Phan Chu Trinh vò'n là mot nhà nho yèu nUóc, song chù trUdng cùa òng theo tinh t h à n cài lUdng, dUa vào Phàp de càu tién bò trong chinh sàch t à n dàn (khai dàn tri, chàn dàn khi,[r]
Trang 1VAN MENH CUA NHO GIAO VIET NAM TRONO QUAN NIEM CUA CHU NGHÌA YÉU NLTÒC " Ò N H O À " V À C H Ù N O H Ì A DAN TOC CÀI LirONG DAU THE KY XX
TRAN NGUYÉN VIÉT '
Nho giào là mot hoc thuyét chinh tri - xa hoi ra ddi d Trung Quóc vào khoàng the ky VI tr CN, do Khong Tu (551 - 479) sàng làp Nói dung ed bàn cùa Nho giào là duòng ló'i tri nUóc dUa trén nén tàng cùa dao due va luàn ly xà hói, vi vày ngUÒi
ta thudng goi hoc thuyét này là hoc thuyét chinh tri - dao due
Nho giào du nhàp vào nUóc ta khà som va cùng vói chiéu dai lich su khoàng 2000 nàm, chiù sU tiép bién vói càc yéu to bàn dia va dàc biet, vói hai hoc thuyét Phàt va Lào Trang, trd thành mot trong ba tru còt chinh ctia truyén thong tu tUdng Viet Nam là Nho - Phàt - Lào (tam giào) Trong lich
su tu tUdng Viet Nam, vai trò cùa Nho giào ve duòng loi tri
nUóc khóng phài lue nào cùng là chù dao: t\l vai trò là cóng
CU cùa bo mày cai tri phUdng Bàc trong suot thién nién ky thù nhat, sang dàu thién nién ky thù hai dUÒng nhu nò bj
* Tièn sì Tnet hoc TrUdng phòng Triet hoc Viét Nam Vién Tri^t hoc
Vién Khoa hoc xà hói Viét Nam
138
Trang 2khiióc ili bòi su lua chon duòng ló'i tri nuóc cùa càc triéu dai
Ngó, Dinh, Tién Le, va t u thè' ky XI, cùng vói sU hình th ành
va phàt trién cùa nhà nUóc phong kién trung Udng tàp quyén, Nho giào dàn dàn chiem dUdc Uu the, mac dù trong thòi ky Ly - Tran, Phàt giào dUdc tòn là quó'c giào Tu thòi Le
Sd Nho giào dà giành dUdc dia vi doc tòn Tuy nhién, sau khi
Le Thành Tòng (1442 - 1497) mà't, sU khùng hoàng cùa xà hoi phong kién Viét Nam kéo theo su suy giàm vai trò cùa Nho giào Dé'n thòi Nguyèn (1802 - 1945), Nho giào mot lan nfla lai co vi tri doc tòn
Nhà Nguyen lén nàm quyén cai tri dat nUóc dà chon Nho giào làm he tu tUdng chinh thò'ng phuc vu duòng lò'i tri nUóc cùa mình Tuy nhién, do triéu Nguyen dà ké' thùa Nho giào, dàc biét là Hàn Nho vói muc dich cùng co' vUdng quyén, trd thành "tàp dai thành", càc t u tUdng duy tàm va bào thù trong lich su Nho giào dà làm cho hoc thuyét này trò nén bàt càp trUóc xu thè' cùa thòi dai, dàc biét trong bòi cành cùa dà't nuóc dàu thè' ky XX
Thà't bai cùa triéu Nguyen trUóc su xàm ludc cùa thuc dàn Phàp ve thUc chà't, là su thà't bai cùa he t u tuòng phong kién
ma tru còt chinh cùa nò là Nho giào Su lùng tùng trong chù trUdng cùa triéu dình "chié'n hay hoà" cuòi cùng phài di dén hói ké't là "bòa" bòi quyén Idi cùa hoàng toc bi dat trén Idi ich quoc già Nàm 1884 triéu dình Hué' dà ky Hièp Uóc Patenotre vói Phàp, nhuòng chù qityén dàn toc cho de' quò'c Phàp Tu dò cho dé'n Càch mang t h à n g Tàm nàm 1945, Viét Nam là mot nuóc thuòc dia nùa phong kién va bi xoà tén trén bàn do thè giói Ve chinh tri, chinh quyén phong kié'n Vièt Nam hoàn toàn le thuòc vào sU cai tri cùa thuc dàn Phàp, triéu Nguyèn
Trang 3chi là chinh phù bù nhin Sau thà't bai cùa phong trào Càn vUdng (1897), thUc dàn Phàp tuyén bo hoàn thành cuoc bình dinh Dòng Dudng, chia càt dà't nUóc làm ba ky de de bé cai tri - Bàc Ky, Trung Ky va Nam Ky
Dàu the ky XX, tình hình the giói va khu vuc cùng co nhiéu bién dòng, it nhiéu ành hUdng dén ddi song cùa nhàn dàn ta Tai Trung Quóc, càc chù trUdng cài càch cùa càc sì phu phong kién tiéu biéu là "phài Dudng vu" lày dao ly cùa Trung Quóc làm góc, lày hoc ky thuàt nUòc ngoài de giàu manh Phong trào này dien ra trong thòi gian hdn 30 nàm, nhung do sU càn trd cùa phài thù cuu trong triéu dình nén bj thà't bai Tiép dén là phong trào duy tàn tu san do Khang Hùu Vi (1858 - 1927) va Ludng Khài Siéu (1873 - 1929) lành dao vói chù trUdng xoà bò che dò quàn chù chuyén che, thay vào dò là che dò quàn chù làp hién giong nhU cuòc duy tàn Minh Tri d Nhàt Bàn Ho dà làm nhiéu bàn tà'u trình lén vua Quang Tu, cho ràng: "Cài càch thì sé con, khóng cài càch thì
sé mà't, cài càch triét de thì sé manh, cài càch khóng triet de thì cùng sé mà't", dóng thòi de xuà't chUdng trình cài càch trén nhiéu lình vUc nhU kinh té, vàn hoà, quàn su, chinh tri Cùng tUdng tu nhu chù trUdng cài càch cùa càc sì phu phong kién phong trào duy tàn tu san di dérfthà't bai nhanh chóng
O Viét Nam tu nùa cuòi thè' ky XIX cùng co phong trào cài càch do càc nhà nho yéu nUóc dUa ra, tiéu biéu là Nguyen TrUdng Tó, Pham Phù Thù, Nguyen Lo Trach, v.v Càc bàn tà'u trình cùa ho khóng dudc triéu dình Hué ùng ho va két cuc chju chung so' phàn vói càc phong trào cài càch duy tàn d Trung Quóc
Chié'n tranh the giói làn thù nhat bùng no nàm 1914 di
Trang 4thu hùt nhiéu nUóc de quóc chàu Àu tham già Dièu này làm cho Nhat Bàn co ed hói phàt trién t h à n h mot nUóc manh ve
quàn su va san sàng tuyén chié'n vói nhiéu nUóc de quÒc de
tranh giành thuòc dia d chàu A Sau càch mang Tàn Hdi
1911, Trung Quóc lai gap phài su tà'n cóng cùa Nhat va chinh quyén phàn dóng cùa Vién Thè' Khài dà buóc phài chà'p nhàn yéu sàch 21 diéu cùa Nhat va ngày ky chà'p nhàn (ngày 9 thàng 5 nàm 1915) dUdc ngUòi Trung Quòc goi là "ngày si nhuc cùa dà't nUóc" ho
Hoàn cành xà hoi Viét Nam dàu thè' ky XX dà tàc dòng dén toàn bò giói tri thùc Viét Nam, song su phàn tu cùa ho khóng gió'ng nhau, thàm chi trai ngUdc nhau Chùng tói tam phàn thành ba hình thùc phàn tu ve tón tai xà hoi dàu the kyXX:
Thù nhat, dò là lUc lUdng the hién tu tUdng bi quan, phó
màc cho so'phàn cùa dà't nUóc Chàng han, Nguyèn Hùu Bài
là thày hoc cùa vua Duy Tàn, dà dUa ra ve' dò'i cùa ngUÒi hoc trò - nhà vua nhU sau: "Ngói trén nUóc khòng ngàn dUdc nuóc, trót buòng càu nén Id phài làn; Nghl viéc ddi ma ngàn cho ddi, dành nhàm màt dén dàu hay dò" Hoac nhu nhà nho
Vò Lièm Sdn viet ve thòi bi dàt dò: "Thòi t h à n h hién! Thòi hào kiet! Thòi anh hùng! Nghìn nàm sU nghiép nUóc ve dòng"' Dò là tu tuòng ngàn ngam, buòng xuòi cùa tàng lóp nho sì nuóc ta
Thù hai, là phàn t u cùa n h ù n g ngUòi di theo xu huóng ón
hoà, cài lUdng Lue lUdng này co thè chia t h à n h hai loai: yéu nuóc ón hoà va dàn toc cài lUdng
1 Theo Tr^n Vàn Giàu Tàc phdm di/Oc giài thuùng Ho Chi Minh, tàp 2
Nxb Khoa hoc xà hòi Ha Nói, 2003 tr 539
Trang 5Xu hitàng theo chù nghìa yéu nUóc ón hoà góm nhùng d^i
biéu nhu Phan Chu Trinh dua ra chù trUdng Phàp - Viét di
hué (Phàp Viet cùng hdp tàc) Riéng Phan Bòi Chàu sau mpt
loat càc nguyèn nhàn bao dóng càch mang khòng thành cùa phong trào Duy Tàn, Viét Nam quang phuc hòi lai bi Phan
Bà Ngoc va mot so' tay sai cùa Phàp lùa gat, dành phài chuyén sang chù trUdng này nhàm trành boa chiém dóng cùa Nhàt va dòi quyén bình dàng tói mùc co thè cho ngUÒi dàn Viét Nam
Xu hitdng quò'c già cài lUóng cùng gàn vói xu huóng nói
trén d chò dUa vào Phàp de càu tién bò, cho ràng dén mot lue nào dò, khi dàn tri cùa nUóc ta khà lén, co thè tu quàn ly dUdc dat nUóc thì Phàp sé trao quyén cho nhàn dàn ta Ho goi nhùng ngUdi Phàp là thày thàm chi là thày rat giòi ctia mình DUdc ngUdi thày Phàp tòt nhU vày nén giù lày ma di theo thày de md mang, de tién bp Ve màt vàn hoà, ho kéu goi két hdp "co hoc" vói "tàn hoc" de tao ra tàng lóp thUdng luu cho tUdng lai "tu tri" ma thuc dàn Phàp chuyén giao Xu huóng này co khi con dUdc goi là "chù nghìa dàn toc cài lUdng"
Thù ba, là phàn tu mang ti'nh càch mang Su phàn tU này
di dén quan diém cho ràng de dà't nUóc dUdc dòc làp nhàn
dàn dxlóc giài phòng ra khòi cành dò ho va àp bue bóc lót, càn
phài làm càch mang Phong trào càch mang cùa cóng nòng duói su lành dao cùa Dàng cóng san thuc hién song song hai nhiém vu ed bàn là dành duòi de quóc, thUc dàn giành dpc làp cho dàn toc va làt do che' dò phong kién, thiét làp nén dàn chù còng hoà va xày dung dàt nuòc theo dinh huóng xà hpi chù nghìa
r42
Trang 6Trong bò'i cành den tò'i cùa xà hói Viét Nam dàu thè' ky
XX, trong xu thè' chung cùa thòi dai, càc tu tUdng chinh tri
-xà hói déu huóng vào viéc di tìm quyén tu chù, tu do va doc
làp cho dàn toc Tuy nhién, càc tu tUdng dò co dUdng lò'i
khóng giong nhau, thàm chi trai ngUdc nhau ve nhiéu màt Bài viét cùa chùng tói tàp trung phàn tich mò'i quan he cùa chù nghìa yéu nuóc "òn hoà" va "chù nghìa dàn toc cài lUdng" doi vói Nho giào vói tu càch mot hoc thuyét Xét trén mot so' bình dién, già tri truyén thò'ng Viét Nam trong lich su dà dUdc phàn tich qua tu tUÒng cùa mot so' gUdng màt tiéu bieu cho hai chù nghìa nói trén
TrUóc hét, càc dai biéu cho xu hUóng chinh tri òn hoà, cài lUdng déu là nhùng nhà nho, hoac là nhùng nhà "tày hoc" rat
am biéu Nho giào Ho là Phan Khòi, Phan Boi Chàu, Phan Chu Trinh, Nguyèn An Ninh, Tran Trong Kim, Pham Quynh, v.v Chùng tói tam phàn t h à n h hai nhóm sau day: Nhóm thù nhà't de cao nhùng già tri cùa Nho giào, cho ràng sd dì chùng ta màt nUóc, dàn ta bi de nén va àp bue là
do chùng ta de mà't dao ly ma Nho giào t u làu dòi dà vun dàp cho càc dàn toc phUdng Dòng, trong dò co nUóc ta Ho là Phan Boi Chàu, Phan Chu Trinh, Tran Trong Kim
Nhóm thù hai phù n h à n vai trò cùa Nho giào nhU là t r u còt cùa vàn hoà Viét Nam Nhùng dai biéu nhu Nguyèn An Ninh, Phan Khòi, v.v., cho ràng, nhùng nói dung tu tUdng cùa Nho giào dà làm phUdng hai dé'n phàm càch cùa con ngUdi Viét Nam, tao nén nhùng màu ngUÒi tu cao tu dai, nhung lai chi biet tìm dén cài h a n h phùc con con cùa già dình, khòng phù hdp vói xu the cùa thòi dai, va nhU vày
"quyét khòng thè là vàn hoà dUdc", ma chi là "món hàng xuàt
Trang 7càng cùa Bàc phUdng" cho tu tUdng "trung dung", "coi thUdng thuc hoc" là "chinh sàch ngu dàn"
Nhóm thù ba khóng phù nhàn hoàn toàn già tri cùa Nho
giào Song de khòi phuc va duy tri "quóc tuy" cùa dàn toc, dóng thòi xày dUng mot tàng lóp thUdng luu co nàng luc ti^p thu "quyén luc trong tUdng lai" ma Phàp trao cho ho chù trUdng két hdp dao due Nho giào vói kién thùc Tày hoc Dai dién cho nhóm này là Pham Quynh, va d mot so phUdng dién,
co cà Phan Chu Trinh
TrUóc hét chùng ta xem xét quan diém cùa Phan Bòi Chàu
ve Nho giào Phan Bòi Chàu là nhà boat dòng chinh tri yèu nuóc moi no lue cùa òng déu huóng vào su nghiép dà'u tranh
giành doc làp cho dà't nUòc Chinh vi vày, òng chù trong
nhiéu dé'n và'n de con ngUdi, tiép tue khàng dinh già tri cùa
con ngUdi, theo tinh thàn Nho giào ràng con ngUÒi là cao quf
nhàt, "ngUòi là vàt tòl linh trong van vàt", "dia vi cùa nò cùng cao quy nhàt"
Màc dù tiép thu càc tu tUdng dàn chù tu san phUdng Tày nhu bình dàng bàc ài (Rùtxò), thuyét tién hoà luàn cùa Dàc Uyn thòng qua Tàn thU, Tàn vàn, Phan Bòi Chàu dà bo sung
thèm cho thuyét bàn tinh thién cùa Manh Tu bang nhàn
dinh cho ràng con nguòi co khòi oc, co nào chat dòc làp Tinh ngUdi vòn thién vi thè dUdc òng goi là "thién lUdng" là long yéu nUóc thUdng nói, yéu tu do Rùtxò trong tàc phàm "Luàn
ve bàt bình dàng" (viét nàm 1754) cho ràng, con ngUdi xét vi bàn tinh tu nhién là thién va chi co xà hòi làm cho nò thành nguòi xà'u Tuy nhién, khi bàn ve bà't bình dàng Rùt xd khòng phàn dòi sU bà't bình dàng tu nhién xét theo tuoi tao,
sue khoé tri tue v.v., ma chi chòng lai sU bàt bình dàng bàt
144
Trang 8nguon tu dàc quyén do tàp tinh xà hói Tu ly luàn ve "bình dàng tu nhién" cùa Rùtxò, Phan Bòi Chàu cho ràng, "bình dàng cùng thuòc n h à n tinh"
Ve tu tuòng chinh tri, Phan Bòi Chàu dà co nhùng buóc chuyén bién t u tu tuòng quàn chù sang dàn chù Do muc di'ch
dà'u tranh dành duoi de quóc, de t r a n h thù dòng dào nhàn
dàn hUdng ùng òng khóng muò'n t u bò ngay tu tUdng quàn chù, bòi òng cho ràng, truyén thò'ng cùa nhàn dàn ta vò'n trung quàn, ve sau, do tàc dòng cùa càc nhà càch mang tu san Trung Quóc va Viét Nam, òng quyét dinh dà'u t r a n h cho nén dàn chù Tuy nhién, lue nào òng cùng md ve mot che' dò tot dep ma ò dò con ngUÒi dUdc giào huà'n theo tinh thàn yéu nUóc, yéu thUdng nhau va theo duòi vàn minh Là nguòi dàn cùa mot nUóc, theo òng, thì phài co quyén làm chù dàt nuóc,
va co dàn thì mói co nUóc: "Dàn là dàn nUóc, nUóc là nuóc dàn" Mot che' do dàn chù n h u vày làn dàu tién xuàt hién trén hành tinh cùa chùng ta nàm 1917 d nUóc Nga Xò Viét, song phài sau bao làn trai nghiem càc hình thùc dàu t r a n h thà't bai, òng mói co y dinh di theo con dUòng cùa Lenin, dUa dà't nUóc di theo quy dao cùa nUóc Nga Diéu dàng tiéc là òng
bi bàt va triéu dình Hué' dà dat òng dUói sU quàn thùc d Ben Ngu Tai day òng tiép tue nghièn cùu Nho hoc va viét tàc
ph^m Khong hoc dàng (Ngon dén Nho hoc) cho dé'n ngày cuoi
cùng cùa cuòc ddi vào nàm 1940
Phan Chu Trinh vò'n là mot nhà nho yèu nUóc, song chù trUdng cùa òng theo tinh t h à n cài lUdng, dUa vào Phàp de càu tién bò trong chinh sàch t à n dàn (khai dàn tri, chàn dàn khi, hàu dàn sinh), dàng thu dUdc quyén tu tri t u tay nhà nuóc bào ho Òng kich liét cóng kich bo mày quan lai cùa
Trang 9triéu dình Hué, coi ho là nhùng kè bàt tài, tham lam vd vét cùa cài va hùt màu nhàn dàn Phan Chu Trinh ca ngdi va tin theo duòng ló'i due tri cùa Khóng - Manh, nhung khóng tàn thành hoc thuyét tri nUòc cùa Nho giào tu thòi Hàn ve sau Chinh vi vày thoat dàu òng khòng chong lai quàn chù, ma chi tàp trung chòng bò mày quan lai, dàc biét là nhùng quan càn thàn Ong khóng nhàn thày vua chinh là dình thàp cùa
he diéu hành bò mày quan lai dò Ve sau òng mói nhàn thùc dUdc ràng, "quàn tri chù nghìa tue là nhàn tri chù nghìa", mot óng vua chuyén che là dàu mói dua tói tói vàn chUdng
"bàt có^'; lò'i vàn còng thùc sào rong làm hai dàn hai nUóc là nguyèn nhàn de muòn dàn trd thành ngUdi nò le Tu dò óng
di dén khàng dinh "chù nghìa dàn tri hdn chù nghìa quàn tri", de cao sue manh cùa nhàn dàn, tón trong dàn De minh chùng cho làp luàn cùa mình, óng cho ràng, chinh Manh Tu
dà tìmg co tu tuòng dàn chù vói quan diém thàn dàn: "Dàn vi quy, xà tàc thù chi, quàn vi khinh"
Tu tUdng cùa Phan Chu Trinh co nhiéu màu thuàn, muon
giành dòc làp cho dàn toc, nhung phài dUa vào chinh phù dò
ho muò'n xày dung nén dàn chù theo vàn minh phUdng Tày, nhung de cao hoc thuyét due tri cùa Khong - Manh cho ràng
d phUdng Tày ngUÒi ta thUc hién dao Khong - Manh triét di
hdn ta nén mói dat dUdc vàn minh nhu vày Tu dò, óng kéu goi thuc hién "Dao due va luàn ly Dòng Tày" nhu là dem dao Khong - Manh tu ben Tày ve thi hành d nuóc ta!?
Phan Bòi Chàu va Phan Chu Trinh déu là nhùng nhà nho, song hp co quan diém ve vai trò cùa Nho giào khàc nhau Phan Bòi Chàu vi su nghiép dòc làp dàn toc, vi nén dàn chù
ma co nhùng quan diém mói so vói Nho giào Trung Quóc, cv
146
Trang 10the là óng dà de cao vai trò nguòi phu nù; chù hiéu co noi dung róng hdn khi óng cho ràng, làm ngUdi con co hiéu trong thòi buoi loan lac là phài dùng ra gành vàc nhiém vu non song, làm dep long cha me Con Phan Chu Trinh lai thu hep nói dung dao due cùa Nho giào, chi de cao Nho giào Khong Manh
Tran Trong Kim, co the nói, khòng chi là nguòi nhiet thành bào ve Nho giào, ma con vàn dung hoc thuyé't triét hoc phUdng Tày, cu thè là thuyét trUc giàc cùa Bécxòng, vào viéc hién dai hoà Nho giào Màc dù cuon sàch dUdc viét duói dang trình bay lich su Nho giào, song khi nói dé'n Nho giào d Viét Nam, óng vi nò nhU cài nhà dep, nhung do thòi dai uà mói bò
cu, dà de cho ngòi nhà dò bi sup do dé'n mùc thàm hai, khòng khòi phuc lai dUdc Tran Trong Kim cho ràng, "vi ngUòi mình nòng nói, khóng suy nghl cho ehm, chua gì dà dem phà hoai
di, thành thù cài dò, cài xàu cùa mình thì vi tàt dà bò di dUdc
ma lai làm hòng màt cài phàn tinh tuy dà giù cho xà hói ta vùng ben mày nghìn nàm"^ NhU vày Tran Trong Kim vò hình chung dà gàn cho Nho giào vai trò duy tri su ben vùng cùa xà hoi Viet Nam ma khòng he de càp dé'n nhùng yeu to' quan trong khàc cùa vàn hoà Viét Nam, dò là chUa nói dé'n
su bàt lue cùa nò t u cuó'i thòi Le Sd trUóc khùng hoàng xà hoi Thém nùa, òng con cho ràng, "vàn hoà Nho giào rat thich hdp vói cài tinh tình cùa nhùng dàn toc chuyén nghé canh nòng nhu dàn toc t a " l
Tran Trong Kim cho ràng, "Nho giào là mot hoc thuyé't co
1 Tran Trong Kim; Nho giài) Nxb Vàn hoà - Thòng tin, Ha Nói, 2001, ti 17
2.Sdd,tr 19