Luận ngữ - Mạnh tử - Đại học - Trung dung - Tứ thư bình giải: Phần 2

Nối tiếp nội dung của phần 1 Tài liệu Tứ thư bình giải (Luận ngữ - Mạnh tử - Đại học - Trung dung), phần 2 giới thiệu tới người đọc các nội dung của hai Đại học và Trung dung bao gồm: Chu Hy chương cú, Minh Minh đức, chỉ ưa chí thiện, bản mạt, cánh vật trí tri, thành ý, chính tâm tu thân,... Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết.

Ly Lâu, phần sau

1.

孟子曰：舜生於諸馮，遷於負夏，卒於鳴條，東夷 之人也。文王生於岐周，卒於畢郢，西夷之人也。 地之相去也，千有餘里；世之相後也，千有餘歲。 得志行乎中國，若合符節。先聖後聖，其揆一也。

Mạnh Tử viết: “Thuấn sinh ư Chư Phùng, thiên ư Phụ Hạ, tốt ư Minh Điều, Đông di chi nhân dã Văn Vương sinh ư Kỳ Châu, tốt ư Tất Dĩnh, Tây di chi nhân dã Địa chi tương khứ dã, thiên hữu dư lý; thế chi tương hậu dã, thiên hữu dư tuế Đắc chí hành hồ trung quốc, nhược hợp phù tiết Tiên thánh, hậu thánh, kỳ quỹ nhất dã.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Vua Thuấn sinh ở Chư Phùng, dời đến Phụ Hạ, mất ở Minh Điều, là người thuộc miền rợ Đông Vua Văn Vương sinh ở Kỳ Châu, mất ở Tất Dĩnh, là người thuộc miền rợ Tây Từ đất này đến đất kia, có trên nghìn dặm; đời nọ sang đời kia, có trên nghìn năm Đạt được chí hướng mà hành động tại Trung quốc, dường như mảnh thẻ tre làm tin kết với nhau Thánh trước, thánh sau, đường lối của hai ngài là một.”

BÌNH GIẢI:

Vua Thuấn là người miền rợ Đông; Văn Vương là người miền rợ Tây; cả hai đều không phải là những người gốc ở Trung quốc Ngày xưa, người Trung quốc vẫn có thành kiến cho những người ở miền cực bắc, cực nam, cực đông, cực tây đều là những giống dân man di, mọi rợ, kém văn hoá, thiếu lễ nghĩa

(Bắc địch, Nam man, Đông di, Tây nhung).

Tuy nhiên, vua Thuấn và Văn Vương mặc dầu sinh ở hai miền đất xa cách nhau trên một nghìn dặm, sống ở hai thời đại cách nhau trên một nghìn năm (khoảng năm 2206 và năm 1072 trước Công nguyên), đều là những người mang tiếng mọi rợ, nhưng lại là hai vị thánh vương của Trung quốc vào thời cổ

Đường lối cai trị của hai ngài giống nhau như hai mảnh tre dùng làm tin của cùng một phù tiết vậy Phù tiết là một phiến tre để làm tin Người xưa muốn kết ước với nhau thì viết chữ trên phiến tre ấy rồi chẻ đôi ra thành hai mảnh, mỗi bên giữ một mảnh Một thời gian sau, hai bên xa cách Khi hai người hay hậu duệ của hai người gặp lại nhau, cùng đem hai mảnh tre ghép lại, thấy dấu vết in khít; cả hai sẽ cùng nhận ra nhau đã từng kết ước, rồi cùng thực hiện điều kết ước.

Đường lối cai trị của vua Thuấn và Văn Vương ăn khớp với nhau như hai mảnh tre của một phù tiết Đó là đường lối đức trị, lấy nhân nghĩa mà trị dân Đường lối này còn có tên là vương đạo, luôn luôn lấy ý dân làm trọng, lấy hạnh phúc của dân làm mục tiêu Cũng nhờ cách cai trị ấy, đời sau đã tôn hai ngài là thánh vương

2.

子產聽鄭國之政，以其乘輿濟人於溱，洧。

孟子曰：惠而不知為政，歲十一月徒杠成，十二月 輿梁成，民未病涉也。君子平其政，行辟人可也； 焉得人人而濟之？故為政者，每人而悅之，日亦不 足矣。

Tử Sản thính Trịnh quốc chi chính, dĩ kỳ thặng dư tế nhân ư Trăn, Vĩ Mạnh Tử viết: “Huệ, nhi bất tri vi chính Tuế, thập nhất nguyệt, đồ giang thành; thập nhị nguyệt, dư lương thành Dân vị bệnh thiệp dã Quân tử bình kỳ chính, hành tịch nhân, khả dã Yên đắc nhân nhân nhi

tế chi? Cố vi chính giả, mỗi nhân nhi duyệt chi, nhật diệc bất túc hỹ.”

BÌNH GIẢI:

Tử Sản là quan đại phu và cũng là một hiền nhân nước Trịnh, tên gọi Công Tôn Kiều Ông điều khiển nền hành chính nước Trịnh vào thời Xuân Thu, được nhiều người ái mộ Khổng Tử từng khen ngợi Tử Sản là người giữ đạo quân tử được bốn điều: giữ mình khiêm cung, phụng sự bậc trên một cách kính cẩn, thường làm ơn cho dân, sai khiến dân hợp lẽ

Ông làm chính trị vào thời đại trước Mạnh Tử gần 200 năm Dân nước Trịnh quý mến ông vì ông đã lấy xe cộ của mình chở người qua sông Trăn, sông Vĩ

Ở đây, Mạnh Tử khen Tử Sản có đức huệ, đó là hay làm ơn cho dân, nhưng chê Tử Sản chưa thông tỏ phép cai trị

Nếu giỏi cai trị, mỗi năm, vào khoảng tháng 11, là mùa gặt, dân chúng phải bận rộn việc thu gom thóc lúa, thường xuyên qua lại trên sông, nhà cầm quyền hãy làm mới hay tu sửa những cây cầu nhỏ, khiến cho dân chúng có thể đi bộ qua lại dễ dàng Vào khoảng tháng 12, là thời gian cận Tết, dân chúng phải chuyên chở hàng hoá buôn bán rộn rịp trên những xe cộ năng nề, nhà cầm quyền hãy làm mới hay tu sửa những cây cầu lớn, khiến cho dân có thể đem xe ngựa qua lại trên cầu Làm được như vậy trong khắp nước, dân chúng sẽ tránh được nỗi khổ lội sông vất vả

Người quân tử trị nước cần phải có biện pháp sao cho toàn dân được hưởng chung những tiện nghi, lợi ích cân bằng như nhau và cũng phải biết tạo một khoảng cách xa tránh với dân để cho dân khỏi đến quấy rầy phiền rộn mình

(bình kỳ chính, hành tịch nhân) Nếu lúc nào cũng gần gũi thân mật với dân,

đem xe nhà đi chở từng người dân qua sông, khiến cho mỗi người dân đều được vui lòng thì chở sao cho xuể! Có chở cả ngày như vậy suốt năm cũng không đủ thời gian hoàn tất việc giúp đỡ Nếu cứ tiếp tục làm như thế, người cầm quyền lấy thời giờ đâu mà lo nghĩ đến những kế sách lớn cho đất nước?!

3.

孟子告齊宣王曰：君之視臣如手足，則臣視君如腹 心；君之視臣如犬馬，則臣視君如國人；君之視臣 如土芥，則臣視君如寇讎。

王曰：禮，為舊君有服。何如斯可為服矣？

曰：諫行言聽，膏澤下於民；有故而去，則使人導

之出疆，又先於其所往；去三年不反，然後收其田 里。此之謂三有禮焉。如此則為之服矣。

今也為臣，諫則不行，言則不聽，膏澤不下於民； 有故而去，則君搏執之，又極之於其所往；去之 日，遂收其田里。此之謂寇讎。寇讎何服之有？

Mạnh Tử cáo Tề Tuyên Vương viết: “Quân chi thị thần như thủ túc, tắc thần thị quân như phúc tâm Quân chi thị thần như khuyển mã, tắc thần thị quân như quốc nhân Quân chi thị thần như thổ giới, tắc thần thị quân như khấu thù.”

Vương viết: “Lễ, vị cựu quân hữu phục Hà như, tư khả vị phục hỹ?” Viết: “Gián hành, ngôn thính; cao trạch hạ ư dân Hữu cố nhi khứ, tắc quân sử nhân đạo chi xuất cương; hựu tiên ư kỳ sở vãng; khứ tam niên bất phản, nhiên hậu thâu kỳ điền lý Thử chi vị tam hữu lễ yên Như thử, tắc vị chi phục hỹ.

Kim dã, vi thần gián, tắc bất hành; ngôn tắc bất thính; cao trạch bất hạ

ư dân Hữu cố nhi khứ, tắc quân bác chấp chi; hựu cực chi ư kỳ sở vãng; khứ chi nhật, toại thâu kỳ điền lý Thử chi vị khấu thù Khấu thù, hà phục chi hữu?”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói với Tề Tuyên Vương rằng: “Vua mà coi bề tôi như tay chân,

bề tôi sẽ coi vua như lòng dạ Vua mà coi bề tôi như chó ngựa, bề tôi sẽ coi vua như người dưng Vua mà coi bề tôi như bùn rác, bề tôi sẽ coi vua như cừu địch.”

Vua nói: “Theo lễ, đối với vua cũ phải để tang Như thế nào thì đáng phải

để tang?”

Đáp: “Can ngăn thì thi hành, nói thì nghe; ân lộc thấm nhuần xuống tới dân Có duyên cớ mà ra đi, vua sai người dẫn đưa ra tới bờ cõi; lại giới thiệu trước với nơi đến; ra đi ba năm không trở lại, rồi mới thu lấy ruộng đất Thế gọi là ba điều có lễ Như vậy thì đáng phải để tang.

“Nay, bề tôi can ngăn thì không thi hành, nói thì không nghe, ân lộc thấm nhuần không xuống tới dân Có duyên cớ mà ra đi, vua bắt giữ lại;

còn khiến cho cùng cực ở nơi đến; vào ngày ra đi, đã thu hết ruộng đất Thế gọi là cừu địch Đã là cừu địch, sao còn phải để tang?”

BÌNH GIẢI:

Giữa vua và bề tôi có một tương quan hai chiều cân xứng với nhau Nếu vua quý mến bề tôi, bề tôi sẽ tôn trọng đáp lại Nếu vua khinh rẻ bề tôi, bề tôi sẽ coi vua như người dưng, nước lã Nếu vua miệt thị bề tôi, bề tôi sẽ coi vua như kẻ thù

Xưa kia, Kinh Lễ có cho biết: nếu vua cũ của mình từ trần, bề tôi dù đang phục vụ ở nước khác cũng phải để tang ba tháng

Để tang là tạ lại mối ân tình cũ giữa vua và bề tôi Ân tình của vua đối với

bề tôi tức là vua có lễ với bề tôi Ba điều lễ đó là:

- Bề tôi can ngăn vua, vua sửa đổi; bề tôi nói phải, vua nghe theo Vì vậy,

ân huệ của vua mới thấm nhuần xuống tới dân chúng

- Bất đắc dĩ bề tôi có duyên cớ phải đến nước khác, vua sai người dẫn đưa đến biên giới; trước đó lại còn tìm cách tiến cử với nước người để cho bề tôi được trợ giúp nơi đất khách

- Sau ba năm mà bề tôi không trở về, vua mới cho thu lấy ruộng đất cũ đã từng cấp cho ngày trước

Nếu vua có ba điều lễ đó, khi ngài mất đi, dĩ nhiên bề tôi dù ở bao xa cũng phải nhớ mà chịu tang

Trái lại, vua chẳng giữ lễ với bề tôi:

- Bề tôi can ngăn, vua không chịu sửa lỗi; bề tôi nói phải, vua không thèm nghe Do đó, chẳng có ân huệ nào của vua thấm nhuần xuống tới dân chúng

- Có việc cần phải ra đi, vua sai người bắt giữ lại; nếu đi thoát được, sẽ bị vua tìm cách gièm pha với nước người để cho bề tôi lâm cảnh khốn cùng

- Vừa ra khỏi nhà, vua đã tịch thu hết ruộng đất gia sản

Nếu vua thất lễ với bề tôi như vậy, bề tôi sẽ coi vua như kẻ thù Ai lại chịu tang kẻ thù bao giờ? Người ta còn ăn mừng nữa đấy chứ!

4.

孟子曰：無罪而殺士，則大夫可以去；無罪而戮 民，則士可以徙。

Mạnh Tử viết: “Vô tội nhi sát sĩ, tắc đại phu khả dĩ khứ; vô tội nhi lục dân, tắc sĩ khả dĩ tỉ.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Không có tội mà giết người trí thức, thì quan đại phu có thể ra đi; không có tội mà phanh xác dân chúng, thì người trí thức có thể rời bỏ.”

BÌNH GIẢI:

Những người trí thức trong nước được coi như bộ não của toàn dân Đất nước càng có nhiều trí thức càng có điều kiện để tiến bộ Nếu người trí thức không có tội gì rõ rệt, không vi phạm an ninh quốc gia, có chăng chỉ là vài lời nhận xét phê phán, biểu lộ sự ưu tư trước thời cuộc; thế mà nhà cầm quyền

nỡ đem ra giết; đó là chính sách tàn bạo, chuyên chế Trước tình hình ấy, các quan đại phu trong triều nên bỏ nước mà ra đi, không nên cộng tác với vua

và chính quyền ấy nữa

Dân chúng là những người ít học, thiếu hiểu biết, nhưng lại là một đại

bộ phận xây dựng hạ tầng cơ sở kinh tế cho một nước Nếu dân không có tội, không phạm hình luật nặng nề, đôi khi bị vu oan mà không được xét xử công minh, lại bị nhà cầm quyền giết chóc một cách tàn nhẫn; đó là chính sách đàn

áp, coi dân như kẻ thù Trước tình hình ấy, những người trí thức không nên lưu lại, mà nên bỏ nước ra đi để tỏ bày sự chống đối của mình Một khi các quan đại phu, các nhà trí thức ùn ùn kéo nhau bỏ đi; đó là những phần tử ưu

tú nhất đã biểu lộ thái độ bằng đôi chân vậy

Đất nước mà mất những phần tử ưu tú, sớm muộn cũng suy tàn; chính quyền cai trị không bị ai đánh cũng tự sụp đổ!

Trong chương Ly Lâu thượng, tiết 20, đã có câu này Vua mà có lòng nhân,

chẳng có vị quan nào bất nhân Vua mà cư xử có tình nghĩa, chẳng có vị quan

nào cư xử bất nghĩa Có ai bất nhân, bất nghĩa trong triều, tức khắc người ấy

tự sửa; nếu không sửa được, chắc chắn người ấy sẽ bị đào thải nhanh chóng

Dĩ nhiên, với một triều đình bao gồm vua và các quan đều sống nhân nghĩa, thì đức nhân nghĩa sẽ tràn lan khắp nước, cảm hoá được tất cả mọi người

Khổng Tử viết trong Kinh Dịch: “Gia hội túc dĩ hợp lễ, lợi vật túc dĩ hoà

nghĩa: gom góp mọi điều tốt đẹp đủ để cho hợp với lễ, làm lợi ích cho mọi vật

đủ để điều hoà điều nghĩa.” (Quẻ Càn, Văn ngôn).

Lễ là khuôn phép, mẫu mực, nghi thức cần thiết tạo thành các thuần phong mỹ tục để tiết chế, điều hoà tình cảm, cử chỉ, hành vi con người Tinh thần của lễ là sự tốt đẹp hoà ái; nếu thi hành điều lễ mà chỉ chú trọng hình thức, không tiềm tàng tinh thần lễ thì chẳng phải lễ đích thực

Nghĩa là cách cư xử đem lợi ích cho người Nếu thi hành điều nghĩa mà

làm cho người phiền lòng, thì chẳng phải nghĩa đích thực Lễ nghĩa không

phát huy được sự tốt đẹp, không khiến cho người được thỏa lòng, thì đó chỉ là

lễ nghĩa giả dối Bậc đại nhân là những người tiến bước trong đạo quân tử, hiền thánh, không bao giờ làm những điều lễ nghĩa giả dối như vậy

7.

孟子曰：中也養不中，才也養不才，故人樂有賢父 兄也。如中也棄不中，才也棄不才，則賢不肖之相 去，其間不能以寸。

Mạnh Tử viết: “Trung dã dưỡng bất trung, tài dã dưỡng bất tài; cố nhân lạc hữu hiền phụ huynh dã Như trung dã khí bất trung, tài dã khí bất tài, tắc hiền bất tiếu chi tương khứ, kỳ gian bất năng dĩ thốn!”

Trung là không thiên lệch khỏi đạo Trời Người trung sống trong chính

đạo, cho nên có nhiều đức hạnh tốt Tài là khả năng thực hiện được những

công việc khó Người tài có thể điều khiển guồng máy cai trị và có thể đảm đương các ngành chuyên môn

Người ta chẳng có ai không được dạy dỗ, huấn luyện mà trở thành người trung, người tài Vì vậy, người trung có bổn phận dạy dỗ kẻ bất trung, người tài có bổn phận dạy dỗ kẻ bất tài Người vừa có đức trung vừa có tài năng được gọi là người hiền Trong gia đình, cha anh là bậc hiền thì có bổn phận dạy dỗ con em trở nên có đức, có tài như mình Cha anh có thi hành bổn phận dạy dỗ, con em mới vui mừng tự hào có cha anh hiền và tỏ lòng tôn kính, quý mến

Nếu như người trung, người tài từ bỏ kể bất trung, bất tài, không thi hành bổn phận dạy dỗ họ, sao có thể xứng danh bậc hiền? Bậc hiền mà không biết thương người, không dạy dỗ nâng đỡ kẻ kém hơn mình thì có khác gì kẻ dốt nát, hư hỏng đâu; nếu có xa cách nhau thì khoảng cách đó không bằng một tấc Bậc hiền mà không được con em tôn kính, quý mến thì cũng đồng hàng với con em dốt nát mà thôi!

ra hậu quả gần và hậu quả xa như thế nào; hoặc phải biết những điều xấu nào có hại cho thể chất, những điều nào có hại cho tinh thần Có những điều tưởng chừng vô hại nhất thời nhưng lại tiềm tàng điều hại mai sau Ví dụ: việc uống nhiều rượu có thể gây hại (hậu quả gần) cho gan (thể chất), lại có thể làm rối loạn thần kinh (tinh thần) và còn di hại cho con cháu mai sau (hậu quả xa)

Biết những điều không được làm, rồi sau người ta cần phải biết những điều được làm Những điều được làm là những điều tốt (thiện), có ích cho mình và cho người Người ta cũng cần học cho biết những điều gì có lợi cho thể chất, điều gì có lợi cho tinh thần, điều nào có lợi cho cả ta lẫn người, điều nào đáng làm trước, điều nào đáng làm sau

Để trở nên bậc quân tử, người ta cần học cả đời, bởi vì có rất nhiều điều đáng học; học cho mình biết sống tốt và sau đó dạy lại cho người

9.

孟子曰：言人之不善，當如後患何？

Mạnh Tử viết: “Ngôn nhân chi bất thiện, đương như hậu hoạn hà?”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Nói về những điều không tốt của người, sẽ nhận lấy tai

vạ về sau biết dường nào?”

Thái quá là tình trạng vượt qua lẽ thường Vượt qua lẽ thường thì không

hợp với qui luật tự nhiên, không hợp đạo Trời, và trái với tâm lý con người,

khiến cho người đời khó lòng hiểu được, theo được Vả lại, thái quá sẽ có hại Nắng thái quá, mưa thái quá có hại cho mùa màng Chạy thái quá khiến người ta kiệt sức, nằm thái quá khiến người ta yếu đuối, ăn thái quá khiến người ta bội thực, bệnh hoạn

Đức Khổng Tử là bậc quân tử Ngài luôn làm gương mẫu cho các đệ tử, nên luôn sinh hoạt chừng mực, không làm điều gì thái quá

11.

孟子曰：大人者，言不必信，行不必果，惟義所 在。

Mạnh Tử viết: “Đại nhân giả, ngôn bất tất tín, hạnh bất tất quả; duy nghĩa sở tại.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Bậc đại nhân, lời nói không nhất thiết phải giữ niềm tin, hành động không nhất thiết phải quả quyết; chỉ chú trọng vào điều nghĩa thôi.”

BÌNH GIẢI:

Đại nhân là người đã tiến xa trên đạo quân tử Đối với kẻ tiểu nhân mới bắt đầu học đạo, thì được dạy phải giữ niềm tin trong giao thiệp, phải có tính quả quyết trong hành động; thấy điều gì đáng làm phải làm ngay

Khi đã tiến xa trên đạo quân tử, người ta cần phải biết linh động quyền biến tùy cảnh, tùy thời cho hợp điều nghĩa Điều nghĩa là điều tốt đẹp cho tha nhân Điều nghĩa lại luôn luôn đi với thời, tạo nên thời nghĩa Thời mà qua

đi thì nghĩa cũng mất theo Do đó để đáp ứng với thời nghĩa, đôi khi người

ta cần phải bỏ qua điều tín và sự quả quyết Lúc nào cũng khăng khăng giữ cho được điều tín và quả quyết làm cho được điều đã dự định mà bỏ qua thời nghĩa; đó là người cố chấp Cố chấp có thể hại nghĩa Bỏ qua điều tín nhỏ để đạt điều nghĩa lớn; không quả quyết hành động theo dự định để duy trì điều nghĩa lớn; như thế mới xứng đáng là bậc đại nhân thức thời

12.

孟子曰：大人者，不失其赤子之心者也。

Mạnh Tử viết: “Đại nhân giả, bất thất kỳ xích tử chi tâm giả dã.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Bậc đại nhân là người không đánh mất cái tâm trẻ thơ của mình.”

BÌNH GIẢI:

“Tâm trẻ thơ” theo quan niệm của Mạnh Tử chính là thiên mệnh trong

sách Trung dung, là minh đức trong sách Đại học Đó là “tính bản nhiên” được Trời phú bẩm cho con người khi mới thành thai Công giáo gọi là “linh

hồn” Ấn giáo gọi là “tự ngã” (atman) Là người, ai cũng có thực thể đó Tuy

nhiên, kẻ tiểu nhân thì đánh mất, bậc đại nhân thì giữ được hay tìm lại được

Công phu tu tập của con người là tìm lại được cái “tâm trẻ thơ” đã bị đánh

mất vì dục vọng, danh lợi

13.

孟子曰：養生者，不足以當大事，惟送死可以當大 事。

Mạnh Tử viết: “Dưỡng sinh giả, bất túc dĩ đương đại sự; duy tống tử, khả

bà Sự thương nhớ kính mến đối với những người đã khuất không được vun đắp, thì tình cảm giữa những người còn sống với nhau cũng lạt lẽo Muốn cho tình người được đằm thắm vượt thời gian, đạo hiếu phải bao gồm cả việc nuôi nấng chu đáo cha mẹ khi còn sống và việc an táng tử tế cha mẹ khi đã chết Thực hiện được cả hai việc đó mới gọi được là đảm đương đại sự (đạo hiếu) trong đời

Vì người ta đã không hiểu hết ý câu nói của Mạnh Tử; cho nên mới có chuyện chẳng buồn nuôi nấng cha mẹ khi còn sống, nhưng lại tổ chức lễ an táng thật to để được tiếng là có hiếu!

孟子曰：君子深造之以道，欲其自得之也。自得之 則居之安，居之安則資之深，資之深則取之左右逢 其原。故君子欲其自得之也。

Mạnh Tử viết: “Quân tử thâm tháo chi dĩ đạo, dục kỳ tự đắc chi dã Tự đắc chi, tắc cư chi an Cư chi an, tắc tư chi thâm Tư chi thâm, tắc thủ chi tả hữu phùng kỳ nguyên Cố quân tử dục kỳ tự đắc chi dã.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Người quân tử đi sâu vào cõi đạo, muốn tự mình đạt được đạo Tự mình đạt được đạo sẽ sống an vui Sống an vui, sẽ có vốn liếng sâu sắc Có vốn liếng sâu sắc sẽ lấy được ở bên trái bên phải của mình

mà gặp được cội nguồn Cho nên người quân tử muốn tự mình đạt được đạo.”

lý diệu huyền hiện hữu nơi mình, con người sẽ sống an vui Sống an vui, con người sẽ không còn vong thân, nhưng tự nhận ra nơi mình có một vốn liếng sâu sắc dồi dào

Người nào đã có vốn liếng sâu sắc dồi dào ấy là có nền tảng chân lý ở mình; người ấy thoát khỏi tình trạng phóng ngoại, tha hoá (táng vu vật: chôn vùi trong vật); trái lại, người ấy sẽ biết gặt hái quanh mình (bên trái, bên phải) những phương tiện thuộc về thế giới hiện tượng để dùng làm hành trang cho mình, giúp mình đi hết đường đời, hoàn thành sứ mệnh mà gặp được cội nguồn chân lý (phùng kỳ nguyên) ở chung cuộc Vì thế, người quân tử muốn

tự mình đạt được đạo, đích thân tiếp cận Chân lý tối cao

15.

孟子曰：博學而詳說之，將以反說約也。

Mạnh Tử viết: “Bác học nhi tường thuyết chi; tương dĩ phản thuyết ước dã.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Học rộng mà giải bày rõ ràng; rồi mới trở lại giải bày những điều trọng yếu.”

BÌNH GIẢI:

Câu trên nói về phương pháp học và phương pháp giảng dạy những điều

đã học Trước hết, người ta phải học cho rộng để thu gom các kiến thức; sau

đó các kiến thức ấy phải được giải thích và hệ thống hoá cho rõ ràng Thế rồi, trong việc giảng dạy cho người khác, người dạy phải biết rút ra những điều trọng yếu để truyền đạt, người nghe mới có thể hiểu và nhớ được

16.

孟子曰：以善服人者，未有能服人者也。以善養人， 然後能服天下。天下不心服而王者，未之有也。

Mạnh Tử viết: “Dĩ thiện phục nhân giả, vị hữu năng phục nhân giả dã

Dĩ thiện dưỡng nhân, nhiên hậu năng phục thiên hạ Thiên hạ bất tâm phục nhi vượng giả, vị chi hữu dã!”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Đem điều thiện chinh phục người thì chưa thể chinh phục người được Đem điều thiện dưỡng dục người, rồi sau mới có thể chinh phục thiên hạ Thiên hạ không tâm phục mà nên thịnh vượng, chưa hề có vậy.”

BÌNH GIẢI:

Nhà cầm quyền nếu chỉ nêu điều thiện của mình ra mà mong rằng dân chúng phải tùng phục mình; điều đó chưa được Cần phải đem điều thiện giáo dưỡng dân chúng, khiến cho người ta quen sống trong điều thiện, bấy giờ thiên hạ mới tùng phục mình Khi cả thiên hạ đều khâm phục nhà cầm quyền tận đáy lòng, nhà cầm quyền xướng xuất điều gì, dân chúng nghe ngay, thì đất nước mới hưng vượng được

17.

孟子曰：言無實，不詳。不詳之實，蔽賢者當之。

Mạnh Tử viết: “Ngôn vô thật, bất tường Bất tường chi thật, tế hiền giả đương chi.”

“Đương” nghĩa là nhận; bậc tài đức (hiền giả) chỉ nhận lời nói ngay thẳng,

chứ không bao giờ nói không thật Chỉ có lời nói ngay thẳng mới xây dựng được quốc gia Nay lời nói không thật của bọn gian nịnh đã che lấp lời nói ngay thẳng của người tài đức, thì quốc gia không thể phát triển tốt đẹp được

18.

徐子曰：仲尼亟稱於水曰：“水哉！水哉！”何取 於水也？

孟子曰：源泉混混，不舍晝夜，盈科而後進，放乎 四海；有本者如是，是之取爾。茍為無本，七，八 月之間雨集，溝澮皆盈；其涸也，可立而待也。故 聲聞過情，君子恥之。

Từ Tử viết: “Trọng Ni khí xưng ư thủy viết: ‘Thủy tai! Thủy tai!’ Hà thủ

tháng tám, mưa xong, ngòi rãnh đầy cả Chỉ cần đứng đợi rồi nước cạn hết Cho nên danh tiếng vượt quá sự thực, người quân tử lấy làm xấu hổ.”

BÌNH GIẢI:

Sở dĩ Khổng Tử ca ngợi nước vì nước có cội nguồn, chảy liên miên bất tận

Vì có cội nguồn cung cấp thường xuyên, nước sông, nước suối chảy cuồn cuộn không ngừng nghỉ đêm ngày, phóng ra bốn biển mà chẳng cạn Còn như nước mưa vào dịp tháng bảy, tháng tám mỗi năm, tuy gây ra ngập lụt lênh láng nhưng chẳng bao lâu cũng rút hết Lý do là nước mưa không có cội nguồn như nước sông, nước suối

Con người cũng vậy Nếu chịu khó học hành tu tập lâu ngày trau giồi tài đức, người ta mới có một nguồn tài đức dồi dào để giúp dân, giúp nước không cạn Nếu không có nguồn tài đức, mà được danh tiếng một thời, cái danh tiếng ấy chỉ là hư danh mà không có tình thực; chẳng bao lâu, hư danh tan

đi, sự bất tài vô đức mới lộ ra Trước tình cảnh ấy, người quân tử lấy làm xấu

hổ Vì vậy, người quân tử luôn luôn tu tập để có tài đức đích thực

19.

孟子曰：人之所以異於禽獸者，幾希，庶民去之， 君子存之。舜明於庶物，察於人倫；由仁義行，非 行仁義也。

Mạnh Tử viết: “Nhân chi sở dĩ dị ư cầm thú giả, cơ hy Thứ dân khử chi; quân tử tồn chi Thuấn minh ư thứ vật, sát ư nhân luân, do nhân nghĩa hành; phi hành nhân nghĩa dã.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Con người sở dĩ khác với cầm thú, hầu như là ít Người thường bỏ mất, người quân tử giữ gìn Vua Thuấn làm sáng tỏ mọi sự vật, xét rõ về luân lý làm người, thi hành nhân nghĩa một cách an vui, chẳng phải miễn cưỡng thi hành nhân nghĩa.”

BÌNH GIẢI:

Mạnh Tử cho rằng con người khác với cầm thú chỉ ít thôi Cái điều khác nhau đó là nhân nghĩa Một cách vắn gọn, nhân nghĩa là coi trọng phẩm giá người khác, cư xử với người khác tốt đẹp như cư xử với chính mình Người

thường thì bỏ mất nhân nghĩa, người quân tử thì giữ gìn nhân nghĩa Người

bỏ mất nhân nghĩa không khác gì cầm thú

Ông nêu ra một tấm gương: vua Thuấn làm sáng tỏ mọi việc, mọi vật, xét

rõ về luân lý làm người, cư xử với mọi người theo đức nhân, đức nghĩa Ông thi hành nhân nghĩa một cách an nhiên, bởi vì ông biết nhân nghĩa gắn liền với tính phận con người; ông không phải gắng gượng, miễn cưỡng làm việc nhân nghĩa Miễn cưỡng làm việc nhân nghĩa tức là coi nhân nghĩa ở ngoài tính phận con người

20.

孟子曰：禹惡旨酒而好善言。湯執中，立賢無方。 文王視民如傷，望道而未之見。武王不泄邇，不忘 遠。

周公思兼三王，以施四事。其有不合者，仰而思 之，夜以繼日；幸而得之，坐以待旦。

Mạnh Tử viết: “Vũ ố chỉ tửu, nhi hiếu thiện ngôn Thang chấp trung, lập hiền vô phương Văn Vương thị dân như thương, vọng đạo nhi vị chi kiến Vũ Vương bất tiết nhĩ, bất vong viễn.

“Chu Công tư kiêm tam vương, dĩ thi tứ sự Kỳ hữu bất hợp giả, ngưỡng nhi tư chi, dạ dĩ kế nhật Hạnh nhi đắc chi, tọa dĩ đãi đán.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Vua Vũ (Hạ) ghét rượu ngon mà ưa thích lời nói phải Vua Thang nắm giữ mực trung, đặt người tài đức không kể địa phương Vua Văn Vương xem dân như người bị thương, hướng về đạo lý coi như chưa được thấy Vua Vũ Vương không khinh dễ người gần, không bỏ quên kẻ xa.

“Ông Chu Công nghĩ ngợi gồm thu cả ba đời vua, thi hành cả bốn công việc của các vua ấy Có điều gì không phù hợp, thì ngửa mặt lên mà suy nghĩ, đêm kế tiếp ngày May mắn mà đạt được thì ngồi chờ cho đến sáng.”

BÌNH GIẢI:

Tương truyền rằng vua Vũ nhà Hạ nếm rượu ngon của Nghi Địch mà sợ

có ngày vì rượu mất nước; nên xa lánh, ghét bỏ rượu ngon Ông chỉ thích nghe lời nói phải Vua Thành Thang nhà Thương thì luôn tránh hai đầu mối

cực đoan thái quá và bất cập, chỉ nắm giữ mực trung trong chính sách cai trị Ông cắt đặt người tài đức trong chức vụ lãnh đạo mà không xét tới địa phương, gia thế, gốc tích Chu Văn Vương hết lòng thương dân, xem dân như

kẻ bị thương cần được săn sóc, cho nên hằng lo lắng cho dân được ấm no, yên

ổn Ông luôn luôn hướng về đạo lý, quý trọng đạo lý như chưa được thấy bao giờ Chu Vũ Vương thì chu đáo chiếu cố tới cả người gần lẫn kẻ xa, không bỏ sót, khinh dễ ai

Ông Chu Công, em ruột của Vũ Vương mới là một nhà chính trị gương mẫu lỗi lạc Ông nghĩ ngợi để tổng hợp tất cả những cái hay trong phép cai trị của ba triều đại: Hạ Vũ, Thành Thang, Văn Vương, Vũ Vương và đem ra thực hành những công việc trong chính sách của bốn vị vua ấy Tuy nhiên ông lại cân nhắc, thấy điều gì không còn hợp thời thì ra công suy nghĩ, rút ưu khuyết điểm, chỉnh sửa các đường lối cai trị cũ, chẳng quản ngại nhọc mệt đêm ngày Khi may mắn đạt được phương thức hành động thích hợp, ông quên cả ngủ, ngồi chờ cho tới sáng để đem ra thi hành

21.

孟子曰：王者之跡熄而詩亡，詩亡然後春秋作。 晉之乘，楚之梼杌，魯之春秋，一也。其事則齊 桓，晉文，其文則史。孔子曰：“其義則丘竊取之 矣。”

Mạnh Tử viết: “Vương giả chi tích tức, nhi Thi vong Thi vong, nhiên hậu Xuân Thu tác Tấn chi Thặng, Sở chi Đào Ngột, Lỗ chi Xuân Thu, nhất dã Kỳ sự, tắc Tề Hoàn, Tấn Văn Kỳ văn, tắc sử Khổng Tử viết:

‘Kỳ nghĩa, tắc Khâu thiết thủ chi hỹ.’”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Dấu vết của các bậc vương đã bặt, mà những bài ca dao

cổ đã mất Những bài ca dao cổ mất đi, sau đó sách Xuân Thu được viết

ra Sách Thặng của nước Tấn, sách Đào Ngột của nước Sở, sách Xuân Thu của nước Lỗ là một loại Những việc trong đó (Xuân Thu) nói về Tề Hoàn Công, Tấn Văn Công Lời văn của sách ấy là lối văn sử Khổng Tử nói: ‘Ý nghĩa của sách ấy, thì Khâu này lấy theo ý riêng.’”

BÌNH GIẢI:

Vào khoảng năm 770 trước Công Nguyên, vua Chu Bình Vương, vì tránh người Tây Khương quấy phá, phải dời đô sang Lạc Ấp ở miền Đông, thì nhà

Chu suy Những cách cai trị nhân chính của Văn Vương, Vũ Vương không còn được áp dụng; do đó, dấu vết của các bậc vương đã dứt bặt Trong dân gian,

những bài ca dao cổ (Thi) nói về đạo lý cũng bị lãng quên (vong)

Những bài ca dao cổ ấy trước kia có tới 3000 bài Sau này, Khổng Tử sao chép, tuyển chọn được trên 300 bài, tạo thành Kinh Thi, đem giảng dạy cho các đệ tử Bởi vì những bài ca dao cổ bị mất, mất luôn những lời răn dạy đạo lý, cho nên Khổng Tử mới viết Kinh Xuân Thu để lập lại giềng mối đạo

lý trong xã hội Xuân Thu (mùa xuân và mùa thu) là mùa gieo và mùa gặt, chỉ sinh hoạt của con người trong đời Tương tự như thế, nước Tấn có sách Thặng Sách Thặng như một cỗ xe chuyên chở những chuyện tích từ đời nọ sang đời kia Nước Sở có sách Đào Ngột Sách Đào Ngột kể về sự bạo tàn, tai ngược (như giống ác thú) của các vua đời trước Cả hai sách ấy cùng với Kinh Xuân Thu của nước Lỗ đều là một loại như nhau, nói về những sự việc trong các triều đại xưa

Kinh Xuân Thu nói về những việc cai trị của các vua trong một giai đoạn lịch sử Trung Hoa cổ dài gần 300 năm (từ đời Lỗ Ẩn Công đến đời Lỗ Ai Công); trong đó có chép những việc cai trị của hai vị bá chủ đáng lưu ý là: Tề Hoàn Công và Tấn Văn Công Văn của Kinh Xuân Thu là lối văn viết sử biên niên, diễn tiến theo thứ tự thời gian từng năm Còn về ý nghĩa, Khổng Tử đã đem quan điểm đạo lý của riêng mình để chọn lựa và phê phán các sự kiện diễn ra trong thời đại ấy (thiết thủ) Sự phê phán, khen chê, được đặt kín đáo

trong từng chữ đặc biệt Ví dụ: Thiên tử chết được dùng chữ “băng”; vua chư hầu chết được dùng chữ “hoăng”; vua cướp ngôi, tiếm vị chết thì chép là “tồ”; quan liêm chính chết được chép là “tốt”; quan gian nịnh chết thì chép là “tử”.

Do đó, Khổng Tử đã từng nói: “Tri ngã giả, kỳ duy Xuân Thu hồ? Tội ngã

giả, kỳ duy Xuân Thu hồ? (Biết ta, chỉ riêng bởi kinh Xuân Thu chăng? Kết

tội ta, chỉ riêng bởi kinh Xuân Thu chăng?)

22.

孟子曰：君子之澤，五世而斬；小人之澤，五世而 斬。

Trong vòng ảnh hưởng của ân đức năm đời, Mạnh Tử xác nhận rằng riêng ông cũng được hưởng sự tốt lành do các vị tiền bối truyền lại, mặc dù ông chưa được làm môn đồ của Khổng Tử Ân đức của Khổng Tử đã thấm nhuần tới ông qua các vị tiền bối là: Tăng Tử, Tử Tư (Khổng Cấp) và môn đồ của Tử

Tư Như thế, đạo lý của Khổng Tử truyền tới Mạnh Tử mới là bốn đời

23.

孟子曰：可以取，可以無取，取傷廉。可以與，可 以無與，與傷惠。可以死，可以無死，死傷勇。

Mạnh Tử viết: “Khả dĩ thủ, khả dĩ vô thủ, thủ thương liêm Khả dĩ dữ, khả dĩ vô dữ, dữ thương huệ Khả dĩ tử, khả dĩ vô tử, tử thương dũng.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Có thể lấy, có thể không lấy, lấy thì hại đến đức liêm chính Có thể cho, có thể không cho, cho thì hại đến đức ban ơn Có thể chết, có thể không chết, chết thì hại đến đức mạnh mẽ.”

Trường hợp thứ hai: Giả như ta định cho ai cái gì Ban đầu ta định cho; sau đó, suy nghĩ lại, người ấy không đáng cho Đem cho sẽ khiến người ấy thêm biếng lười, ỷ lại, không chịu phấn đấu Nghĩ vậy, nhưng rồi ta lại đem

cho Như vậy, việc cho này làm hại đến đức ban ơn Ban ơn là một đức tính tốt, nhưng chỉ nên ban ơn cho những người nghèo khó, thiếu thốn, cho những người lập được công trạng với quốc gia Lạm dụng sự ban ơn thì hao tốn và làm hư hỏng người được ban.

Trường hợp thứ ba: Giả như ta gặp một cơn nguy biến Ban đầu ta định liều thân chết vì ai đó hay vì điều gì đó; nhưng rồi, kịp nghĩ lại, ai đó không đáng cho ta hy sinh, điều gì đó không phải lý tưởng cần được bảo vệ; vì thế không nên chết Tuy thế, sau đó ta lại liều thân chịu chết Như thế, sự chết này làm hại đến đức mạnh mẽ Đức mạnh mẽ đích thực chỉ chấp nhận chết

để bảo vệ lý tưởng cao cả Còn liều thân bỏ phí sự sống là cái dũng mãnh bồng bột vô ích của kẻ thất phu

24.

逢蒙學射於羿，盡羿之道，思天下惟羿為愈己，於 是殺羿。

孟子曰：是亦羿有罪焉。

公明儀曰：宜若無罪焉？

曰：薄乎云爾，惡得無罪？

鄭人使子濯孺子侵衛，衛使庾公之斯追之。子濯孺 子曰：“今日我疾作，不可以執弓，吾死矣夫！” 問其仆曰：“追我者誰也？”其仆曰：“庾公之斯 也。”曰：“吾生矣。”其仆曰：“庾公之斯，衛 之善射者也，夫子曰吾生，何謂也？”曰：“庾公 之斯學射於尹公之他，尹公之他學射於我。夫尹公 之他，端人也，其取友必端矣。”

庾公之斯至，曰：“夫子何為不執弓？”

曰：“今日我疾作，不可以執弓。”

曰：“小人學射於尹公之他，尹公之他學射於夫 子。我不忍以夫子之道，反害夫子。雖然，今日之 事，君事也，我不敢廢。”

抽矢叩輪，去其金，發乘矢而後反。

Bàng Mông học xạ ư Nghệ, tận Nghệ chi đạo Tư thiên hạ, duy Nghệ vi

dũ kỷ, ư thị sát Nghệ.

Mạnh Tử viết: “Thị diệc Nghệ hữu tội yên.”

Công Minh Nghi viết: “Nghi nhược vô tội yên.”

Viết: “Bạc hồ vân nhĩ Ô đắc vô tội!

“Trịnh nhân sử Tử Trạc Nhụ tử xâm Vệ Vệ sử Dữu Công Chi Tư truy chi Tử Trạc Nhụ tử viết: ‘Kim nhật ngã tật tác, bất khả dĩ chấp cung; ngô tử hỹ phù.’ Vấn kỳ bộc viết: ‘Truy ngã giả, thùy dã?’ Kỳ bộc viết:

‘Dữu Công Chi Tư dã.’ Viết: ‘Ngô sinh hỹ.’ Kỳ bộc viết: ‘Dữu Công Chi

Tư, Vệ chi thiện xạ giả dã Phu tử viết: Ngô sinh Hà vị dã?’ Viết: ‘Dữu Công Chi Tư học xạ ư Doãn Công Chi Tha Doãn Công Chi Tha học xạ ư ngã Phù, Doãn Công Chi Tha, đoan nhân dã Kỳ thủ hữu tất đoan hỹ.’

“Dữu Công Chi Tư chí, viết: ‘Phu tử hà vi bất chấp cung?’

“Viết: ‘Kim nhật ngã tật tác, bất khả dĩ chấp cung.’

“Viết: ‘Tiểu nhân học xạ ư Doãn Công Chi Tha Doãn Công Chi Tha học

xạ ư phu tử Ngã bất nhẫn dĩ phu tử chi đạo phản hại phu tử Tuy nhiên, kim nhật chi sự, quân sự dã Ngã bất cảm phế.’

“Trừu thỉ khấu luân, khử kỳ kim, phát thặng thỉ nhi hậu phản.”

Dịch nghĩa:

Bàng Mông học bắn cung với Nghệ, học hết kỹ thuật của Nghệ Nghĩ rằng trong thiên hạ chỉ có Nghệ hơn mình; thế là giết Nghệ.

Mạnh Tử nói: “Đó là Nghệ cũng có tội.”

Công Minh Nghi nói: “Xem ra vô tội.”

Mạnh Tử nói: “Nhẹ hơn mà thôi Vô tội sao được!

“Người nước Trịnh khiến Tử Trạc Nhụ Tử xâm lấn nước Vệ Nước Vệ khiến Dữu Công Chi Tư ra đuổi Tử Trạc Nhụ Tử nói: ‘Hôm nay, ta mắc bệnh, không thể cầm cung được; ta chết mất thôi.’ Bèn hỏi kẻ cầm cương rằng: ‘Đuổi ta là ai vậy?’ Kẻ cầm cương nói: ‘Dữu Công Chi Tư đó.’ Tử Trạc nói: ‘Ta sống rồi.’ Kẻ cầm cương nói: ‘Dữu Công Chi Tư là tay bắn giỏi của nước Vệ Ngài nói: Ta sống rồi là nghĩa làm sao?’ Đáp: ‘Dữu Công Chi Tư học bắn cung với Doãn Công Chi Tha Doãn Công Chi Tha học bắn cung với ta Này, Doãn Công Chi Tha là người ngay thẳng Ông

ấy kén bạn ắt ngay thẳng vậy.’

“Dữu Công Chi Tư tới, nói: ‘Ngài sao chẳng cầm cung?’

“Đáp: ‘Hôm nay ta mắc bệnh, không thể cầm cung được.’

“Dữu Công nói: ‘Kẻ hèn này học bắn cung với Doãn Công Chi Tha Doãn Công Chi Tha học bắn cung với ngài Tôi không nỡ lấy kỹ thuật của ngài

mà hại trở lại ngài Tuy nhiên, việc hôm nay là việc của vua Tôi không dám bỏ.’

“Bèn rút tên ra, gõ vào bánh xe, bỏ mũi kim khí, bắn bốn mũi tên, rồi quay ra sau.”

BÌNH GIẢI:

Nghệ tức là Hậu Nghệ, vua nước Hữu Cùng, một chư hầu của nhà Hạ, vào khoảng thế kỷ thứ 23 trước Công nguyên Tương truyền, Hậu Nghệ là nhân vật thiện xạ đệ nhất thời Thượng Cổ ở Trung Hoa, đã truyền kỹ thuật bắn cung cho Bàng Mông Bàng Mông muốn trở nên vô địch thiên hạ, cho nên đã giết Hậu Nghệ

Bàn về chuyện này, Mạnh Tử cho rằng Hậu Nghệ cũng có tội; tuy tội Hậu Nghệ nhẹ hơn tội của Bàng Mông Tội của Bàng Mông là tội bất nhân bất nghĩa, phản thầy Còn tội của Hậu Nghệ là tội không đoan chính Vì sống không đoan chính cho nên Hậu Nghệ đã không tìm người đoan chính để

truyền dạy thuật bắn cung Tục ngữ gọi là: “Nuôi ong tay áo, nuôi cáo trong

Trên chiến trường tại nước Vệ, Tử Trạc Nhụ Tử gặp Dữu Công Chi Tư là

kẻ đối đầu với mình Dữu Công Chi Tư là người đoan chính, cho nên đã không

nỡ bắn chết Tử Trạc Nhụ Tử trong lúc ông này mắc bệnh, không thể sử dụng cung tên được Mặc dầu Tử Trạc Nhụ Tử không phải là thầy của Dữu Công Chi Tư, nhưng ông này vẫn nhớ cái ơn dạy dỗ của Tử Trạc Nhụ Tử gián tiếp truyền đến mình Do đó, Dữu Công Chi Tư chỉ dùng tên không mũi nhọn để bắn tượng trưng vào xe của Tử Trạc Nhụ Tử mà thôi Vì mệnh lệnh vua nước

Vệ mà Dữu Công Chi Tư phải bắn tên; vì nhớ mình là đồ tôn của Tử Trạc Nhụ

Tử mà Dữu Công Chi Tư tha chết cho Tử Trạc Nhụ Tử Đó là cách xử lý vừa trọn tình vẹn nghĩa, vừa thi hành bổn phận của người quân tử đoan chính

Kết cuộc, nước Vệ không bị xâm lấn, nước Trịnh rút quân về; hai nước gạt được oán thù và giữ được hoà khí vậy.

25.

孟子曰：西子蒙不潔，則人皆掩鼻而過之。

雖有惡人，齋戒沐浴，則可以祀上帝。

Mạnh Tử viết: “Tây tử mông bất khiết, tắc nhân giai yếm tỵ nhi quá chi.

“Tuy hữu ác nhân, trai giới, mộc dục, tắc khả dĩ tự Thượng Đế.”

Mạnh Tử là nhà đạo đức nên cũng không chấp nhận chuyện đó; và cho rằng người xấu xí mà giữ tâm hồn thanh khiết, thân thể trong sạch vẫn có giá trị hơn người đẹp, bởi vì người ấy có thể được Thượng Đế chấp nhận trong chức năng tế tự

26.

孟子曰：天下之言性也，則故而已矣。故者，以利 為本。所惡於智者，為其鑿也。如智者，若禹之行 水也，則無惡於智矣。禹之行水也，行其所無事 也。如智者亦行其所無事，則智亦大矣。

天之高也，星辰之遠也，茍求其故，千歲之日至， 可坐而致也。

Mạnh Tử viết: “Thiên hạ chi ngôn tính dã, tắc cố nhi dĩ hỹ Cố giả dĩ lợi

vi bản Sở ố ư trí giả, vị kỳ tạc dã Như trí giả nhược Vũ chi hành thủy

dã, tắc vô ố ư trí hỹ Vũ chi hành thủy dã, hành kỳ sở vô sự dã Như trí giả diệc hành kỳ sở vô sự, tắc trí diệc đại hỹ

“Thiên chi cao dã, tinh thần chi viễn dã, cẩu cầu kỳ cố, thiên tuế chi nhật chí, khả toạ nhi trí dã.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Thiên hạ nói về tính, ấy là nói về bản năng vốn có mà thôi Cái bản năng vốn có lấy lợi làm gốc Chỗ đáng ghét của kẻ trí là sự xuyên tạc của họ Kẻ trí nếu như giống vua Vũ khai thông nước chảy, thì đâu có ai ghét kẻ trí Vua Vũ khai thông nước chảy đã tiến hành một cách tự nhiên (vô sự) Giả như kẻ trí cũng tiến hành công việc một cách

tự nhiên, thì điều trí của họ thật lớn lao

“Bầu trời cao cả, các vì sao xa xôi, ví bằng đi tìm nguyên cớ của trời sao, thì cái ngày đông chí của một ngàn năm có thể ngồi mà thấu đáo được.”

BÌNH GIẢI:

Theo sách Trung dung, tính là Thiên mệnh; đó là thực thể tinh tuyền tiên

thiên của Trời trao cho con người trong buổi ban sơ Tính ấy vốn tốt lành Tuy

nhiên, cái tính mà thiên hạ hay nói tới, ở đây Mạnh Tử gọi là “cố”, lại là tính

hậu thiên; đó là bản năng động vật vốn có của con người trong trần gian Cái bản năng vốn có ấy theo thời gian đã bị mù quáng vì điều lợi, và lấy lợi làm gốc Kẻ trí là người khôn ngoan xảo quyệt bị chi phối bởi điều lợi cho nên phát triển mạnh cái tính hậu thiên hám lợi đó Vì vậy, họ có thể xuyên tạc sự thật,

có thể nói những điều không hợp nghĩa lý, nói những lời ngụy biện cốt để thủ lợi Đó là chỗ đáng ghét của kẻ trí

Nếu như kẻ trí biết bắt chước ông Vũ ngày xưa khi khai thông cho nước chảy thì hay biết mấy; ai có thể ghét sự trí xảo của họ được? Ông Vũ khi còn làm quan dưới triều vua Thuấn, đã được cử đi trị thủy, khai kênh, mở rạch

để cho dân có đất cày cấy, có đường để đi, tránh nạn sình lầy, ngập lụt Ông

Vũ đã thuận theo qui luật tự nhiên của nước, xoi đất cho nước chảy từ cao xuống thấp, dẫn nước chỗ sình vào vùng khô cạn, hay đưa nước ra sông, ra biển Công việc của ông Vũ thuận theo qui luật tự nhiên cho nên không phải tốn công sức nhiều; ngài không vẽ việc (vô sự), do đó không phí sức của dân

chúng Giả như kẻ trí cũng tiến hành công việc một cách tự nhiên như vậy, không cưỡng ép, không gò bó, không dối trá, không cản trở để cầu lợi riêng, thì điều trí của họ sẽ đưa tới thành quả lớn lao biết bao cho xã hội Chẳng những vận dụng điều trí theo qui luật tự nhiên có thể xây dựng nước nhà, có thể tạo nên phúc lợi cho toàn dân, mà còn có thể vận dụng sự khôn ngoan ấy

để tìm hiểu qui luật huyền vi của vũ trụ

Kìa bầu trời kia cao rộng biết bao, các vì sao xa xôi biết bao! Tuy nhiên cả cái vũ trụ bao la ấy đều tuân theo qui luật vận hành tự nhiên của Thượng

Đế Nếu kẻ trí biết suy tư và sống trong qui luật tự nhiên thì có thể ngồi ngay tại nhà mình mà thấu đáo được diễn tiến tuần tiết của thời gian, tiêu biểu bằng ngày đông chí vào mỗi năm Đông chí (ngày ngắn nhất, đêm dài nhất)

là ngày cuối của thời âm khí cực thịnh bước sang ngày của thời dương khí bắt đầu phát triển Đã biết được qui luật của một năm, người ta có thể biết được qui luật chung của cả nghìn năm trong vũ trụ

27.

公行子有子之喪，右師往吊。入門，有進而與右師 言者，有就右師之位而與右師言者。孟子不與右師 言。

右師不悅曰：諸君子皆與驩言，孟子獨不與驩言， 是簡驩也。

孟子聞之，曰：禮：朝庭不歷位而相與言，不逾階 而相揖也。我欲行禮，子敖以我為簡，不亦異乎？

Công Hàng Tử hữu tử chi tang Hữu sư vãng điếu Nhập môn, hữu tiến nhi dữ Hữu sư ngôn giả Hữu tựu Hữu sư chi vị, nhi dữ Hữu sư ngôn giả Mạnh Tử bất dữ Hữu sư ngôn

Hữu sư bất duyệt viết: “Chư quân tử giai dữ Hoan ngôn Mạnh Tử độc bất dữ Hoan ngôn Thị giản Hoan dã.”

Mạnh Tử văn chi, viết: “Lễ, triều đình bất lịch vị nhi tương dữ ngôn; bất

du giai nhi tương ấp dã Ngã dục hành lễ, Tử Ngao dĩ ngã vi giản, bất diệc dị hồ?”

Dịch nghĩa:

Công Hàng Tử có đám tang con Quan Hữu sư đến viếng tang Bước vào cửa, có một số quan tiến tới nói chuyện với quan Hữu sư Có những vị

quan đến chỗ quan Hữu sư ngồi và nói chuyện với ông Mạnh Tử chẳng nói gì với quan Hữu sư cả

Quan Hữu sư không vui, nói: “Các vị quân tử đều nói chuyện với Hoan này Một mình Mạnh Tử chẳng nói với Hoan Đó là coi nhẹ Hoan này vậy.”

Mạnh Tử nghe vậy, nói rằng: “Theo lễ, chốn triều đình, không được vượt qua chỗ của mình mà nói chuyện cùng người; không được vượt thứ bậc

mà đến vái chào người Tôi muốn thi hành theo lễ, Tử Ngao lại cho rằng tôi coi nhẹ, cũng chẳng lạ hay sao?”

BÌNH GIẢI:

Công Hàng Tử là quan đại phu nước Tề Hữu sư là chức quan khanh vào hàng thượng phẩm Trong chuyện này, quan Hữu sư đến viếng tang là quan lớn Vương Hoan (Tử Ngao) Thấy có quan lớn đến, các quan khác đua nhau

ra chào hỏi, biểu lộ sự trọng kính Chỉ riêng Mạnh Tử ngồi yên tại chỗ mình, chẳng hỏi thăm, chuyện trò gì với Vương Hoan cả

Sở dĩ Mạnh Tử có thái độ lạnh nhạt như vậy, vì ông biết Vương Hoan là hạng tiểu nhân, chẳng có tài đức gì, chỉ giỏi tâng bốc, nịnh hót vua mà được chức vị lớn Mạnh Tử là khách khanh của vua Tề, tiện thì ở, không tiện thì

đi nước khác, hay trở về cố hương, đâu cần lấy lòng ai! Mạnh Tử đã có thái

độ này khi cùng đi với Vương Hoan trong phái bộ đến nước Đằng điếu tang

Sự thực là như thế, nhưng thấy Vương Hoan trách móc mình, Mạnh Tử

đã nói tránh đi để giữ phép lịch sự và hoà khí, lấy cớ là cần phải chấp hành nghi lễ của triều đình

28.

孟子曰：君子所以異於人者，以其存心也。君子以 仁存心，以禮存心。仁者愛人，有禮者敬人。愛人 者，人恒愛之；敬人者，人恒敬之。

有人於此，其待我以橫逆，則君子必自反也：“我 必不仁也，必無禮也，此物奚宜至哉？”其自反而 仁矣，自反而有禮矣。其橫逆由是也，君子必自反 也：“我必不忠。”自反而忠矣。其橫逆由是也，

君子曰：“此亦妄人也已矣。如此則與禽獸奚擇 哉？於禽獸又何難焉！”

是故君子有終身之憂，無一朝之患也。乃若所憂則 有之。舜人也，我亦人也；舜為法於天下，可傳 於後世，我由未免為鄉人也，是則可憂也。憂之如 何？如舜而已矣。若夫君子所患則亡矣。非仁無為 也，非禮無行也。如有一朝之患，則君子不患矣。

Mạnh Tử viết: “Quân tử sở dĩ dị ư nhân giả, dĩ kỳ tồn tâm dã Quân tử

dĩ nhân tồn tâm, dĩ lễ tồn tâm Nhân giả ái nhân, hữu lễ giả kính nhân

Ái nhân giả, nhân hằng ái chi; kính nhân giả, nhân hằng kính chi Hữu nhân ư thử, kỳ đãi ngã dĩ hoạnh nghịch, tắc quân tử tất tự phản dã Ngã tất bất nhân dã, tất vô lễ dã Thử vật hề nghi chí tai! Kỳ tự phản nhi nhân hỹ, tự phản nhi hữu lễ hỹ, kỳ hoạnh nghịch do thị dã; quân

tử tất tự phản dã, ngã tất bất trung Tự phản nhi trung hỹ, kỳ hoạnh nghịch do thị dã Quân tử viết: “Thử diệc võng nhân dã dĩ hỹ! Như thử tắc dữ cầm thú hề trạch tai? Ư cầm thú, hựu hà nạn yên?”

Thị cố quân tử hữu chung thân chi ưu, vô nhất triêu chi hoạn dã Nãi nhược sở ưu, tắc hữu chi Thuấn, nhân dã, ngã diệc nhân dã Thuấn vi pháp ư thiên hạ khả truyền ư hậu thế Ngã do vị miễn vi hương nhân

dã, thị tắc khả ưu dã Ưu chi như hà? Như Thuấn nhi dĩ hỹ Nhược phù quân tử sở hoạn, tắc vô hỹ Phi nhân vô vi dã, phi lễ vô hành dã Như hữu nhất triêu chi hoạn, tắc quân tử bất hoạn hỹ.”

Dịch nghĩa:

Mạnh Tử nói: “Quân tử sở dĩ khác người ta là bảo tồn tâm hồn của mình Quân tử lấy điều nhân điều lễ để bảo tồn tâm hồn Người nhân thì yêu người; người có lễ thì kính trọng người Yêu người thì người hằng yêu lại, kính người thì người hằng kính lại.

“Có người nào ở đây đối đãi với ta ngang ngược, thì làm người quân tử ắt phải xét lại mình Ta chắc bất nhân, vô lễ, mà họ xử đến như thế chăng?

Tự xét mình mà có nhân, xét mình mà có lễ; nhưng sự ngang ngược của

họ vẫn còn đó, người quân tử ắt phải xét lại mình nữa, chắc ta chẳng hết lòng Xét lại mà thấy hết lòng, sự ngang ngược của họ vẫn còn Ta là

người quân tử, sẽ nói rằng: ‘Kẻ ấy cũng là con người xằng bậy mà thôi Người như thế cùng với cầm thú đâu có khác biệt? Đối với cầm thú, lại phải căn vặn hay sao?’

“Vậy nên, người quân tử có điều lo nghĩ suốt đời mà không phải sợ sệt một buổi nào Giả như có điều phải lo nghĩ, mối lo nghĩ là: vua Thuấn

là người, ta cũng là người Vua Thuấn làm được khuôn phép cho thiên

hạ, có thể truyền lại cho hậu thế Còn ta thì chưa thoát khỏi thân phận

kẻ quê mùa! Đó là điều đáng lo nghĩ vậy Đã lo nghĩ, phải làm sao? Phải như vua Thuấn mà thôi Còn như chỗ sợ của người quân tử thì không

có Chẳng phải điều nhân, không làm; chẳng phải điều lễ, không hành động Như có nỗi lo sợ một buổi, người quân tử không phải sợ vậy.”

xa, không có gì đáng phải đặt vấn đề nữa

Tuy nhiên, trước khi đánh giá ai là người xằng bậy, sánh ngang với cầm thú, người quân tử phải tự xét mình trước, xét đi rồi xét lại Xét kỹ xem mình

có lỗi không, rồi mới có thể đánh giá người được Vì thế cổ nhân nói: “Tiên trách kỷ, hậu trách nhân.” (Trước hãy hỏi lỗi mình, sau mới hỏi lỗi người).Khi đã thấy mình không lỗi, người quân tử không còn sợ gì nữa Chỉ có điều, người quân tử phải lo nghĩ suốt đời mà thôi: lo làm sao trở nên bậc chí thiện để có thể nêu gương mẫu cho đời, để có thể bắt chước vua Thuấn truyền

bá đạo lý cho hậu thế bằng những hành vi tốt đẹp của mình

29.

禹，稷當平世，三過其門而不入，孔子賢之。顏子 當亂世，居於陋巷，一簞食，一瓢飲，人不堪其 憂，顏子不改其樂，孔子賢之。

孟子曰：禹，稷，顏回同道。禹思天下有溺者，由 己溺之也；稷思天下有饑者，由己饑之也。

是以如是其急也。禹，稷，顏子易地則皆然。

今有同室之人鬭者，救之，雖被髮纓冠而救之，可 也。鄉鄰有鬭者，被髪纓冠而往救之，則惑也，雖 閉戶可也。

Vũ, Tắc đương bình thế, tam quá kỳ môn, nhi bất nhập; Khổng Tử hiền chi Nhan Tử đương loạn thế, cư ư lậu hạng, nhất đan tự, nhất biều ẩm, nhân bất kham kỳ ưu, Nhan Tử bất cải kỳ lạc; Khổng Tử hiền chi Mạnh Tử viết: “Vũ, Tắc, Nhan Hồi đồng đạo Vũ tư thiên hạ hữu nịch giả, do kỷ nịch chi dã; Tắc tư thiên hạ hữu cơ giả, do kỷ cơ chi dã.

“Thị dĩ như thị kỳ cấp dã Vũ, Tắc, Nhan Tử, dịch địa tắc giai nhiên.

“Kim hữu đồng thất chi nhân đấu giả, cứu chi; tuy bị phát, anh quan nhi cứu chi, khả dã Hương lân hữu đấu giả, bị phát anh quan nhi vãng cứu chi, tắc hoặc dã, tuy bế hộ khả dã.”

Dịch nghĩa:

Ông Vũ, ông Tắc đương ở thời bình, ba lần qua cửa nhà mà không vào Khổng Tử khen là bậc hiền Nhan Tử đương ở thời loạn, sống trong ngõ hẹp, một giỏ cơm, một bầu nước, người ta không chịu được nỗi lo buồn ấy, Nhan Tử thì không đổi niềm vui của mình Khổng Tử khen là bậc hiền Mạnh Tử nói: “Ông Vũ, ông Tắc, ông Nhan Hồi cùng một đạo lý Ông Vũ nghĩ rằng thiên hạ bị chìm đắm là do mình nhấn chìm Ông Tắc nghĩ rằng thiên hạ chịu đói là do mình làm cho đói Cho nên mới phải vội vàng như thế Ông Vũ, ông Tắc, ông Nhan Tử mà đổi địa vị cho nhau, thì đều làm như thế.

“Nay có những người ở cùng nhà mà đánh nhau, kêu cứu; tuy phải vén tóc, buộc mũ mà cứu giúp thì nên làm Còn hàng xóm mà có đánh nhau, vén tóc, buộc mũ mà đi cứu thì hồ đồ vậy Dù đóng cửa, cũng nên.”

BÌNH GIẢI:

Ông Vũ, ông Tắc là hai quan đại thần dưới triều vua Thuấn Sau khi nắm quyền cai trị thay vua Nghiêu, vua Thuấn cử ông Vũ lo việc trị thủy, cử ông Tắc phụ trách việc canh nông Cả hai ông đều tận tụy vì dân vì nước, cho nên

ba lần đi qua cửa nhà mình mà không vào thăm vợ con Khổng Tử đã từng khen ông Vũ và ông Tắc là hai bậc hiền

Ở thời Xuân Thu, môn đệ Khổng Tử là Nhan Hồi, thờ ơ với việc chính trị nước non, vui vẻ trong cảnh nghèo tại ngõ hẹp Ông cũng được Khổng Tử khen là bậc hiền

Ông Vũ, ông Tắc và ông Nhan Hồi có hai lối hành xử khác nhau Ông Vũ, ông Tắc thì chăm chỉ hoạt động; ông Nhan Hồi thì nhàn nhã thảnh thơi Tuy hai lối hành xử đó trái ngược nhau nhưng cùng chung một đạo lý.

Theo Mạnh Tử, giả như Nhan Hồi sống vào thời thái bình, được vua trọng dụng thì ông cũng hành xử như ông Vũ, ông Tắc; giả như ông Vũ, ông Tắc sống vào thời Xuân Thu đại loạn, chẳng được vua chúa ngó ngàng tới, hẳn hai ông sẽ hành xử như ông Nhan Hồi

Tại sao ông Vũ, ông Tắc chăm chỉ hoạt động vì dân vì nước như vậy? Thưa rằng hai ông quan niệm trong thời bình mà dân chúng bị chìm đắm trong lụt lội, bị đói khổ vì thiếu cơm, đó là nhà cai trị không biết lo cho dân Nhận

rõ trách nhiệm của mình đối với dân, cho nên ông Vũ, ông Tắc phải cấp bách làm việc để cứu dân khỏi lụt, khỏi đói

Còn ông Nhan Hồi chẳng hề bận tâm về việc nước, thảnh thơi sống trong cảnh nghèo, bởi vì vua chúa thời Xuân Thu không tha thiết gì đến sự khốn khổ của dân, không trọng dụng người hiền, coi người hiền như người ngoài cuộc Đã là người ngoài cuộc thì chuyện nước loạn, dân đói chỉ là chuyện của nhà hàng xóm (hương lân); người hiền sao có thể can dự vào được? Giả như vua chúa thời Xuân Thu mời Nhan Hồi nhập cuộc; bấy giờ, chuyện nước loạn dân đói mới là chuyện nhà của Nhan Hồi Chắc hẳn vào lúc đó, Nhan Hồi sẽ tận tụy hơn ai hết, chẳng thua gì ông Vũ, ông Tắc

Xen vào việc của nhà hàng xóm là một việc hồ đồ, dại dột, có khi bị bể đầu, sứt tai, thì xen vào việc của vua chúa, khi vua chúa không cần tới mình, cũng

là một việc hồ đồ, dại dột nốt Người hiền chẳng bao giờ làm như vậy

30.

公都子曰：匡章，通國皆稱不孝焉。夫子與之游， 又從而禮貌之，敢問何也？

孟子曰：世俗所謂不孝者五：惰其四支，不顧父母 之養，一不孝也；博弈，好飲酒，不顧父母之養， 二不孝也；好貨財，私妻子，不顧父母之養，三不 孝也；從耳目之欲，以為父母戮，四不孝也；好勇 鬥狠，以危父母，五不孝也。章子有一於是乎？ 夫章子，子父責善而不相遇也。責善，朋友之道 也。父子責善，賊恩之大者。夫章子豈不欲有夫妻

子母之屬哉？為得罪於父，不得近；出妻屏子，終 身不養焉。其設心以為不若是，是則罪之大者。是 則章子已矣。

Công Đô Tử viết: “Khuông Chương, thông quốc giai xưng bất hiếu yên; phu tử dữ chi du, hựu tùng nhi lễ mạo chi Cảm vấn: hà dã?”

Mạnh Tử viết: “Thế tục sở vị bất hiếu giả ngũ: Nọa kỳ tứ chi, bất cố phụ mẫu chi dưỡng; nhất bất hiếu dã Bác, dịch, hiếu ẩm tửu, bất cố phụ mẫu chi dưỡng; nhị bất hiếu dã Hiếu hoá tài, tư thê tử, bất cố phụ mẫu chi dưỡng; tam bất hiếu dã Tùng nhĩ mục chi dục, dĩ vi phụ mẫu lục; tứ bất hiếu dã Hiếu dũng, đấu ngận, dĩ nguy phụ mẫu; ngũ bất hiếu dã Chương tử hữu nhất ư thị hồ?

Phù, Chương tử, tử phụ trách thiện nhi bất tương ngộ dã Trách thiện, bằng hữu chi đạo dã; phụ tử trách thiện tặc ân chi đại giả Phù Chương

tử, khởi bất dục hữu phu thê, tử mẫu chi thuộc tai? Vị đắc tội ư phụ, bất đắc cận, xuất thê, bính tử, chung thân bất dưỡng yên Kỳ thiết tâm, dĩ

vi bất nhược thị, thị đắc tội chi đại giả Thị tắc Chương tử dĩ hỹ.”

Dịch nghĩa:

Công Đô Tử nói: “Khuông Chương, cả nước đều cho là bất hiếu, thầy giao

du với ông ta, lại còn tỏ ra tôn kính nữa Dám hỏi, vì sao vậy?”

Mạnh Tử nói: “Những điều mà thói đời gọi là bất hiếu có năm: uể oải tay chân, chẳng đối hoài đến nuôi nấng cha mẹ, là một điều bất hiếu Đánh bạc, đánh cờ, ham uống rượu, chẳng đối hoài đến nuôi nấng cha mẹ, là hai điều bất hiếu Ham của cải, riêng lo cho vợ con, chẳng đối hoài đến nuôi nấng cha mẹ, là ba điều bất hiếu Chạy theo sự ham muốn của tai mắt, làm cho cha mẹ bị nhục nhã, là bốn điều bất hiếu Ham dũng mãnh, đánh lộn tàn nhẫn, làm nguy đến cha mẹ, là năm điều bất hiếu Chương Tử có mắc một điều nào chăng?

“Này, Chương Tử, con trách móc cha về điều thiện mà chẳng hoà hợp được Trách móc nhau về điều thiện là đạo lý của bè bạn Cha con trách thiện nhau là việc hại lớn cho ân tình Này, Chương Tử há không muốn

có sự thân thuộc giữa chồng vợ, mẹ con sao? Vì mắc lỗi với cha, không được gần gũi, nên phải bỏ vợ, đuổi con, suốt đời chẳng cần nuôi nấng Trong lòng ông sắp đặt rằng nếu không làm như vậy, thì mắc lỗi lớn Đó

là tình cảnh của Chương Tử phải thế thôi.”

BÌNH GIẢI:

Khuông Chương là người nước Tề Ông bị cả nước cho là bất hiếu vì giữa ông và thân phụ không có sự hoà hợp gần gũi Lý do là ông đã dám khuyến cáo cha mình về điều thiện Trong khi mọi người nước Tề xa lánh Khuông Chương, thì Mạnh Tử lại thường xuyên giao du và tỏ ra tôn kính ông nữa Tại sao vậy?

Tại vì Mạnh Tử biết ông là người quân tử Người quân tử giữ đạo hiếu trong điều lễ, nghĩa là yêu kính cha mẹ mình trong đạo lý Khổng Tử nói:

“Sự phụ mẫu cơ gián: thờ cha mẹ phải biết can ngăn” (Luận ngữ, Lý nhân) Thấy cha mẹ làm điều trái, người con hiếu phải khuyến khích cha mẹ làm điều thiện

Khuông Chương giữ đạo hiếu của người quân tử, cho nên đã gây nên mối bất hoà với cha Đó là một chuyện hết sức đau lòng chẳng đặng đừng Vì không được gần gũi cha để hầu hạ phụng dưỡng, Khuông Chương đã phải tự phạt mình bằng cách xa vợ con, không để cho vợ con phụng dưỡng mình suốt đời

Thấu hiểu tình cảnh ngang trái ấy của Khuông Chương, Mạnh Tử rất cảm phục ông và thường lui tới để an ủi Trước mắt Mạnh Tử, Khuông Chương không phải là người con bất hiếu mà là một bậc quân tử đáng thương, đáng kính

31.

曾子居武城，有越寇。或曰：寇至，盍去諸？

曰：無寓人於我室，毀傷其薪木。

寇退，則曰：修我墻屋，我將反。寇退，曾子反。 左右曰：待先生如此其忠且敬也，寇至則先去以為 民望，寇退則反，殆於不可。

沈猶行曰：是非汝所知也。昔沈猶有負芻之禍，從 先生者七十人，未有與焉。子思居於衛，有齊寇。 或曰：寇至，盍去諸？

子思曰：如汲去，君誰與守？

孟子曰：曾子，子思同道。曾子師也，父兄也；子 思臣也，微也。曾子，子思易地則皆然。

Tăng Tử cư Vũ thành, hữu Việt khấu Hoặc viết: “Khấu chí, hạp khứ chư?”

Viết: “Vô ngụ nhân ư ngã thất, hủy thương kỳ tân mộc.”

Khấu thối, tắc viết: “Tu ngã tường ốc, ngã tương phản.” Khấu thối Tăng

Tử phản Tả hữu viết: “Đãi tiên sinh như thử kỳ trung, thả kính dã! Khấu chí, tắc tiên khứ, dĩ vi dân vọng Khấu thối, tắc phản Đãi ư bất khả!”

Thẩm Du Hành viết: “Thị phi nhữ sở tri dã Tích Thẩm Du hữu phụ sô chi họa Tùng tiên sinh giả, thất thập nhân, vị hữu dự yên Tử Tư cư ư

Vệ, hữu Tề khấu Hoặc viết: “Khấu chí, hạp khứ chư?”

Tử Tư viết: “Như Cấp khứ, quân thùy dữ thủ?”

Mạnh Tử viết: “Tăng Tử, Tử Tư đồng đạo Tăng Tử sư dã, phụ huynh dã

Tử Tư thần dã, vi dã Tăng Tử, Tử Tư dịch địa, tắc giai nhiên.”

Thẩm Du Hành nói: “Các anh biết thế nào được lẽ phải trái Xưa kia, Thẩm Du có tai họa do bọn gánh cỏ Đi theo thầy, có tới bảy mươi người,

mà chẳng có ai can dự Tử Tư sống ở nước Vệ, vào lúc có giặc Tề Có người nói: ‘Giặc tới, sao chẳng chạy đi?’ Tử Tư nói: ‘Nếu như Cấp này bỏ

đi, ai cùng với vua gìn giữ?’”

Mạnh Tử nói: “Tăng Tử, Tử Tư cùng theo một đạo lý Tăng Tử là bậc thầy, bậc cha anh Tử Tư là bề tôi, là phận nhỏ mọn Nếu Tăng Tử, Tử

Tư đổi địa vị cho nhau, thì đều xử như thế.”

BÌNH GIẢI:

Vũ Thành là một ấp thuộc nước Lỗ; Tăng Tử sống và dạy học tại đấy Việt

là một nước mạnh ở bên cạnh nước Ngô, nước Sở, thuộc Hoa Nam Giặc Việt

có lẽ là một bọn giặc cỏ ở vùng nước Việt, chứ không phải đại quân nước Việt Được tin báo có giặc, Tăng Tử ra đi và dặn dò người nhà trông coi nhà cửa, vườn tược cẩn thận.

Khi trở về, thấy nhà cửa của thầy được bảo vệ tử tế, các môn đệ theo hầu

tả hữu khen ngợi quan cai trị sở tại đã rất chu đáo đối với thầy; đồng thời họ

có ý chê cách xử lý của thầy trong cơn biến loạn vừa qua Lý do là Tăng Tử không tham gia vào việc chống giặc giữ ấp; nghe tin giặc đến thì chạy ngay, nêu gương chẳng hay cho dân bắt chước

Bấy giờ, Thẩm Du Hành, một môn đệ của Tăng Tử đã lên tiếng bênh vực thầy Ông cho biết, xưa kia nhà họ Thẩm Du gặp tai họa do bọn gánh cỏ gây rối Tăng Tử ở đấy cùng với bảy mươi đệ tử, mà chẳng ai can dự vào việc dẹp loạn Lý do là thầy trò Tăng Tử không phải gia nhân của họ Thẩm Du, không chịu ơn huệ của họ Thẩm Du, nên không có bổn phận phải can thiệp Còn trường hợp của Tử Tư (một cao đệ của Tăng Tử và là cháu nội của Khổng Tử, tên là Khổng Cấp) thì khác Tử Tư làm quan ở nước Vệ, ăn lộc của vua Vệ Vào lúc có giặc Tề xâm lấn, có người bảo Tử Tư chạy, nhưng ông không đi, bởi

vì ông biết rằng mình có bổn phận ở lại giúp vua Vệ giữ nước

Thẩm Du Hành có ý nói rằng, Tăng Tử bỏ ấp Vũ Thành chạy loạn, không

ở lại tham gia vào việc giữ ấp, không phải là việc đáng trách Tăng Tử chỉ là một ông thầy dạy học, ở phận cha anh (bề trên), không phải là một ông quan

ăn lộc nước; nên ông không có bổn phận giữ ấp Tăng Tử chỉ là một khách trọ đáng tôn trọng của ấp Vũ Thành mà thôi

Bình luận về chuyện này, Mạnh Tử cho rằng tuy xử lý khác nhau nhưng Tăng Tử và Tử Tư cùng theo một đạo lý Tăng Tử là bậc thầy, ở vai cha anh; ông không có bổn phận giữ ấp, chống giặc Tử Tư là một ông quan nước Vệ, thân phận nhỏ mọn tùy thuộc vào vua; cho nên ông phải ở lại cùng vua giữ nước

Nếu như hai người đổi địa vị cho nhau, Tử Tư ở vai thầy, Tăng Tử ở phận

bề tôi, thì cách xử lý cũng như thế Nghĩa là Tử Tư sẽ bỏ đi khi giặc tới, còn Tăng Tử ở lại giữ nước, giữ ấp

Có khác chăng là khác về cái tâm Tâm là phần tinh thần chủ trì trong con người Tâm của người thường thì rong ruổi theo dục vọng của thân xác, khiến cho người ta làm điều sai trái Tâm của bậc thánh hiền thì tuân theo chính đạo Vì giữ theo chính đạo cho nên tâm luôn luôn trong sáng; nhờ trong sáng

mà hiểu thấu mọi vật; do hiểu thấu mọi vật mà trở nên khôn ngoan Trong chính đạo, tâm phát hiện trên cử chỉ hành vi để trở thành những hành động thiện hảo

33.

齊人有一妻一妾而處室者，其良人出，則必饜酒肉 而後反。其妻問其所與飲食者，則盡富貴也。其妻 告其妾曰：良人出，則必饜酒肉而後反；問其與飲 食者，盡富貴也，而未嘗有顯者來。吾將瞷良人之 所之也。

早起，施從良人之所之。遍國中無與立談者。卒之 東郭墦間之祭者，乞其餘；不足，又顧而之他。此 其為饜足之道也。

其妻歸，告其妾曰：良人者，所仰望而終身也。今

若此！與其妾訕其良人而相泣於中庭。而良人未之 知也，施施從外來，驕其妻妾。

由君子觀之，則人之所以求富貴利達者，其妻妾不 羞也而不相泣者，幾希矣。

Tề nhân hữu nhất thê, nhất thiếp nhi xử thất giả Kỳ lương nhân xuất, tắc tất yếm tửu nhục nhi hậu phản Kỳ thê vấn sở dữ ẩm thực giả, tắc tận phú quý dã Kỳ thê cáo kỳ thiếp viết: “Lương nhân xuất, tắc tất yếm tửu nhục nhi hậu phản Vấn kỳ dữ ẩm thực giả, tận phú quý dã Nhi vị thường hữu hiển giả lai Ngô tương gián lương nhân chi sở chi dã.” Tảo khởi, thí tùng lương nhân chi sở chi Biến quốc trung, vô dữ lập đàm giả Tốt chi Đông quách phần gian chi tế giả, khất kỳ dư; bất túc, hựu cố nhi chi tha Thử kỳ vi yếm túc chi đạo dã.

Kỳ thê qui, cáo kỳ thiếp viết: “Lương nhân giả, sở ngưỡng vọng nhi chung thân dã, kim nhược thử.” Dữ kỳ thiếp sán kỳ lương nhân nhi tương khấp ư trung đình Nhi lương nhân vị chi tri dã! Thi thi tùng ngoại lai, kiêu kỳ thê thiếp.

Do quân tử quan chi, tắc nhân chi sở dĩ cầu phú quý, lợi đạt giả, kỳ thê thiếp bất tu dã, nhi bất tương khấp giả, ky hy hỹ!

Dịch nghĩa:

Người nước Tề kia có vợ cả, vợ nhỏ ở cùng một nhà Chồng của họ ra ngoài ắt no nê rượu thịt rồi sau mới về Vợ cả hỏi xem cùng ăn uống với người nào thì tất cả đều là những người giàu sang Vợ cả nói với

vợ nhỏ rằng: “Chồng chúng ta ra ngoài ắt no nê rượu thịt rồi sau mới

về Hỏi xem cùng ăn uống với người nào, thì tất cả đều là những người giàu sang Thế mà chưa từng có người giàu sang nào đến Tôi sẽ dò xem chồng chúng ta đến những chỗ nào.”

Sớm dậy, nàng bèn theo hút người chồng đi chốn này chốn nọ Trong khắp mọi nơi, anh ta chẳng đứng nói chuyện với người nào Rốt cục đi đến ngoại thành phía Đông, khoảng có người tế cúng mồ mả, anh ta xin

đồ ăn thừa; chưa đủ no, lại ngối nhìn sang đám khác Đó là đường lối no

nê của anh ta vậy.

Vợ cả về nói với vợ nhỏ rằng: “Chồng chúng ta, chỗ suốt đời chúng ta trông mong, nay như thế đấy.” Chị ta cùng với vợ nhỏ chê trách chồng,

rồi cùng khóc với nhau ở giữa sân nhà Thế mà người chồng chưa biết gì

cả Anh ta hoan hỉ tự đắc từ ngoài vào, kiêu căng với hai vợ.

Do đạo quân tử mà xem xét, thì cái chỗ người ta tìm giàu sang, lợi đạt trong khi vợ nhà không hổ thẹn, không khóc lóc, thật hiếm hoi bao nhiêu!

Vạn Chương, phần trước

1.

萬章問曰：舜往于田，號泣于旻天。何為其號泣 也？

孟子曰：怨慕也。

萬章曰：父母愛之，喜而不忘；父母惡之，勞而不 怨。然則舜怨乎？

曰：長息問於公明高曰：“舜往于田，則吾既得聞 命矣；號泣于旻天，于父母，則吾不知也。”公明 高曰：“是非爾所知也。”夫公明高以孝子之心為 不若是恝。“我竭力耕田，共為子職而已矣；父母 之不我愛，於我何哉？”

帝使其子九男二女，百官牛羊倉廩備，以事舜於畎 畝之中。天下之士多就之者，帝將胥天下而遷之 焉。為不順於父母，如窮人無所歸。

天下之士悅之，人之所欲也，而不足以解憂。好 色，人之所欲；妻帝之二女，而不足以解憂。富， 人之所欲；富有天下，而不足以解憂。貴，人之所 欲；貴為天子，而不足以解憂。人悅之，好色，富 貴無足以解憂者，惟順於父母，可以解憂。

人少則慕父母，知好色則慕少艾，有妻子則慕妻 子，仕則慕君，不得於君則熱中。大孝終身慕父 母，五十而慕者，予於大舜見之矣。

Vạn Chương vấn viết: “Thuấn vãng vu điền, hào khấp vu Mân thiên Hà

“Đế sử kỳ tử cửu nam, nhị nữ, bách quan, ngưu, dương, thương, lẫm bị,

dĩ sự Thuấn ư quyến mẫu chi trung Thiên hạ chi sĩ đa tựu chi giả, Đế tương tư thiên hạ nhi thiên chi yên Vị bất thuận ư phụ mẫu, như cùng nhân vô sở qui!

“Thiên hạ chi sĩ duyệt chi, nhân chi sở dục dã, nhi bất túc dĩ giải ưu; hảo sắc, nhân chi sở dục, thế đế chi nhị nữ, nhi bất túc dĩ giải ưu Phú, nhân chi sở dục, phú hữu thiên hạ, nhi bất túc dĩ giải ưu Quý, nhân chi

sở dục, quý vi Thiên tử, nhi bất túc dĩ giải ưu Nhân duyệt chi, hảo sắc, phú, quý vô túc dĩ giải ưu giả Duy thuận ư phụ mẫu, khả dĩ giải ưu!

“Nhân thiếu, tắc mộ phụ mẫu; tri hiếu sắc, tắc mộ thiếu ngải; hữu thê

tử, tắc mộ thê tử; sĩ, tắc mộ quân; bất đắc ư quân, tắc nhiệt trung Đại hiếu chung thân mộ phụ mẫu Ngũ thập nhi mộ giả, dư ư Đại Thuấn kiến chi hỹ.”

Dịch nghĩa:

Vạn Chương hỏi rằng: “Ông Thuấn đi cày ruộng, gào khóc kêu Trời thương xót Sao lại gào khóc như thế?”

Mạnh Tử nói: “Đó là oán than, mến mộ vậy.”

Vạn Chương nói: “Cha mẹ yêu thương, thì vui vẻ mà chẳng quên Cha

mẹ ghét bỏ, thì vất vả mà chẳng oán Vậy sao ông Thuấn oán than?” Đáp: “Trường Tức đã hỏi ông Công Minh Cao rằng: ‘Ông Thuấn đi cày ruộng, thì con được nghe lời dạy rồi Còn gào khóc kêu Trời thương xót, hướng về cha mẹ, thì con không hiểu.’ Ông Công Minh Cao nói: ‘Đó chẳng phải điều ngươi hiểu được.’ Này, ông Công Minh Cao cho rằng tấm lòng người con hiếu làm chẳng đạt thì không dứt buồn khổ (Ông

Thuấn than) ‘Tôi đã hết sức cày ruộng, làm đầy đủ chức phận người con Cha mẹ lại không yêu mến tôi, tôi còn làm sao nữa?’

“Nhà vua (Nghiêu) đã sai con cái của mình, chín trai, hai gái, trăm quan, bò, dê, kho, lẫm đầy đủ để phục vụ ông Thuấn trong khu ruộng Những kẻ sĩ trong thiên hạ tề tựu đông đúc, nhà vua cho cùng coi sóc thiên hạ, để rồi truyền ngôi cho Vì không được hoà thuận với cha mẹ, (ông Thuấn) coi mình như kẻ khốn cùng không có chốn quay về!

“Những kẻ sĩ trong thiên hạ vui vẻ hưởng ứng, đó là điều mong mỏi của người ta, thế mà chẳng đủ giải nỗi u buồn Có người đẹp, đó là điều mong muốn của người ta; nhà vua đã gả hai con gái cho, thế mà chẳng đủ giải nỗi u buồn Giàu có, đó là điều mong muốn của người ta; được giàu có cả thiên hạ, thế mà chẳng đủ giải nỗi u buồn Sang trọng, đó là điều mong muốn của người ta; được sang trọng đến làm Thiên tử, thế mà chẳng đủ giải nỗi u buồn Mọi người vui vẻ hưởng ứng, lại có người đẹp, giàu sang

mà vẫn không đủ giải nỗi u buồn vậy Chỉ riêng được hoà thuận với cha

mẹ mới có thể giải được u buồn thôi!

“Người ta còn nhỏ thì yêu mến cha mẹ; biết thích sắc đẹp thì yêu mến gái tơ; có vợ con thì yêu mến vợ con; làm quan thì yêu mến vua, chẳng được lòng vua thì nóng nảy trong lòng Bậc đại hiếu thì yêu mến cha

mẹ Năm mươi tuổi rồi mà còn yêu mến như thế, ta chỉ thấy ở ông Đại Thuấn mà thôi.”

Học trò của Mạnh Tử là Vạn Chương, thắc mắc về điểm: Tại sao ông Thuấn phải oán than như vậy? Điều thắc mắc này cũng giống như thắc mắc của Trường Tức ngày trước, đem ra chất vấn với thầy là ông Công Minh Cao, một môn đệ của Tăng Tử Ông Công Minh Cao đã giải thích rằng: Một người con hiếu thảo chẳng bao giờ dứt được buồn khổ khi chưa được cha mẹ yêu mến