề cập về luật tục và vấn

đề quản lý xã hội và văn hóa ở cơ sở; 16 báo cáo tham luận đề cập các vấn đề vềluật tục và pháp luật) Hội thảo nhận định luật tục là sản phẩm của xã hội cổ truyền,gắn liền với hình thái kinh tế - xã hội tiền công nghiệp, gắn với cơ cấu xã hội mà ở

đó gia đình và buôn làng giữ vai trò then chốt và cơ bản của hệ thống xã hội; luậttục đã từng phát huy vai trò cố kết cộng đồng và điều hòa các mối quan hệ giữa conngười với con người và con người với thiên nhiên; hiện nay, vùng nông thôn nước

ta đang trải qua sự biến đổi từ xã hội cổ truyền sang xã hội công nghiệp hóa, hiệnđại hóa, trong bối cảnh đó, sự tồn tại của luật tục với những hình thức khác nhau,mức độ khác nhau trong các tộc người là một thực tế khách quan; tuy vậy, sự tồn tạicủa luật tục trong bối cảnh hiện nay luôn thể hiện hai mặt, mặt tích cực là góp phầnthúc đẩy sự phát triển xã hội và đó là mặt cơ bản, mặt không tích cực là không phùhợp, thậm chí kìm hãm sự tiến bộ xã hội hiện nay [112]

Tiếp đến, năm 2001, Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Quốc gia phối hợp

với UBND tỉnh Gia Lai tổ chức thành công Hội thảo: "Luật tục - Hương ước và

những vấn đề phát triển kinh tế - xã hội buôn làng các dân tộc Tây Nguyên" [113]

có hơn 100 đại biểu tham dự, là các nhà khoa học và các nhà quản lý của các cơquan Trung ương, các tỉnh khu vực Tây Nguyên và Trung bộ Có 30 báo cáo khoahọc được trình bày, tập trung vào ba chủ đề chính: Tổ chức buôn làng và vai trò củabuôn làng trong phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa và an ninh quốc phòng hiện nay ởTây Nguyên; Luật tục - hương ước và vai trò của nó trong quản lý cộng đồng buônlàng; Một số cơ chế, chính sách trong phát triển kinh tế - xã hội buôn làng các dântộc Tây Nguyên Hội thảo cũng cho rằng cần củng cố và phát triển toàn diện buônlàng, coi đó như là tổ chức xã hội cơ sở để phát triển kinh tế, tổ chức và quản lý xãhội, bảo tồn, làm giàu và phát huy bản sắc văn hóa, đảm bảo an ninh chính trị ởnông thôn các dân tộc Tây Nguyên [113]

Ngày 23/4/2005, tại thành phố Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, Tạp chí Nghiên cứuLập pháp đã phối hợp với Trường Đại học Đà Lạt tổ chức Hội thảo về chủ đề "Luậttục với thi hành pháp luật" [20] Tham gia Hội thảo có các nhà nghiên cứu luật học,

xã hội học, dân tộc học, đại diện một số cơ quan tư pháp, cơ quan quản lý Nhànước, một số già làng và sinh viên luật (Hội thảo đã nghe 8 báo cáo tham luận vàthảo luận về những vấn đề: Khái niệm, khái luận về luật tục; vị trí và vai trò của luậttục trong mối quan hệ với pháp luật, quản lý xã hội vĩ mô và vi mô; sự hình thành

và vai trò của luật tục trong sinh hoạt và quản lý cộng đồng của dân tộc K’ho, Chăm

và một số dân tộc ở Tây Nguyên; vận dụng tục lệ trong xét xử; vai trò của hoà giảiqua cơ chế luật tục trong giải quyết tranh chấp và quản lý cộng đồng ở một số cộngđồng dân tộc ít người; sự cần thiết của nghiên cứu luật tục để tiếp thu bổ sung, hoànthiện các dự án lập pháp, lập quy để tăng cường tính khả thi của pháp luật; về việcxây dựng và thực hiện giảng dạy luật tục ở Trường Đại học Đà Lạt) Một trongnhững nội dung được Hội thảo thừa nhận, đó là giá trị xã hội của luật tục, khi chorằng xã hội ngày càng phát triển, vai trò của pháp luật càng lớn, càng tạo tiền đề cho

nó chuyển dần sang sự thực hiện mang tính tự quản; luật tục, ở một phạm vi nhấtđịnh cũng có vai trò, giá trị xã hội quan trọng như pháp luật là điều chỉnh các mốiquan hệ xã hội, duy trì và đảm bảo trật tự cộng đồng [20]

Về vai trò và ảnh hưởng của luật tục đối với sự vận hành thiết chế tự quản

buôn làng, trong cuốn: "Buôn làng cổ truyền xứ Thượng" của Lưu Hùng [55] cho

thấy luật tục của các tộc người Tây nguyên đã từng bị thách thức nghiêm trọng dướitác động của những chính sách cai trị trước năm 1975 (Sau khi xâm chiếm vùng caonguyên, người Pháp đã thay thế tòa án phong tục bằng tổ chức tòa án và hệ thốngluật pháp quốc gia, từ tháng 6/1929, tòa án phong tục được chính quyền thuộc địathừa nhận trở lại; đến chính quyền Ngô Đình Diệm lại bãi bỏ tòa án phong tục vàthay vào đó là pháp luật chung, do đó đã bị dân chúng chống đối mạnh mẽ; đếntháng 7/1969, chính quyền Nguyễn Văn Thiệu phải chấp nhận tái lập tòa án phongtục) Và sau năm 1975 đến nay, vị trí của người thủ lĩnh buôn làng và vai trò củathiết chế tự quản buôn làng cổ truyền có phần giảm sút [55, tr.183, 252]

Ngoài ra, năm 2007, Trương Bi và cộng sự còn xuất bản cuốn sách: "Vận dụng

luật tục M’nông vào việc xây dựng gia đình, buôn, thôn văn hóa" [6] và cuốn sách:

"Vận dụng luật tục Êđê vào việc xây dựng gia đình, buôn, thôn văn hóa" [8] đã

phân tích những yếu tố tích cực của luật tục, đưa ra các chỉ dẫn thực hành nhằm vậndụng luật tục M’nông, luật tục Êđê vào việc xây dựng gia đình, buôn, thôn văn hóa.

Trong cuốn: "Tổ chức và hoạt động buôn làng trong phát triển bền vững vùng Tây

Nguyên" của Bùi Minh Đạo [27] đã nêu ý kiến đề nghị cần tôn trọng và kế thừa

những truyền thống xã hội của buôn làng trong xây dựng buôn làng mới, vì nhữngtruyền thống đó vẫn đã và đang tồn tại; ngành tư pháp và tòa án cần nghiên cứu để

có phương án phù hợp nhằm kết hợp hài hòa luật pháp và tòa án nhà nước với luậttục và tòa án phong tục ở các buôn làng Tây Nguyên; thực sự tôn trọng, tôn vinh,tranh thủ và thu hút già làng vào xây dựng buôn làng mới bằng những chính sáchthiết thực và cụ thể [27, tr.211] Trương Tiến Hưng có các công trình nghiên cứukhái quát về luật tục và nội dung cơ bản của luật tục dân tộc Chăm; những giá trị cơbản của luật tục và những khả năng vận dụng luật tục trong quản lý cộng đồngngười Chăm của chính quyền cơ sở và ở tỉnh Ninh Thuận [56; 57] Vi Văn Sơn vớiLuận án Tiến sĩ Luật học, đã có sự phân tích giá trị xã hội của luật tục người Tháihiện nay và thực trạng vận dụng trong quản lý nhà nước đối với cộng đồng ngườiThái ở các tỉnh Bắc Trung Bộ Việt Nam [80] Cũng với Luận án Tiến sĩ Luật học,Nguyễn Thị Vân Anh đã nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về ảnhhưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật hôn nhân và gia đình trong các dântộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên [1] Bùi Hồng Quý, cũng đã thực hiện thành côngLuận văn Thạc sĩ Luật học về sự ảnh hưởng của luật tục trong thực hiện pháp luậtcủa đồng bào dân tộc thiểu số và những khả năng vận dụng luật tục trong quản lýcộng đồng ở các tỉnh Tây Nguyên [77]

Hai là, ở khu vực phía Bắc: Năm 1997, trong khuôn khổ Đề tài khoa học cấp

Bộ, Bùi Xuân Trường và cộng sự đã có những nghiên cứu cơ bản về luật tục củadân tộc Thái và dân tộc H’mông ở Tây Bắc Việt Nam, trong mối quan hệ với các lĩnhvực pháp luật như hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình và quản lý xã hội ở cơ sở [118] Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp, cũng có sự quan tâm, tổchức Hội thảo khoa học tại Lào Cai vào năm 1999, nghiên cứu về mối quan hệ giữaluật tục của các dân tộc ở miền núi phía Bắc và pháp luật, nhằm vận dụng vào quản lý

cộng đồng ở nông thôn - cơ sở [137]; Hội thảo khoa học "Vai trò và ảnh hưởng của

hương ước, quy ước trong việc bảo vệ môi trường - Thực trạng và giải pháp" [133].

Năm 2011, Trung tâm Tư vấn quản lý bền vững tài nguyên và Phát

triển văn hóa cộng đồng Đông Nam Á (CIRUM) có đề tài nghiên cứu trong cộng đồngngười Dao ở tỉnh Lào Cai và người Thái ở tỉnh Điện Biên, nhằm tìm hiểu và phân tíchcác luật tục, phát hiện các bất cập giữa luật tục và chính sách, pháp luật của nhà nướctrong quản lý, sử dụng tài nguyên rừng và nước Đề tài khuyến nghị để pháp luật thihành nghiêm và hiệu quả, thì các văn bản pháp luật cần tính đến tính đặc thù của luậttục và cần coi cộng đồng dân cư là đối tượng điều chỉnh, thừa nhận những yếu tố tíchcực của luật tục; cần có những nghiên cứu sâu, đồng bộ và đánh giá đầy đủ luật tục củacác cộng đồng thiểu số nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị của nguồn tri thức này;chú trọng nâng cao vai trò, vị trí của già làng, trưởng tộc, đồng thời nâng cao nhận thứccho người dân về các chính sách, pháp luật của Nhà nước [117] Dương Tuấn Nghĩavới Luận án Tiến sĩ Văn hóa học, đã nghiên cứu, đánh giá và đề xuất giải pháp nhằmphát huy vai trò tri thức dân gian và luật tục trong khai thác, bảo vệ tài nguyên rừng củangười Hà Nhì Đen, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai [66].

Thứ hai, đối với hương ước của người Việt: Bên cạnh nghiên cứu luật tục của

các dân tộc thiểu số, việc nghiên cứu hương ước của người Việt (một dạng luật tụcthành văn) có ý nghĩa về nhiều mặt, nên từ các thập kỷ giữa thế kỷ XX, các nhànghiên cứu dân tộc học, văn hóa dân gian, sử học, xã hội học của Việt Nam đã có sựquan tâm Công trình có tính chất tổng hợp và quan trọng đầu tiên, là năm 1991Viện Thông tin khoa học xã hội đã tập hợp và công bố Thư mục hương ước ViệtNam (thời kỳ cận đại) với khoảng 6.000 tên bản hương ước [109] Gần đây dần xuấthiện nhiều công trình nghiên cứu rất có giá trị về hương ước, như: Bùi Xuân Đính

với các tác phẩm: "Lệ làng phép nước" [32]; "Hương ước và quản lý làng xã" [33]

và Luận án Phó Tiến sĩ khoa học Lịch sử: "Về một số hương ước làng Việt ở đồng

bằng Bắc Bộ" [34], đã nêu giá trị pháp lý, những tác động tích cực và không tích

cực trong xã hội Lê Đức Tiết sưu tầm các sử liệu từ những bản hương ước cổ; phântích giá trị của hương ước trong điều chỉnh các mối quan hệ làng xã [81] Ngô ĐứcThịnh nghiên cứu giá trị của luật tục các dân tộc thiểu số và hương ước của ngườiViệt [99; 100] Đào Trí Úc và cộng sự, Trương Thìn đã có những nghiên cứu mốiquan hệ hương ước với pháp luật và trong thực hành, phát huy dân chủ ở nông thônhiện nay [98; 125] Nguyễn Hữu Thông và cộng sự đề cập về đặc trưng của làng xã

và hương ước trong đời sống cộng đồng ở các tỉnh Bắc miền Trung [110] Vũ DuyMền nghiên cứu vai trò của hương ước đối với đời sống cộng đồng làng xã [63]

Nguyễn Huy Tính với Luận án Tiến sĩ Luật học [58] và Nguyễn Thị Quế Hương vớiLuận án Tiến sĩ Triết học [82] nghiên cứu biến đổi từ hương ước cổ đến hương ướcmới, khẳng định hương ước là công cụ tự quản hữu hiệu của các cộng đồng dân cư,

có quan hệ biện chứng với pháp luật

Nghị quyết số 05-NQ/HNTW của Ban Chấp hành Trung ương khóa VII ngày10/6/1993, với chủ trương khuyến khích xây dựng và thực hiện các hương ước, cácquy chế về nếp sống văn minh ở các thôn, xã; Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốclần thứ VIII (1996) xác định thực hiện tốt các cơ chế làm chủ của nhân dân, trong

đó có làm chủ trực tiếp bằng các hình thức nhân dân tự quản, bằng các quy ước,hương ước tại cơ sở [23; 24]; ngày 19/6/1998 Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉthị số 24/1998/CT-TTg về việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước củalàng, bản, thôn, ấp, cụm dân cư Với các văn bản này, hương ước nói riêng và luậttục, phong tục tập quán nói chung không chỉ dừng ở việc nghiên cứu, mà đã trở lại,

đi vào đời sống, tiếp tục phát huy những giá trị tích cực trong đời sống xã hộithường nhật, được Đảng và Nhà nước thừa nhận, nhân dân tích cực hưởng ứng thamgia xây dựng, bảo tồn và thực hiện với tinh thần tự giác cao

1.1.3 Những công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng dân tộc Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên

Như đã đề cập, các vấn đề liên quan đến luật tục, luật tục Êđê ở Tây Nguyênđược các nhà chức trách, nhà khoa học liên tục quan tâm nghiên cứu suốt hơn mộtthế kỷ qua Gần đây nhất, có một loạt các đề tài cấp Nhà nước thuộc Chương trìnhTây Nguyên 3 - Mã số: KHCN-TN3/11-15 đã được nghiệm thu, nghiên cứu tổngthể về các lĩnh vực nhằm phát triển kinh tế - xã hội vùng Tây Nguyên, có không ít

đề tài với nội dung nghiên cứu sâu về vai trò và sự ảnh hưởng của luật tục các dântộc đối với quản lý xã hội trong cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ và dân tộc

Êđê, như: Đề tài: "Hệ thống chính trị ở cơ sở phục vụ phát triển bền vững Tây

Nguyên" [132_ENREF_132 ]; Đề tài: "Vai trò của văn hóa và lối sống trong phát

triển bền vững Tây Nguyên" [139]; Đề tài: "Quan hệ tộc người và chiến lược xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc trong phát triển bền vững Tây Nguyên" [129]; Đề

tài: "Vấn đề phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở Tây Nguyên" [119]; Đề tài: "Xây dựng luận cứ khoa học cho việc bổ sung và đổi mới hệ thống thể chế phát

triển bền vững Tây Nguyên" [115]; Đề tài: "Vấn đề nông nghiệp, nông dân và nông

thôn trong phát triển bền vững Tây Nguyên" [142]; Đề tài: "Vai trò của một số nhóm xã hội của các dân tộc tại chỗ trong phát triển bền vững Tây Nguyên" [135];

Đề tài: "Các giá trị phát triển cơ bản của vùng Tây Nguyên và xác định các quan

điểm, định hướng, giải pháp phát triển bền vững Tây Nguyên" [114]; Đề tài: "Vai trò của một số định chế xã hội phi chính thức đối với sự phát triển bền vững Tây Nguyên" [124]

Có thể nói, sự quan tâm của đông đảo các Đề tài cấp Nhà nước trên đây đãkhẳng định giá trị, tầm quan trọng, vai trò và sự ảnh hưởng của luật tục đối với quản

lý xã hội và thực hiện pháp luật trong cộng đồng các dân tộc thiểu số tại chỗ và dântộc Êđê ở Tây Nguyên hiện nay Tổng hợp các phát hiện nghiên cứu, các kết quả phântích từ điều tra, khảo sát, tư liệu về thực trạng luật tục ở Tây Nguyên, tổng kết các đềtài thuộc Chương trình Tây Nguyên 3 trên đây đã đưa ra những kết luận có liên quan

về ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng các dân tộc tạichỗ và dân tộc Êđê ở Tây Nguyên: Đề tài TN3/X04 nhận định cấu trúc xã hội hiệnnay ở Tây Nguyên chưa kết hợp hài hòa giữa truyền thống (luật tục) và hiện đại (phápluật); vai trò của khua buôn (trưởng buôn), hội đồng làng và những già làng chưađược xem trọng và phát huy ; các nguyên tắc quản trị cộng đồng và an sinh xã hộitrên nền tảng của luật tục chưa được chú ý; cán bộ các cấp chưa lưu tâm nhiều đến trithức "bản địa", nên đôi lúc đã áp đặt những quan điểm không phù hợp với nhận thức,với tâm tư nguyện vọng, với văn hóa, lối sống truyền thống của cộng đồng, giữa phápluật của Nhà nước và luật tục của địa phương [139, Điểm 4.1, Mục II, Chương Haicủa Tài liệu (Tài liệu gốc không đánh số trang)] Đề tài TN3/X07 nhận xét trong sốcác giá trị văn hóa tiêu biểu này, văn hóa luật tục đóng một vai trò đặc biệt quan trọngđối với cộng đồng dân tộc thiểu số tại chỗ của Tây Nguyên, thậm chí tại nhiều cộngđồng tác động của luật tục đôi khi còn cao hơn pháp luật; cũng chính vì thế, trongquá trình phát triển, đôi khi việc thực thi các quy định của pháp luật có sự khác biệtvới luật tục truyền thống của người dân; điều này đòi hỏi cán bộ thực thi pháp luật,nhất là cán bộ cấp xã phải am hiểu ngôn ngữ, phong tục tập quán của người dân; từ

đó, có các biện pháp tuyên truyền, vận động phù hợp để người dân có thể hiểu vàtuân thủ theo các quy định pháp luật cũng như dần dần thay đổi các phong tục, tập tụclạc hậu [119, tr.195] Đề tài TN3/X09 cho rằng luật tục là một loại thể chế cộngđồng quan trọng của các tộc người Tây

Nguyên; nói đến luật tục tức là nói đến phong tục, tập quán đã hình thành trongnhiều năm, trong nhiều thế hệ, đồng bào nói rằng, luật tục là "ông bà để lại cho"; đếnnay, cùng với pháp luật của Nhà nước, luật tục vẫn tồn tại và có một vị trí quan trọngtrong việc điều chỉnh các mối quan hệ trong đời sống của đồng bào các dân tộc thiểusố; ở mỗi dân tộc thiểu số khác nhau có luật tục riêng, thể hiện bản sắc, đặc trưng riêngcủa dân tộc mình [115, tr.185] Báo cáo Tổng kết Chương trình khẳng định thiết chế

tự quản cộng đồng, hay thiết chế già làng là giá trị văn hóa xã hội đặc trưng, tiêu biểucủa Tây Nguyên; luật tục được coi là giá trị văn hóa xã hội đặc trưng, tiêu biểu ở TâyNguyên có vai trò như một loại luật pháp sơ khai [131, tr.145-146]

Như đã đề cập trên đây, luật tục Êđê lần đầu tiên được Leopold Sabatier, viênCông sứ Pháp tại tỉnh Đắk Lắk để công sưu tầm, ghi chép, hệ thống hóa và chocông bố vào năm 1927 Sau này, các nhà dân tộc học gồm Ngô Đức Thịnh, Chu TháiSơn, Nguyễn Hữu Thấu đã dựa trên văn bản luật tục Êđê của Leopold Sabatier và

tham khảo các điều luật tục mới sưu tầm được soạn thành cuốn: "Luật tục Êđê - tập

quán pháp" [104] Ấn phẩm này được Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia xuất bản

năm 1996 và được Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc xuất bản lần thứ hai vào năm 2012.Trong lời giới thiệu của ấn phẩm này, các soạn giả đã đánh giá cao giá trị của luật tụcđối với việc nghiên cứu tộc người trong xã hội cổ truyền và phần nào cả trong xã hộihiện đại Như vậy, những người Việt Nam tiên phong và có nhiều thành công trongnghiên cứu luật tục Êđê, đó là Ngô Đức Thịnh và các cộng sự của Ông Ngoài cuốnsách: "Luật tục Êđê" nêu trên đây, trong các công trình được công bố khác, Ngô ĐứcThịnh cũng cho rằng luật tục Êđê có giá trị về khá nhiều mặt, một trong số đó là trithức dân gian về quản lý cộng đồng [99, tr.130] Ông cũng cho rằng hiện nay luậttục Êđê còn đang phát huy vai trò điều chỉnh mọi mối quan hệ xã hội tại các buônlàng dân tộc, có khá nhiều điều ở luật tục vẫn còn phù hợp với xã hội hiện tại, nhưngcũng có những quy định đã thực sự lỗi thời, cản trở sự tiến bộ và phát triển ở cộngđồng Êđê [99, tr.139], [104, tr.49]; hiện nay mô hình tòa án phong tục theo truyềnthống dần được chuyển hóa sang tổ hòa giải và đóng vai trò tích cực trong việc điềuchỉnh các quan hệ xã hội trên cơ sở kết hợp luật tục và không đi ngược với phápluật [99, tr.141-142], [104, tr.51]

Ở phương diện nghiên cứu ứng dụng luật tục Êđê trong quản lý cộng đồng

hiện nay, có cuốn sách: "Luật tục Êđê về bảo vệ rừng, đất đai, nguồn nước" của

Trương Bi và cộng sự [7] Những nội dung được nêu trong cuốn sách này, bên cạnhkhai thác những điều có sẵn trong luật tục cổ truyền còn được bổ sung những điềumới được sưu tầm ở các buôn làng dân tộc Êđê về bảo vệ rừng, đất đai, nguồn nước,động thực vật quý hiếm của núi rừng; cảnh báo về sự tàn phá của con người đối vớitài nguyên của núi rừng và đề xuất cần phát huy vai trò của luật tục Êđê để bảo vệcác nguồn tài nguyên này [7, tr.4-5] Tiếp đó, Trương Bi và cộng sự còn có cuốn sách:

"Vận dụng luật tục Êđê vào việc xây dựng gia đình, buôn, thôn văn hóa" [8], trên cơ

sở kết quả vận dụng luật tục Êđê vào việc quản lý, xây dựng đời sống văn hóa mới ởmột số buôn làng, được sưu tầm biên soạn lại, biên dịch thành song ngữ Êđê - Việtdưới dạng lời nói vần để thuận lợi cho công tác tuyên truyền, vận động người dânthực hiện

Đề cập đến già làng - một chủ thể không thể thiếu trong luật tục và thực hành

luật tục, có: "Tây Nguyên - nét độc đáo của văn hóa truyền thống các dân tộc" của Nguyễn Minh Thắng, Nguyễn Thị Thanh [95]; "Già làng Tây Nguyên" của Linh Nga Niê Kđăm [59]; "Vai trò của già làng trong đời sống xã hội hiện nay ở huyện

Krông Nô, tỉnh Đắk Nông" của Đào Huy Quyền [78] Các nghiên cứu này chủ yếu

đề cập về thiết chế tự quản buôn, làng, vai trò của già làng và các luật tục các dântộc tại chỗ và dân tộc Êđê ở Tây Nguyên

Gần đây nhất, trong cuốn: "Luật tục Ê Đê, một nền tư pháp hòa giải: Những

giá trị xã hội và sự biến đổi" của Trương Thị Hiền [47] đã khảo sát, nghiên cứu rất

công phu nền tảng giá trị xã hội và sự biến đổi của luật tục Êđê với tính chất vừa làkết quả của sự thay đổi về đời sống kinh tế và tinh thần của người Êđê, vừa là sựthích ứng của luật tục Êđê đối với các thiết chế mới trong xã hội Việt Nam hiện đại(xét luật tục như một hiện tượng xã hội trong mối tương quan với luật pháp Nhànước; quy ước thôn buôn, cơ chế hòa giải cơ sở )

Tại Hội thảo khoa học về: "Mối quan hệ giữa luật tục, hương ước và pháp luật

hiện hành" của Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp [136], có 2 tham

luận được trình bày về luật tục Êđê, trong đó tham luận của Sở Tư pháp tỉnh ĐắkLắk đã so sánh những quy định cụ thể của luật tục Êđê với các quy định tương ứngcủa pháp luật trên các lĩnh vực dân sự, hôn nhân và gia đình, hình sự, hành chính ,chỉ ra những điểm tương đồng, khác biệt giữa luật tục Êđê và pháp luật, những điểmtích cực của luật tục Êđê có thể vận dụng và phát huy trong tổ chức thực hiện pháp

luật (Luật tục Êđê hiện nay có những ưu điểm nhất định, góp phần không nhỏ vàoviệc duy trì, điều tiết cuộc sống cộng đồng Tuy nhiên, nó cũng có những mặt hạnchế như những quy định không phù hợp với luật pháp hiện hành; nhiều vụ việc, mặc

dù TAND các cấp đã xét xử nhưng người dân tộc Êđê có thể yêu cầu buôn làng xét xửlại và bản án được xét xử theo luật tục được buôn làng chấp nhận hơn; cần nghiêncứu kỹ các luật tục để khi ban hành các văn bản pháp luật có những quy định phù hợpcho người dân tộc thiểu số; những người xử kiện ở buôn làng là người am hiểu luậttục, rất có uy tín với cộng đồng, cần tạo điều kiện cho họ được học tập luật pháp nhànước, và hướng cơ cấu để họ là thành viên hoặc tổ trưởng các tổ hoà giải ở buônlàng) [136, tr.35-66]

Tại Hội thảo khoa học quốc tế về: "Luật tục và phát triển nông thôn hiện nay

ở Việt Nam" của Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Quốc gia [112], trong số

hơn 60 báo cáo khoa học thì có đến 10 báo cáo về Luật tục Êđê, gồm: Nguyễn HữuTrí có tham luận "Luật tục Êđê, luật tục M’nông và vai trò của nó trong đời sốngđồng bào các dân tộc ở tỉnh Đắk Lắk"; Nguyễn Thành Chinh có tham luận "Luật tụcÊđê, M’nông với việc xây dựng đời sống văn hóa ở buôn làng"; Nguyễn Thị Hòa cótham luận "Tập quán pháp và vai trò của người đàn ông Êđê trong xã hội mẫu hệ";Thu Nhung Mlô có tham luận "Luật tục với phụ nữ Êđê xưa và nay"; Trương Bi cótham luận "Luật tục Êđê với việc xây dựng buôn văn hóa ở huyện Cư M’gar"; ChuThái Sơn có tham luận "Về tập quán "lấy cắp một phải đền ba""; Hoàng Cầm cótham luận "Tài sản và sở hữu tài sản trong luật tục Êđê"; Hoàng Thị Kim Quế cótham luận "Một số vấn đề về luật tục và pháp luật ở Đắk Lắk hiện nay"; Trần ĐìnhLong có tham luận "So sánh luật tục Êđê và luật tục M’nông với một số vấn đềtrong luật pháp hiện hành" Đặc biệt, Ama Thin (người Êđê, sinh sống ở BuônTring) có tham luận "Luật tục trong đời sống của người Êđê ở buôn Tring, xã EaBlang, huyện Krông Buk, tỉnh Đắk Lắk" đã trình bày một cách cụ thể, sinh động vềvai trò của già làng, người xử kiện, tổ hòa giải, tình hình sử dụng luật tục, sự thay đổitrong sử dụng luật tục ở địa phương so với xưa kia và có những nhận định, kiến nghịcần quan tâm (Hiện nay, luật tục Êđê vẫn được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng dântộc Êđê với mục đích nhằm hoà giải các mâu thuẫn, xung đột trong cộng đồng, bêncạnh đó luật tục còn có tác dụng giáo dục các thế hệ trẻ người Êđê cách cư xử đúng đắnvới mọi người trong cộng đồng của mình, và hơn nữa còn giúp cho họ biết trântrọng

những giá trị văn hoá tinh thần của dân tộc như luật tục; luật tục Êđê cần được duy trìbằng cách thành lập các Tổ hoà giải với sự tham gia tích cực của các Khoa phat kđi(người xử kiện) ở tất cả các cấp xã, huyện, tỉnh, và tuyển chọn những Khoa phat kđi

am hiểu luật tục cũng như có kinh nghiệm trong cuộc sống; cần in ấn các tài liệu vềluật tục và phổ biến rộng rãi trong cộng đồng người Êđê để cho các thế hệ trẻ sau nàyđều biết được; sự quan tâm đúng đắn của các cấp chính quyền đối với luật tục là rấtquan trọng để bảo lưu được luật tục cho người Êđê, xóa bỏ một số điểm lạc hậu khôngphù hợp với xã hội hiện nay trong luật tục để dân tộc Êđê tiến tới một xã hội tiến bộ,văn minh và phát triển về kinh tế, xã hội và văn hoá ) [112, tr.1015-1016]

Ngoài ra, còn có Hội thảo: "Luật tục - Hương ước và những vấn đề phát triển

kinh tế - xã hội buôn làng các dân tộc Tây Nguyên" của Trung tâm Khoa học xã hội

và nhân văn Quốc gia [113], có 03 trên tổng số 30 báo cáo về luật tục Êđê Hội thảo

"Tập quán pháp, tiền lệ pháp và việc đa dạng hóa hình thức pháp luật ở Việt Nam"

[123] (trong khuôn khổ đề tài khoa học cấp Bộ), do Trường Đại học Luật thành phố

Hồ Chí Minh tổ chức vào tháng 11/2016, đã thu hút 14 báo cáo tham luận, trong đó có

3 báo cáo về luật tục Êđê (Tạ Quang Tòng có Báo cáo: "Người Êđê ở Tây Nguyên vàcách thức xử lý các hành vi vi phạm luật tục" và Báo cáo: "Luật tục Êđê - Một số quyđịnh về hôn nhân gia đình"; Vũ Thị Bích Hường có Báo cáo: "Những hành vi vi phạm

luật tục của người trưởng buôn)" [123] Hội thảo: "Các tập quán điển hình điều chỉnh

quan hệ dân sự, thương mại, hôn nhân và gia đình ở Việt Nam và thực tiễn áp dụng của các cơ quan có thẩm quyền" của Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp [134] đã thu

hút rất nhiều báo cáo về tình hình luật tục của các dân tộc thiểu số (chủ yếu là của dântộc Êđê) trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk, đặc biệt có các báo cáo của đại diện Sở Tư pháp,Toà án nhân dân (TAND) tỉnh, Đoàn Luật sư, Ban Dân tộc, Sở Văn hóa - Thể thao và

Du lịch, các huyện, xã có đông đồng bào dân tộc thiểu số

Viện Nghiên cứu Sinh thái Chính sách xã hội (SPERI) và Viện Tư vấn phát triển

(CODE), có đề tài nghiên cứu điểm - thực địa về: "Vai trò của luật tục trong phát

triển cộng đồng thiểu số ở Việt Nam" [138] Với mục tiêu tìm hiểu thực trạng và vai

trò của luật tục đối với quản trị đất đai, an toàn xã hội và quản trị cộng đồng trong đờisống xã hội của một số cộng đồng dân tộc thiểu số, cho rằng luật tục vẫn tồn tại trongcác cộng đồng dân tộc thiểu số ở các điểm nghiên cứu và đóng vai trò to lớn trongquản trị cộng đồng, điều này càng được khẳng định rõ với những cộng

đồng tộc người có bản sắc rõ nét như người Êđê ở tỉnh Đắk Lắk

Trương Thị Hiền (2015), với Luận án Tiến sĩ Xã hội học [45], đã nhận diện sựtồn tại của luật tục Êđê trong bối cảnh của tộc người Êđê hiện nay; chỉ ra mối quan

hệ giữa luật tục Êđê và luật pháp trong lĩnh vực quản lý xã hội Ở giác độ luật học,

Lê Đình Hoan [49], Nguyễn Thị Tĩnh [83] cũng đã thực hiện thành công các Luậnvăn Thạc sĩ Luật học về mối quan hệ của luật tục Êđê với pháp luật v.v

1.2.ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, NHỮNG VẤN ĐỀ LUẬN

ÁN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU, CÁC CÂU HỎI VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

1.2.1 Những vấn đề đã được nghiên cứu và mức độ nghiên cứu

Tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy, các vấn đề luật tục ở nước ta và luậttục Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên đã được đề cập từ rất sớm, nhưng chủ yếu đượcnghiên cứu chuyên sâu ở phạm vi giác độ là đối tượng của ngành văn hóa dân gian,dân tộc học và xã hội học Dưới tiếp cận luật học, luật tục và luật tục Êđê cũng đãđược các cơ quan, tổ chức, ngành chức năng và các nhà khoa học nghiên cứu ởnhiều khía cạnh khác nhau, như: Sưu tầm và văn bản hóa; giá trị của luật tục đối vớipháp luật; vai trò của luật tục trong quản lý xã hội; quan hệ giữa luật tục và luậtpháp Các nghiên cứu đã cho thấy những giá trị của luật tục trong việc góp phầnnâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật và quản lý xã hội trong cộng đồng

Tuy vậy, nhìn chung việc nghiên cứu về luật tục ở Việt Nam, đặc biệt là ở TâyNguyên của các học giả nước ngoài, chủ yếu được thực hiện vào những thập niênđầu của Thế kỷ trước, và cũng chủ yếu nhằm phục vụ mục đích cai trị của chế độThực dân, nên còn phiến diện, thiếu thực tế và những kết quả nghiên cứu không cònphù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay Các nghiên cứu về luật tục ở nướcngoài cho thấy thiếu tính tương đồng về bản sắc văn hóa so với các dân tộc nước ta,

do đó cũng chỉ có giá trị tham khảo Các nghiên cứu trong nước gần đây càng đượcchú trọng, nhưng cũng chưa đi sâu làm rõ cơ sở kinh tế - xã hội của việc hình thành,tồn tại và phát huy tác dụng của luật tục, để từ đó lý giải vì sao có những quy địnhcủa luật pháp mặc dù đã được tuyên truyền nhưng vẫn kém hiệu lực ở những vùng

có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống; bên cạnh đó, các nghiên cứu luật tụcdưới tiếp cận luật học cũng thường chỉ xuất phát từ quan điểm luật tục ở vị trí thứyếu, chỉ có vai trò phụ trợ trong quản lý cộng đồng, nên chưa thấy hết các giá trịcũng như vị trí, vai trò của luật tục trong đời sống xã hội của các buôn làng dân tộc

thiểu số ở nước ta và dân tộc Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên, nhất là trong điều kiệnxây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta và xu thế chung của tiến bộ xãhội, của hội nhập toàn cầu hiện nay.

Ở giác độ khác, nhiều công trình nghiên cứu luật tục ở Việt Nam và TâyNguyên chủ yếu tập trung thực hiện ở việc sưu tầm, tập hợp, biên dịch, văn bản hóa

và giới thiệu nội dung; việc nghiên cứu còn dừng lại ở mức nhìn nhận một cáchchung và tổng thể; tập trung ghi nhận và đánh giá cao các giá trị tích cực của luậttục, còn quá ít các công trình đi sâu nghiên cứu về từng lĩnh vực và từng mặt, nhất

là những mặt không tích cực hoặc chưa được phát huy của luật tục

Bên cạnh đó, tuy luật tục đã được rất nhiều tổ chức, cá nhân quan tâm nghiêncứu với nhiều giác độ, nhiều cách tiếp cận khác nhau và đã có nhiều công trìnhnghiên cứu, nhiều kết luận khoa học đã được áp dụng vào thực tiễn , nhưng thực tếvẫn còn rất thiếu vắng những công trình nghiên cứu luật tục một cách có hệ thống,

có giá trị, tiếp cận ở giác độ luật học về sự ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiệnpháp luật trong cộng đồng tộc người, nhất là đối với luật tục các dân tộc thiểu số tạichỗ và dân tộc Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Do vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay là cần cónhững nghiên cứu tiếp tục, nhằm bổ sung cho những vấn đề thiếu vắng này

1.2.2 Những vấn đề Luận án tiếp tục nghiên cứu

Những nội dung được nêu và phân tích trên đây cho thấy, việc nghiên cứu lýluận và thực tiễn luật tục ở nước ta nhằm góp phần tăng cường hiệu quả quản lý xãhội trong cộng đồng tộc người là cần thiết trong điều kiện hiện nay và cả trong thờigian tới Điều đó cũng phù hợp với một trong những gợi mở hướng nghiên cứuquan trọng mà Kết luận Hội thảo khoa học quốc tế "Luật tục và phát triển nông thônhiện nay ở Việt Nam" đã đặt ra là:

việc kế thừa và phát huy luật tục, việc kết hợp giữa luật pháp và luậttục ở nông thôn cần tiến hành như thế nào, theo nguyên tắc nào, trongphạm vi nào luật tục được thực thi và mang lại hiệu quả, các hình thức tổchức nào đảm bảo cho sự kết hợp ấy phát huy tác dụng? Đây là nhữngvấn đề thực tiễn đặt ra đòi hỏi các nhà khoa học và những người làmcông tác quản lý phải cùng nhau trả lời [112, tr.1087]

Đồng thời phù hợp quan điểm, giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật ViệtNam được xác định trong Nghị quyết số 48-NQ/TW của Bộ Chính trị và nội dung

khẳng định trong Hiến pháp nước ta đã được nêu tại phần Mở đầu trên đây.

Ở Tây Nguyên, nhu cầu nghiên cứu luật tục theo hướng xác định rõ những ảnhhưởng tích cực, không tích cực của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cáccộng đồng dân tộc thiểu số, nhất là vùng dân tộc tại chỗ càng trở nên cấp thiết, khi

mà các vấn đề xã hội và dân tộc hiện nay đang tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp vàkhông chỉ bó hẹp trong cộng đồng dân tộc thiểu số tại chỗ mà là vấn đề quan hệphức tạp giữa ba nhóm: Dân tộc thiểu số tại chỗ (chiếm 25,3% dân số), dân tộcthiểu số từ nơi khác đến (chiếm 8,33% dân số) và dân tộc Kinh (chiếm 66,37% dânsố) Nhóm dân tộc thiểu số tại chỗ, trong đó có dân tộc Êđê với số dân đông đứngthứ hai, có vai trò và ảnh hưởng rất lớn đến sự ổn định an ninh chính trị và pháttriển kinh tế - xã hội của vùng này, vì tuy là thiểu số, nhưng vẫn là chủ nhân củanền tảng văn hóa - xã hội ở Tây Nguyên

Với ý nghĩa đó, và cũng nhằm góp phần lấp đầy những khoảng trống trongnghiên cứu và ứng dụng việc kết hợp luật tục với pháp luật trong quản lý cộng đồngdân cư ở buôn làng tại các tỉnh Tây Nguyên hiện nay, Luận án tập trung giải quyếtnhững vấn đề đã được nêu ra về mục đích, nhiệm vụ, đối tượng, phạm vi nghiên

cứu tại phần Mở đầu trên đây Và do vậy, việc nghiên cứu: "Luật tục và ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở các tỉnh Tây Nguyên Việt Nam", dưới tiếp cận luật học là hướng nghiên cứu còn tương đối

mới, có tính thực tế, nhằm góp phần bổ khuyết những hạn chế của các nghiên cứutrước; đồng thời đáp ứng yêu cầu cấp thiết cả lý luận và thực tiễn về việc kết hợpluật tục với pháp luật trong quản lý xã hội và không ngừng hoàn thiện hệ thốngpháp luật ở nước ta hiện nay

1.2.3 Các câu hỏi cần trả lời và giả thuyết nghiên cứu

1.2.3.1 Các câu hỏi cần trả lời

Câu hỏi 1: Luật tục và luật tục Êđê được hình thành, tồn tại và có vai trò đối

với đời sống xã hội của cộng đồng như thế nào? Trong điều kiện hiện nay, luật tụcÊđê có còn tồn tại và tiếp tục phát huy vai trò đối với xã hội cộng đồng không?

Câu hỏi 2: Trong quá trình cùng tồn tại và điều chỉnh các quan hệ xã hội, luật tục

có ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật trong cộng đồng tộc người như thế nào?

Câu hỏi 3: Thực tế ảnh hưởng của luật tục đối với thực hiện pháp luật trong

cộng đồng người Êđê như thế nào? Có thể phát huy vai trò của luật tục nhằm nâng

cao hiệu quả thực hiện pháp luật trong cộng đồng người Êđê ở Tây Nguyên không?

1.2.3.2 Các giả thuyết nghiên cứu

Giả thuyết 1: Luật tục được hình thành từ phong tục, tập quán của cộng đồng

tộc người, là một dạng quy phạm xã hội, có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnhhành vi của con người Trong xu thế xã hội loài người ngày càng văn minh, vấn đề

đa dạng nguồn pháp luật, đa dạng các phương thức điều chỉnh các quan hệ trong xãhội càng được đề cao Ở nước ta và đối với cộng đồng người Êđê, luật tục đã, đang

và sẽ tiếp tục phát huy vai trò quan trọng trong đời sống xã hội

Giả thuyết 2: Là công cụ cùng điều chỉnh các quan hệ xã hội, giữa luật tục và

pháp luật có mối quan hệ biện chứng với nhau Với những giá trị cùng những yếu tốphù hợp với pháp luật, luật tục có ảnh hưởng tích cực đối với thực hiện pháp luật;ngược lại, với những hủ tục lạc hậu, cùng những điểm không phù hợp với pháp luật,luật tục có ảnh hưởng không tích cực đối với thực hiện pháp luật trong cộng đồng

Giả thuyết 3: Hiện nay, trong cộng đồng người Êđê, việc áp dụng luật tục

trong đời sống hằng ngày còn phổ biến, nên luật tục đã, đang và sẽ tiếp tục có sựảnh hưởng quan trọng đối với thực hiện pháp luật ở tộc người này Với chủ trương,biện pháp và cách thức thích hợp, sẽ phát huy được vai trò của luật tục nhằm nângcao nhận thức, ý thức tự giác và hiệu quả thực hiện pháp luật trong cộng đồng ngườiÊđê ở Tây Nguyên, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật nước ta

Kết luận chương 1

Tổng quan tình hình nghiên cứu chung trên đây cho thấy, luật tục là một hiệntượng xã hội phổ quát của nhân loại, xuất hiện từ khi xã hội loài người phân chiagiai cấp và còn tồn tại đến ngày nay với những mức độ khác nhau ở nhiều tộc ngườitrên thế giới; là kho tàng tri thức về ứng xử và quản lý cộng đồng, thể hiện tư duy, bảnsắc văn hóa, tôn giáo tín ngưỡng của mỗi tộc người Trên thế giới, từ lâu luật tục đãđược quan tâm nghiên cứu cả về phương diện lý luận cũng như giá trị thực tiễn

Ở Việt Nam, luật tục đã được các nhà nghiên cứu quan tâm từ khá sớm, đã đểcông sưu tầm và khai thác dưới góc độ tư liệu giúp cho việc nghiên cứu lịch sử, xãhội mỗi dân tộc và và phát huy những giá trị tích cực vào tự quản trong cộng đồngtộc người Tây Nguyên là địa bàn đầu tiên ở nước ta mà các nhà dân tộc học và caitrị thực dân đã để công sưu tầm và hệ thống hóa luật tục của một số tộc người ở đâyngay từ những năm đầu của thế kỷ XX Từ thập niên 80 của thế kỷ XX đến nay,

việc sưu tầm, nghiên cứu luật tục các dân tộc có cơ hội bùng phát do nhu cầu nghiêncứu xã hội các tộc người và đặc biệt là việc quản lý xã hội nông thôn trong sựnghiệp phát triển của đất nước Hiện nay, Đảng và Nhà nước ta có chủ trươngkhuyến khích việc sưu tầm, nghiên cứu và kế thừa những tri thức về quản lý cộngđồng buôn làng vốn có trong luật tục Những giá trị tích cực của luật tục đã đượcĐảng và Nhà nước ta thừa nhận, nên không chỉ dừng ở đối tượng nghiên cứu, mà đãtrở lại đi vào đời sống, góp phần vào sự nghiệp phát triển chung của đất nước.

Những công trình nghiên cứu được điểm luận trong phần Tổng quan tình hìnhnghiên cứu trên đây, là nguồn tư liệu tương đối đầy đủ và quý giá để thực hiện việcnghiên cứu tiếp theo, nhất là các công trình nghiên cứu vận dụng luật tục trong điềuchỉnh các quan hệ xã hội và quản lý xã hội ở cơ sở hiện nay

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LUẬT TỤC

VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA LUẬT TỤC ĐỐI VỚI THỰC HIỆN PHÁP LUẬT

2.1.KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, NỘI DUNG, VAI TRÒ CỦA LUẬT TỤC TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

2.1.1 Khái niệm và đặc điểm của luật tục

Khi đề cập đến luật tục, về cơ bản, các nhà nghiên cứu thống nhất rằng: Luậttục còn gọi là tập quán pháp, là thuật ngữ chuyển dịch từ droit coutumier (tiếngPháp) hoặc customary law (tiếng Anh); luật tục còn được gọi là folk law (luật dângian), indigenous law (luật bản địa) Chúng được hiểu với nghĩa chung nhất, đó làmột loại luật được sử dụng và lưu truyền trong dân gian, có nguồn gốc từ phong tục,tập quán của cộng đồng tộc người [112, tr.25-61] Với ý nghĩa đó, luật tục là mộthiện tượng xã hội xuất hiện từ lâu đời, có tác động mạnh mẽ đến đời sống sinh hoạt,sản xuất của con người trong cộng đồng xã hội, là những quy tắc ứng xử được hìnhthành trong cộng đồng tộc người, sau thời gian dài đã dần trở thành truyền thống,được mọi người trong cộng đồng tuân thủ và nghiêm túc thực hiện, nên cũng đượcxem là một chuẩn mực xã hội, một cách ứng xử mang tính phong tục, tập quán.Hiện nay, còn có những quan điểm khác nhau về khái niệm luật tục, như: Cóquan điểm đồng nhất luật tục vớ tập quán pháp, đồng nhất luật tục với phong tục tậpquán và cho rằng luật tục có ba hình thức thể hiện, bao gồm dạng các lời nói vần, dạngthành văn hay được văn bản hóa, dạng những thực hành xã hội, trong đó bao gồm cảhương ước làng [112, tr.25-32]; quan điểm khác cho rằng luật tục có nội hàm hẹp hơn,

là một dạng phong tục tập quán của đồng bào dân tộc thiểu số, thể hiện dưới hình thức

"là những phương ngôn, ngạn ngữ diễn đạt bằng lời nói có vần điệu", phân biệt vớihương ước làng và không thể mặc nhiên coi là tập quán pháp [113, tr.164]

Theo Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam, thì:

Luật tục là toàn bộ những nguyên tắc ứng xử không thành văn được hìnhthành trong xã hội, sau một thời gian dài áp dụng đã trở thành truyềnthống và được mọi người tuân thủ Ranh giới giữa luật tục và quy phạmpháp luật (QPPL) không cứng nhắc và khi luật tục được đưa vào văn bảnQPPL hoặc được xem là cơ sở cho việc xét xử thì nó trở thành một bộphận của pháp luật [140, tr.770]

Và theo Từ điển Thuật ngữ lý luận nhà nước và pháp luật, thì:

Luật tục là những quy tắc xử sự mang tính chất bắt buộc do các cộngđồng làng xã xây dựng nên và được truyền từ đời này qua đời khác Luậttục có thể tồn tại bằng truyền miệng hoặc được ghi thành văn bản Dướidạng văn bản luật tục có thể đơn giản dưới hình thức "hương ước" nhưngcũng có thể xây dựng dưới dạng bộ luật như bộ luật tục Êđê có 11 chương

236 điều Luật tục khác với tập quán thông thường là mang tính bắt buộcthực hiện Luật tục là pháp luật của các cộng đồng làng xã hoặc của các dântộc ít người Luật tục nếu phù hợp với tiến bộ xã hội, tạo được công bằng,công lý và trật tự xã hội được Nhà nước thừa nhận thì trở thành tập quánpháp luật của Nhà nước, còn nếu luật tục cổ hủ, lạc hậu hoặc mang tínhchất mê tín dị đoan sẽ bị Nhà nước cấm đoán [96, tr.156]

Như vậy, theo quan điểm này thì luật tục cũng tồn tại dưới dạng văn bản luậttục và "hương ước" cũng được xem là một hình thức của luật tục; đồng thời, trongnhững điều kiện nhất định (phù hợp với tiến bộ xã hội, tạo được công bằng, công lý

và trật tự xã hội, được Nhà nước thừa nhận) thì luật tục trở thành tập quán pháp luậtcủa Nhà nước (là một trong ba hình thức và nguồn phổ biến của pháp luật)

Tiếp cận ở phương diện văn hóa và xã hội học, Hoàng Xuân Tý cũng đồng tìnhvới quan điểm của Ngô Đức Thịnh, cho rằng:

Luật tục là một hình thức của tri thức bản địa, được hình thành trong lịch

sử lâu dài qua kinh nghiệm ứng xử với môi trường và xã hội, được thểhiện dưới nhiều hình thức khác nhau và truyền từ đời này qua đời khácbằng trí nhớ qua thực hành sản xuất và thực hành xã hội Nó hướng đếnviệc hướng dẫn quan hệ xã hội, quan hệ con người với thiên nhiên.Những chuẩn mực ấy được cả cộng đồng thừa nhận và thực hiện, nhờ đó

đã tạo ra sự thống nhất và cân bằng trong mỗi cộng đồng Luật tục nhưhình thức phát triển của phong tục, tục lệ và là những hình thức sơ khaicủa luật pháp [112, tr.311-312]

Tuy còn có những quan điểm khác nhau về khái niệm, nhưng về nội dung,nhìn chung các nghiên cứu đều thống nhất cho rằng: Luật tục, đó là quy tắc xử sự,quy tắc hành vi có được do quá trình áp dụng nó một cách tự phát trong một thờigian dài ở những vùng dân cư nhất định; luật tục có sự tương đồng tương đối với

phong tục, tập quán và cả với hương ước (còn có các tên gọi khác là khoán ước,hương khoán, hương biên, hương lệ, cựu khoán, quy ước ).

Qua nghiên cứu, khảo sát luật tục của nhiều dân tộc khác nhau, chúng tôi cũngthấy rằng: Trước hết, luật tục là một bộ phận, một hình thức biểu hiện của phongtục, tập quán - đó là những thói quen trong suy nghĩ, ứng xử trong cộng đồng tộcngười, được xem là khuôn mẫu, quy tắc chi phối hành vi của các thành viên trongcộng đồng, hình thành, tồn tại và phát huy vai trò trong quá trình phát triển của xãhội Trong phong tục, tập quán và luật tục đều chứa đựng các quy phạm xã hội dướidạng quy ước, quy định điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong đời sống hằngngày của cộng đồng Phong tục, tập quán nói chung và luật tục nói riêng được bảođảm thực hiện hoặc bằng sự tác động về mặt dư luận, niềm tin, tín ngưỡng của cánhân, của cộng đồng hoặc bằng các hình thức phạt, các biện pháp xử lý do cộngđồng áp dụng

Ở khía cạnh khác, có thể nói luật tục là hình thức sơ khai của luật pháp trong

xã hội tiền giai cấp Cũng có thể coi luật tục là những phong tục có dáng dấp củapháp luật hay luật tục là pháp luật dựa trên phong tục tập quán của tộc người (có xửphạt, có chế tài thông qua "tòa án" phong tục) Luật tục chưa phải là "luật", nhưngcũng không phải hoàn toàn là "tục", mà là hình thức trung gian giữa tục và luật; vàtrong những điều kiện nhất định, được nhà nước thừa nhận, thì luật tục trở thànhpháp luật và được được nhà nước bảo đảm thực hiện

Từ nội dung được nêu và phân tích trên đây, chúng tôi đưa ra khái niệm: Luật

tục là tổng hợp các quy tắc xử sự chung, chứa đựng các quy chuẩn về đạo đức, luân

lý, các phong tục, tập quán, lễ nghi tôn giáo, cách ứng xử trong cộng đồng; do nhiều thế hệ kế tục xây dựng nên và lưu truyền cho tới ngày nay, thể hiện ý chí chung của cộng đồng tộc người; để điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm điều hòa và bảo vệ xã hội của cộng đồng tộc người; được bảo đảm thực hiện bằng quyền uy của cả cộng đồng và

sự tự giác của mỗi thành viên trong cộng đồng tộc người, và khi được nhà nước thừa nhận thì luật tục còn được bảo đảm thực hiện bằng pháp luật.

Từ nội hàm khái niệm trên đây, cho thấy luật tục có các đặc điểm đó là:

Thứ nhất, luật tục là hình thức phát triển cao của phong tục tập quán, là sản

phẩm của cả cộng đồng và được chọn lọc, lưu truyền qua nhiều thế hệ, được cácthành viên trong cộng đồng mặc nhiên thừa nhận và thực hiện Luật tục được hình

thành một cách tự phát trong đời sống xã hội như một nhu cầu tất yếu không thểthiếu để duy trì và ổn định trật tự cộng đồng, phản ánh ý chí chung của cộng đồng,

là hệ thống các quy phạm trên cơ sở quan niệm đạo đức xã hội Là một dạng quyphạm xã hội, một loại công cụ điều chỉnh hành vi của con người, luật tục là nhữngchuẩn mực xã hội, giới hạn hành vi ứng xử của con người sao cho phù hợp với lợiích chung của cộng đồng; đưa ra những quy phạm để giải quyết có lý, có tình nhữngmâu thuẫn, để răn đe, giáo dục, hướng thiện cho con người Bên cạnh đó, luật tụckhông phải là công cụ để duy trì địa vị thống trị của riêng một giai cấp nào trong xãhội, mà là công cụ duy trì trật tự chung của cộng đồng, do đó không phản ánh ý chí,nguyện vọng của một giai cấp, một tầng lớp trong xã hội mà nó phản ánh ý chí,nguyện vọng của cả cộng đồng, nhằm ổn định trật tự có lợi cho toàn thể các thànhviên trong cộng đồng

Thứ hai, luật tục hình thành, tồn tại gắn liền với hoạt động của con người trên

các lĩnh vực đời sống xã hội khác nhau, nên có phạm vi điều chỉnh rộng, chứa đựng

cả luật nội dung và luật tố tụng, là tiêu chí cho xử sự của các thành viên trong cộngđồng trên tất cả các lĩnh vực đạo đức, luân lý và tình cảm Nội dung của luật tụcbao quát toàn bộ các lĩnh vực quan hệ xã hội trong cộng đồng người, với các lĩnhvực: Tổ chức và quản lý cộng đồng; ổn định trật tự an ninh và đảm bảo lợi ích cộngđồng; tôn trọng, tuân thủ, bảo vệ phong tục, tập quán; quan hệ dân sự, hôn nhân vàgia đình; quản lý, sử dụng đất đai; bảo vệ sản xuất, môi trường; duy trì và giáo dụcnếp sống văn hóa, tín ngưỡng Luật tục là kết quả của quá trình lịch sử hình thành

và phát triển lâu dài trong đời sống xã hội của mỗi tộc người, được truyền từ đờinày sang đời khác chủ yếu thông qua thực hành xã hội, nên có tính ổn định cao Tuynhiên, với tư cách là một loại công cụ điều hành xã hội, luật tục có mối liên hệ chặt chẽvới các điều kiện thực tiễn, phù hợp với điều kiện thực tiễn, nên luật tục cũng tự điềuchỉnh và thay đổi để thích ứng với sự thay đổi của thực tế cuộc sống Đây cũng chính là

cơ sở quan trọng để luật tục tồn tại song hành cùng với sự phát triển của xã hội

Thứ ba, bản chất nguyên thủy của luật tục ra đời chứa đựng các quy tắc xử sự

chung trong phạm vi cộng đồng và có tính "bắt buộc" thực hiện bằng quyền uy của cảcộng đồng và thông qua sự tự giác, tự nguyện của mỗi thành viên cộng đồng Luật tụctồn tại lâu bền trong đời sống xã hội, gần gũi với lối sống và tâm lý của các thành viêncộng đồng, ăn sâu vào tiềm thức của con người và trở thành tiêu chuẩn cho hành viứng

xử của mỗi thành viên cộng đồng Thêm vào đó, sự tồn tại của luật tục luôn gắn vớimột cộng đồng tộc người, phù hợp với các điều kiện thực tiễn nên các quy định củaluật tục thường rất cụ thể, dễ hiểu, dễ áp dụng cho mọi người trong cộng đồng, có giátrị thực tiễn cao, phù hợp để điều chỉnh các quan hệ cụ thể mà nó hướng tới Luật tụcxuất phát từ yêu cầu thực tiễn đời sống xã hội của mỗi dân tộc, lại phụ thuộc nhiều vàotruyền thống văn hóa, trình độ phát triển, ý chí của cộng đồng và thành viên cộngđồng , do đó, luật tục vừa chứa đựng những yếu tố tiến bộ của xã hội, vừa tồn tạinhững hủ tục, những yếu tố lạc hậu so với yêu cầu của sự phát triển xã hội.

2.1.2 Nội dung của luật tục

Luật tục hình thành từ phong tục, tập quán của mỗi dân tộc khác nhau ViệtNam với 54 dân tộc, mỗi dân tộc đều có những đặc trưng văn hóa riêng, nên cácphong tục, tập quán trong cộng đồng các dân tộc nước ta cũng rất đa dạng, phongphú Mỗi dân tộc thiểu số ở nước ta, thậm chí là mỗi buôn làng có luật tục riêng, thểhiện những sắc thái riêng, phù hợp với yêu cầu của từng dân tộc, từng cộng đồngngười trong điều hòa các mối quan hệ xã hội, nên nội dung các luật tục có tính đadạng rất cao Hơn nữa, trình độ phát triển xã hội của các tộc người ở nước ta vốn cónhiều chênh lệch, luật tục cũng thể hiện tính khác biệt về trình độ không đồng đều

ấy Do vậy, không thể có một "mẫu số chung" toàn diện và cụ thể về nội dung đối vớicác luật tục ở nước ta Tuy nhiên, xét về tổng thể, các luật tục đều có điểm chung làmột mặt nó mang những yếu tố của luật pháp (quy định những điều nên làm, đượclàm, không được làm; các hành vi bị xem là vi phạm và chế tài xử lý…), nhưng mặtkhác, luật tục mang tính chất của tục lệ, phong tục (những quy ước, những điều răndạy, những điều khuyên nhủ mang tính đạo đức, hướng dẫn hành vi cho mỗi cá nhân,tạo dư luận xã hội để điều chỉnh các hành vi của con người trong cộng đồng, nhằmđảm bảo sự ổn định của cộng đồng Qua nghiên cứu các luật tục (nhất là các luật tụctiêu biểu ở vùng Tây Nguyên - Trường Sơn, phía Bắc ) và tham khảo những nghiêncứu trước đây [70; 100], nếu bỏ qua những yếu tố đa dạng thuộc bản sắc riêng củamỗi tộc người, thì nội dung chung nhất của luật tục thể hiện ở những phạm vi, lĩnhvực chủ yếu dưới đây

Thứ nhất, quy định về hệ thống tổ chức và quản lý cộng đồng.

Luật tục, với tư cách là công cụ quản lý xã hội đã đề cập trực tiếp tới tổ chức

và quản lý cộng đồng Tuy nhiên, cơ cấu xã hội truyền thống cũng tùy từng dân tộc

mà mang những sắc thái riêng Đối với các tộc người thiểu số, nhất là Tây Nguyên,thì cơ cấu xã hội cổ truyền là buôn làng Với trình độ phát triển xã hội còn thấp, dovậy hệ thống tổ chức buôn làng ở nơi đây chưa phức tạp như làng xã của ngườiViệt, nên luật tục đề cập nhiều đến người chủ làng và những già làng, mối quan hệgiữa chủ làng và dân làng Luật tục các dân tộc Tây Bắc thì ngoài việc quy địnhranh giới của mường (như buôn làng ở Tây Nguyên), ghi rõ hệ thống tổ chức bảnmường (việc bổ nhiệm vào các vị trí của hệ thống chức dịch, kể cả việc xin chứcdịch, các bổng lộc, như ruộng công, các hình thức lao dịch, cống nạp mà từng cấpchức dịch được hưởng)

Thứ hai, quy định về trật tự và an ninh của cộng đồng.

Trật tự và an ninh rất quan trọng đối với cộng đồng buôn làng, bởi vậy trongnội dung của luật tục các dân tộc, vấn đề này rất được chú trọng và đề cập ở nhiềukhía cạnh khác nhau, như gây chia rẽ, phá vỡ sự đoàn kết cộng đồng, phao tin đồnnhảm, theo kẻ xấu bên ngoài chống lại cộng đồng, các tội đốt làng, đốt nhà, đốtrừng, xâm phạm tới cơ thể của người khác (đánh đập, giết người), hiếp dâm, ăn cắp,

ăn trộm Các luật tục đều quy định cụ thể những điều phải làm, không được làm và

xử phạt rất nặng những người xâm phạm đến an ninh, trật tự của buôn làng

Thứ ba, quy định về phong tục tập quán (tục lệ).

Luật tục được hình thành từ phong tục, tập quán, nên nội dung chứa đựng cácphong tục tập quán của từng dân tộc Luật tục Thái có rất nhiều quy định về phongtục, nghi lễ, trong đó nghi lễ cưới xin, ma chay là tiêu biểu nhất Luật tục M’nông

có 30 điều thuộc chương riêng "về phong tục tập quán" Luật tục Êđê, Gia Rai cũng có nhiều quy định về phong tục tập quán, như tập quán sinh hoạt lễ hội củacộng đồng buôn làng, mọi người phải có nghĩa vụ tham gia

Thứ tư, quy định về quan hệ nam nữ, hôn nhân và gia đình.

Quan hệ nam nữ, hôn nhân và gia đình luôn được đề cập tới trong nội dungluật tục của các dân tộc thiểu số, bởi vì nó trực tiếp liên quan tới các phong tục tậpquán, quan hệ xã hội, rất dễ xảy ra những xung đột trong nội bộ cộng đồng Về quan

hệ nam nữ, tuy các dân tộc thiểu số đều có phong tục trai gái tự do trong giao tiếp,nhưng phải tuân thủ các phong tục tập quán, ngăn cấm các hành vi đi ngược lạithuần phong mỹ tục của dân tộc Luật tục Êđê có 11 điều trong chương "Về tội giandâm"; luật tục M’nông cũng có rất nhiều điều quy định về vấn đề này Luật tục