Di sàu vào tim hilu cài kì ào - nhàn vàt kì ào chùng ta sé tim hilu dupc nhihig dàc dilm riéng vi phuong dien nghé thuàt xày dung nhàn vàt, dàc trung vi tbI loai, quan niém tbim mi cùn[r]
Trang 1YÉ'U TO' KÌ ÀO - MOT THÙ PHÀP NGHÉ THUÀT
DÀC SÀC TRONG TRUYÉN CO DAN GIAN VIÉT NAM
• • •
(Qua cùliiu mot sotruyen tieu biéu:
'Tarn Cdm, An Duang Vuang, ChùDong Tu")
Nguyen Thi Bich Nga
Khoa Tieng Viit va Vdn hoà Viet Nam cho nguài nuàc ngoài
Truàng DH KHXH&NV, DHQG Ha Noi
Truyln co dàn gian cùa bit ki mdt dàn tdc nào cung diu khdng
thilu cài kì ào Dd là nhiitig ye'u td thàn kì hu ciu, tudng tupng phi
hian thuc di thI hian nhutig udc mo cùa con ngudi Quan trpng hon,
nò là mdt thù phàp ngha thuàt dàc sic gdp phin tao cho cài ké't thùc
"dep nhu co tfch" làm cho truyen thi vi, hip din Cd thI vf cài kì ào
nhu ddi cành di càu cbuyen co bay cao bay xa vào biu trdi vàn hpc
cùa ngày mai, va ddi cành iy cii chip chdi trong diu de cùa diia tré khi
dupc nghe bà kl càu chuyén co xua, de rói Idn lan nhd cài kì ào iy ma
nò tham phin làng man trong cudc song diy khdi bui cdng nghiep,
tran ngàp bang dien tu Cd tbi gpi cài ki ào chinh là chat tho cùa
truyan co dàn gian Bàn vi vin di này, y kié'n ve yeu td kì ào cùa Cao
Huy Dinh rà't dupc quan tàm "Bùt phàp nghe thuàt pho bién à giai
dogn ddu là yi'u to' thdn kì Tiin, But, vgt bau thàn ki, cdc hình thùc
bién hda thdn kì cùa con nguài vd thien nhiin là nhUng lue lugng phù
trg cho nhdn vgt chinh dgt tài hgnh phùc Phù thùy, ma quy, nhCtng
con vgt va de vgt quài di cùa chùng,, là nhitng luc lugng thù dich, tàn
àc, ngdn cdn vd hdm hgi nhdn vgt chinh" (1)
Tun bilu vi cài ki ào, chùng tdi mudn di càp den mot so yeu td:
- Yé'u td kì ào ddng vai trd quan trpng trong su phàt trien cùa cdt
tniyén, tbI bien quan dilm tbim mi, giàu chat làng man va de cao Ui
tudng tupng phong phù cùa tàc già dàn gian
- Gdp phin xày dung nhàn vàt vdi ve dep thin kì, phi thudng ed
siic song manh me
295
Trang 2Nhàn vàt kì ào trong Uuyén có dàn gian ed thI là ngudi, ed thI là con vàt (dà dupc kì ào hda) E>d là cu già (khdng ed tén cu thI) tu phuong Ddng tdi bào tén vi sii Thanh Giang, là Róng Vàng giùp An Duong Vuong xày thành de va giùp lày nd ed thI bin mdt phàt chit
bang Uàm tan giàc Uong An Duang Vuang Dò là dng But, là con gi
biet ndi tieng ngudi, là dàn ehim se biet nghe theo Idi But nhàt thóc ra
thdc, gao ra gao giùp co Tim ed thdi gian di eboi hdi trong Tàm Cam
Dò là va chóng Chis Ddng Tu va Tian Dung trong truyan ChùDóngTù
hp là nbimg con ngudi binh thudng nhung bang udc mo cùa ngudi d&n
lao ddng: Ngudi tot pbài dupc hanh phùc, ddi va chóng CTbù Dóng Tu,
Tién Dung dà bien thành Tian Qua su thdng ka don giàn này ta thày nhàn vàt kì ào trong càc truyen có thudng chia làm hai loai, loai thiJ nhit là ngudi gin gOi vdi thin hoàc gin gui vdi ngudi nhu cu già Uong
truyen An Duang Vuang, dng But Uong Tàm Cam, Chù Dóng Tu, Tian Dung Uong ChuDóng Tu, là Rùa Vàng Uong An Duang Vuang va
là con vàt nhung dupc nhàn càcb hda, biet ndi tia'ng ngudi, bill nghe iheo lénh ngudi Loai thù hai là ngudi gin vdi thin boac thin gin vói ngudi mang tinh dai dién cho lue lupng siau nhian bay dai dien cho cdng If, cho le pbài Day chfnh là udc mo nguyan vpng cùa nban dan lao ddng ngày xua vi sue manh, vi chàn li d i chdng lai nbùtig thI lue den tdi Cu già tir phuong Ddng tdi diy bi bilm va ndi mdt ciu cùng diy bi bilm: "Xày dung thành này biet bao gid cho xong dupc "Cu lién dupc Vua ddn vào cung hdi vi càcb xày thành Cu lai ndi: "Se có
su Tlianh Giang " Tai sao cu lai din tir phuong Ddng? Trong vàn bàn truyen An Duong Vuong thì Vua ddn Rùa Vàng cung d cùa Dóng
va Rùa Vàng cùng den tu phuong Ddng Tai sa© khdng pbài là phuong nào khàc ma là phuong Ddng? Cd ngudi li giài phuong Ddng là phuong màt trdi mpc Day cùng là mdt càcb If giài Theo tdi cin If giài
d gdc dd truyln thdng vàn hda ed thI gin vài binh tupng hon chàng? Truyln tbuyet kl ring Lac Long Quàn gióng Róng, Àu Co gidng Tian liy nhau va de ra mot tram Uung, tram trutig nd ra tram con, nàm mucri ngudi con xudng biln, nàm muoi ngudi con lén nùi Róng song ò biln,
nàm muoi ngudi con xudng bien là ve qua cha làp nghiap Biln ò day
là biln Ddng d phuong Dóng Biln Dóng luón gin gui vdi tàm th&
ngudi Viat (Thuàn va thuàn chóng tàt biln Dóng cùng can) Biln
Dóng cùng là eòi thiéng ddi vdi ngudi Viat Dàn gian d i cho An Duong Vuong "di xudng biln" chù khóng chet, là vi vdi eòi tbiang, ve vói tó licn
Trang 3Oì già da'n tu phuong Dóng là dai dian cùa su Thanh Giang, tue
là sur già cùa lue lupng thin bf mang dilm lànb dén
Òng But trong Tim Cam chi xuit bien khi nào Tim khóc, ed nghia là lue Tim làm vào boàn cành bé tàc: bi Cam liy bé't tóm cà, bi
me con (^m gilt Bdng, bi di ghè trdn thdc vdi gao rói bit nhàt Nghla là chi khi nào con ngudi cin dupc giùp dd thi But mdi bien ra R5 ring óng But là bién thàn cùa udc mo cùa ngudi dàn xua, là ed dupc phip màu di vupt qua khd khan Vp chóng Qiù Dóng Tu trong Uuyan cùng tén truóc day deu là ngudi, Tién Dung là con Vua "là ngpc cành vàng", Chù Dóng Tu là con ngudi dành cà nghèo dén mùe hai cha con chung mdt chiéc khd Thè ma hp liy nhau Dd chfnh là udc
mo vi tinb yéu tu do vupt qua mpi rào can già dinh va xà bòi Truyen
dùng lai ò diy thì chi ed mot chù di trén Dàn gian chua bang Idng vói
uóc mo iy ben phong "thành" cho hp, nghia là thói vào hp thù ành sàng kì ào, cho hp hoc pbép tién rói dupc tàng gay va non thin Nhd gay va ndn thin, chi trong mot dém dóng hoang mpc lén cung dién long lày Dd là uóc mo lao ddng ngày mot hieu qua hon, ed cupe song sung tue hon Nd tbI bién tinh thin lac quan vi khà nàng lao dóng cài tao tu nhién, vi nàng suà't lao dóng ki dieu cùa con ngudi Rd ring neu khóng ed cài kì ào, truyen sé khdng cdn cài thi vi "có tfch" va chù di cùa truyen sé bi thu hep di rit nhilu
Loai nhàn vàt là con vàt nhung dupc kì ào hda nhu con ehim vàng anh, con gà, dàn ehim se y nghia nghé thuàt khóng róng rài nhu nhàn vàt ngudi gin vói thin Nd chi là phuong tién nghe thuàt thùc diy có't truyen di theo dung cài mach chù di chung Khi Tarn tim
bò xuong cà khóng thiy làp tue có con gà nói: "Cho ta nàm thóc, ta bòi xuong cho." Khi Tim pbài nhàt thdc ra thdc, gao ra gao, làp tue But cho mot dàn ehim se xudng giùp Tarn Day cùng là mot dàc dilm cùa thè' giói truyen có dàn gian: dò là cài thdi con ngudi va thién nhién hda làn vói nhau, con ngudi the bien mình trong thién nhién va thién nhian cùng nhu hilu con ngudi, cim mang con ngudi The cho nan ta de hilu ed Tim hda thàn vào con ehim vàng anh, vào cày xoan dào CThù khóng nhu bay gid, cài thdi cdng nghé bien dai, con ngudi cu duói thién nhién ra khdi ddi song loài ngudi, nghia là tu mình ru bó cài eòi nguón tu nhién Dò là dilu tai hai
297
Trang 4Sue sdng cùa tàc phim vàn hpc nàm a chi tié't nghé thuàt Sue
song cùa truyen có dàn gian là nhd vào càc chi tié't kì ào Chi tilt ki ào
sé quy dinh chù di truyen va tfnh càcb nhàn vàt Chi tié't nd thàn làm bang mdng Rùa, bàn mdt phat ché't bang van tén giàc chfnh là ylu ti
kì ào nbàm thàn thành hda sue manh vù khf Uong toc ngudi Au Lac va kbàng dinh tinh thin cành giàc, chuin bi chdng giàc ngoai xàm cùa
An Duong Vuong Càu ndi cùa Rùa Vàng: "Giàc ngói sau lung nhà vua dò" chfnh là Idi kit tdi danh thép cùa cdng If, cùa nhàn dàn ve bành dóng vó tinh ma pbàn nude cùa Mi Cbàu Màu Mi (Tbàu chày xudng biln, trai àn pbài thành ngpc dà minh cbùmg cho tim Idng Uong tràng ma bi lùa ddi cùa nàng Hinh ành dd pbàn nào thanh minh cho su
vó tinh gay tòi àc cùa Mi (Thàu va thi bién tbài dò càm thóng, tbuong xót, bao dung cùa nhàn dàn ddi vói nàng Vi sau ngpc trai liy d biln Dóng dem rùa vói gié'ng nuóc noi Trpng Thùy tu vàn thì ngpc càng sàng lén Dilu dd cùng minh chùng cho tinh yéu dàm say giiJa hp Trpng Thùy dà yéu Mi Cbàu thuc su nén y mdi bòi bàn va tu vin Rò ràng neu khóng có càc chi tilt ki ào này truyen sé khóng con là m^t truyen thuyét nùa
Ò truyen Tàm Càm càc chi tilt kì ào cùng rit quan trpng Vi du
nhu su hda thàn cùa Tà'm Có bi kè thù bàm hai, có bòa thành ehim vàng anh thì (3àm gilt ehim vàng anh Cd hda thàn vào cày xoan dào (khung Ciri) thì bi Càm dot chày Cuòi cùng có boa thàn vào qua thi Theo tòi, ehi tilt này nói lén dupc lén nhilu y nghia Mot là, nlu cài thién khóng chiù chet mot càcb oan ùc trong invlàng thì cài àc bao già cùng luón luón tim mpi càch tiau dièt cài thién Nhùtig lin chIt di song lai cùa Tim phàn ành tfnh chat gay gàt, quyet lièt, càng tbàng cùa cuòe chien diu mot màt mot cdn cùa cài tbian va cài àc Hai là Tira
dà chat rói lai trd vi vdi ddi, ud thành Hoàng bau là su phàn ành quan nièm "d bien gap lànb" cùa nhàn dàn Ba là, su hda thàn di ud vi cuòc ddi cùa Tà'm phàn ành mo udc va cdng bang xà bòi Ngudi luong thién khóng ibi bi chet oan ma pbài dupc hudng hanh phùc, cdn cài àc phài
hi tieu diél Bón là, có Tà'm cuoi cùng cùng trd vi vdi eòi ddi dà die hièn quan niém het sue thuc te cùa ngudi dàn ve hanh phùc Hanh
phùc khdng chi d dàu khàc ma d ngay chfnh cupe ddi này Nàm là, \hi
hién sue sdng bit diét cùa ngudi dàn lao ddng Dù kè thù Uàm mini vàn ka dù cài àc ed bién hda khdn ludng thì sue sdng cùa ngUdi dàn
Trang 5vàn ludn chi^n tbàng Hinh nhu ed Tim sau mòi lin hda thàn deu xinh dep hun! Siu là, ed thi chi tilt này ành hudng tu thuyét luàn bòi cùa nhà Phàt Theo tdi, neu ed mupn thì truyen ciii mupn cài vd ma thdi Bòi tbuylt luàn bòi nhà Phàt quan rùem con ngudi ta sinh ra phài chiù dau khó do tdi Idi tu kiép truóc rói sau dò mói tim hanh phùc noi Niet Bàn cuc lac Ò day lai khàc, ed Tim chet di sdng lai khdng pbài di chiù khó dau ma là qua trinb di tim su thàt, quyé't tim va giir hanh phùc noi coi trin va tra thù mot càch sdng pbang vdi cài àc
Nhu vày, già su ta bó di chi tié't kì ào này thi truyen sé khóng là
truyen Tàm Càm nùà
Nghian cùu truyln có dàn gian là ngbian cùru ve the giói nhàn vàt
kì ào Yéu td kì ào nhu là là mot thù phàp, mot phuong tién nghé thuàt
di xày dung nén nhàn vàt, gdp phin cà'u tao nén cdt truyen, gin vói nói dung làng man cùa truyen
Di sàu vào tim hilu cài kì ào - nhàn vàt kì ào chùng ta sé tim hilu dupc nhihig dàc dilm riéng vi phuong dien nghé thuàt xày dung nhàn vàt, dàc trung vi tbI loai, quan niém tbim mi cùng nhu phuong thùc phàn ành thè' giói va con ngudi cùa tàc già dàn gian Né'u tim hilu vi ylu td kì ào - nhàn vàt ki ào trong truyen có dàn gian mot càcb tóng thi, có he thdng sé góp phin tim hilu sàu sic hon nhihig già tri quy bau cùa truyen có dàn gian Viet Nam
TÀI LIEU THAM KHÀO
1 Cao Huy Dinh (1976), Tim hiéu tién trình vàn hoc dàn gian Viit Nam, NXB Khoa hpc Xà bòi Ha Nói
2 Ha Minh Due (1997) (Chù bién), Li luàn vdn hgc, NXB Ciào due
3 Phuong Luu, Trin Dinh Su, Nguyén Xuàn Nam (2001), Li luàn vàn hgc, NXB Giào due
4 Nhilu tic già (1997), Vdn hgc ddn gian Viet Nam, NXB Giào due
5 La Chf Qué' (2001) (Chù bién), Vdn hgc dàn gian Viit Nam,
NXB Dai hpc Qudc già Ha Noi
299