Tất cả đều phản ánh một cách tổng quan về lịch sử báo chí nƣớc nhà, qua đó cho thấy dù trong thời kỳ phát triển nào thì báo chí, đặc biệt là báo chí cách mạng Việt Nam đã thể hiện vai [r]
Trang 1Đại học Quốc gia Hà Nội
Tr-ờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
-
Lê Thị Hoài An
Vai trò của báo chí Việt Nam trong giám sát quyền lực chính trị thời kỳ đổi
mới
Chuyên ngành : Chính trị học Mã số : 60 31 20
Luận văn thạc sỹ Chính trị học
Ng-ời h-ớng dẫn: GS.TS Phùng Hữu Phú
Hà Nội - 2009
Trang 2MỤC LỤC
Mục lục 1
Lời cam đoan Error! Bookmark not defined Lời cảm ơn Error! Bookmark not defined Phần mở đầu 5
1 Tính cấp thiết của đề tài 5
1.1.Ý nghĩa khoa học 5
1.2.Ý nghĩa thực tiễn 6
2 Tình hình nghiên cứu 7
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10
5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 10
6 Đóng góp của luận văn 11
7 Cấu trúc của luận văn 12
Chương I: Vai trò chính trị của báo chí - Một số vấn đề chungError! Bookmark not defined.
1 Báo chí trong hệ thống chính trị Error! Bookmark not defined.
1.1 Một số khái niệm cơ bản Error! Bookmark not defined.
1.2 Vị trí của báo chí trong hệ thống chính trị Error! Bookmark not defined.
1.3 Vai trò của báo chí đối với giám sát chính trịError! Bookmark not defined.
2 Những luận điểm cơ bản của Đảng cộng sản Việt Nam và Nhà nước cộng
hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam về sứ mệnh, vai trò và nhiệm vụ của báo chí
Việt Nam Error! Bookmark not defined.
2.1 Tổng quan lịch sử báo chí và báo chí cách mạng Việt NamError! Bookmark not defined.
2.2 Tổng quan về đường lối lãnh đạo báo chí của Đảng, tư tưởng Hồ Chí
Minh về báo chí Error! Bookmark not defined.
2.2.1 Vai trò lãnh đạo của Đảng đối với báo chíError! Bookmark not defined.
2.2.2 Quan điểm của chủ tịch Hồ Chí Minh về lãnh đạo, quản lý báo chíError! Bookmark not defined 2.2.3 Đường lối lãnh đạo báo chí của Đảng trong thời kỳ Đổi mớiError! Bookmark not defined.
2.2.4 Nhà nước quản lý báo chí Error! Bookmark not defined.
Trang 3Chương II: Tình hình thực hiện nhiệm vụ giám sát quyền lực chính trị
của báo chí Việt Nam thời kỳ Đổi mới Error! Bookmark not defined.
1 Tổng quan về báo chí Việt Nam trong thời kỳ Đổi mớiError! Bookmark not defined.
1.1 Vài nét về tình hình phát triển của báo chí trong thời kỳ Đổi mớiError! Bookmark not defined 1.2 Về quản lý và phát triển báo chí trong thời kỳ đổi mớiError! Bookmark not defined.
1.3 Những tác động của nền kinh tế thị trường đến hoạt động báo chí thời kỳ
Đổi mới Error! Bookmark not defined.
1.3.1 Những thuận lợi Error! Bookmark not defined.
1.3.2 Những tác động tiêu cực của kinh tế thị trường đối với báo chíError! Bookmark not defined.
2 Tình hình thực hiện vai trò giám sát quyền lực chính trị của báo chí Việt
Nam trong thời kỳ Đổi mới Error! Bookmark not defined.
2.1 Sự thể hiện vai trò giám sát quyền lực chính trị của báo chí Việt Nam
trong thời kỳ đổi mới Error! Bookmark not defined
2.1.1 Nhận định chung Error! Bookmark not defined.
2.1.2 Tình hình báo chí Việt Nam tham gia giám sát quyền lực chính trị
trong thời kỳ Đổi mới Error! Bookmark not defined.
2.2 Những hạn chế của báo chí Việt Nam trong việc giám sát quyền lực chính
trị và nguyên nhân Error! Bookmark not defined.
2.2.1 Hạn chế Error! Bookmark not defined.
2.2.2 Nguyên nhân Error! Bookmark not defined.
Chương III: Một số giải pháp cơ bản nhằm tăng cường vai trò giám sát
quyền lực chính trị của báo chí Error! Bookmark not defined.
1 Những yêu cầu cơ bản về sự phát triển của báo chíError! Bookmark not defined.
1.1 Phương hướng của Đảng và Nhà nước đặt ra đối với báo chíError! Bookmark not defined.
1.2 Phương hướng phát triển của báo chí trong giai đoạn tớiError! Bookmark not defined.
2 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giám sát quyền lực chính trị của
báo chí Error! Bookmark not defined.
2.1 Về hệ thống báo chí Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Nâng cao chất lượng chuyên môn nghiệp vụError! Bookmark not defined.
Trang 42.1.2 Trau dồi đạo đức nghề nghiệp Error! Bookmark not defined 2.1.3 Người thủ trưởng cơ quan báo chí Error! Bookmark not defined 2.1.4 Hội nghề nghiệp Error! Bookmark not defined 2.2 Về hệ thống chính trị Error! Bookmark not defined 2.3 Về cơ quan quản lý báo chí Error! Bookmark not defined 2.4 Các đối tượng khác trong xã hội Error! Bookmark not defined Nhận xét và kết luận Error! Bookmark not defined Danh mục tài liệu tham khảo 13
Trang 5PHẦN MỞ ĐẦU
1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
1.1.Ý nghĩa khoa học
Trong các hệ thống xã hội - chính trị hiện đại, truyền thông đại chúng
(mass media) nói chung và báo chí nói riêng có vai trò đặc biệt quan trọng về
nhiều phương diện, nhất là chính trị Báo chí chính là cầu nối giữa môi trường chính trị và hệ thống chính trị, là một trong những phương tiện quan trọng nhất cung cấp thông tin cho các công dân, thông qua đó góp phần quan trọng
trong xã hội hóa chính trị (political socialization), thông qua đó mà góp phần
làm tăng cường hay giảm thiểu ảnh hưởng của hệ thống chính trị, góp phần tác động tới thái độ, định hướng và hành vi chính trị của công dân và là một trong những yếu tố quan trọng của nền văn hóa chính trị hiện đại Chính vì vậy, trong các nền chính trị hiện đại, truyền thông đại chúng được coi là một thiết chế, một bộ phận hợp thành của hệ thống chính trị, có vai trò tham gia giám sát quyền lực và phản biện xã hội
Trong chế độ ta, khi Hiến pháp nước CHXHVN đã trang trọng khẳng định rằng “tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân” (Điều 2, Hiến pháp năm 1992) thì người dân phải thực sự có đủ năng lực và phương tiện để thực hiện quyền lực đó của mình trong thực tiễn
Theo luật pháp hiện hành của nước ta, báo chí và truyền thông có những chức năng và vai trò rất quan trọng Trước hết, báo chí và các phương tiện truyền thông đại chúng có vai trò cung cấp thông tin mọi mặt cho công dân và
cho toàn xã hội (chức năng cung cấp thông tin) Thứ hai, báo chí và các phương tiện truyền thông đại chúng có chức năng tuyên truyền chủ trương,
đường lối của Đảng, pháp luật và các chính sách của Nhà nước Chức năng thứ ba của báo chí và các phương tiện truyền thông khác là phản ánh mọi mặt tình hình của đất nước và phản ánh nguyện vọng của tất cả các tầng lớp nhân
Trang 6dân (chức năng cung cấp thông tin cho đầu vào của quá trình chính trị) Và cuối cùng, báo chí và truyền thông có chức năng giáo dục, định hướng dư
luận, hành vi của công dân, thông qua việc tôn vinh những giá trị tốt đẹp, nêu gương những người tốt, việc tốt, phê bình những hiện tượng, việc làm và những hành vi không tốt, phương hại tới lợi ích của xã hội, cộng đồng và của công dân Nhìn nhận dưới góc độ khoa học chính trị, bốn chức năng cơ bản
của báo chí và truyền thông nói trên đều tập trung vào hai vai trò chủ đạo là xã
hội hóa chính trị và giám sát quyền lực Hai vai trò này có quan hệ mật thiết
với nhau thống nhất trong hoạt động thực tiễn của báo chí và các phương tiện truyền thông khác
Theo phân tích của Anthony Downs thì một trong những yếu tố căn bản nhất để đảm bảo người dân trong xã hội hiện đại có năng lực và điều kiện tham gia/tham dự vào quá trình chính trị chính là sự phát triển của truyền thông đại chúng trong một xã hội thông tin hiện đại và lành mạnh, trong đó không chỉ quyền tự do ngôn luận được đảm bảo mà cả quyền được thông tin đầy đủ và xác thực của công dân cũng phải được đảm bảo Chỉ khi nào dân chúng được tự do và có điều kiện để tiếp xúc với các nguồn thông tin, được thông tin đầy đủ thì họ mới tự phát triển được năng lực và nhu cầu tham dự
vào tất cả các khâu đoạn của quá trình chính trị, từ input (đầu vào) đến
process (quá trình), output (đầu ra) và feedback (phản hồi) Thiếu thông tin
hoặc không được thông tin xác thực chính là rào cản lớn nhất đối với quá trình tham dự chính trị của dân chúng [56, 76-77]
Với ý nghĩa như vậy, báo chí và truyền thông đại chúng có một vai trò rất quan trọng trong việc đảm bảo quyền được nắm thông tin về đường lối chính trị và tham gia giám sát hệ thống chính trị của người dân
1.2.Ý nghĩa thực tiễn
Nghiên cứu về vai trò chính trị của báo chí Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới cũng góp phần làm rõ hơn lịch sử của công cuộc Đổi mới ở nước ta trong hơn 20 năm qua, trên cơ sở đó góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho định
Trang 7hướng tăng cường vai trò của báo chí Việt Nam trong thời gian tới Làm rõ hơn những kết quả đạt được của báo chí Việt Nam trong giai đoạn đổi mới vừa qua và mục tiêu nhiệm vụ giai đoạn tới Nêu những giải pháp nhằm góp phần tăng cường chức năng quản lý của Nhà nước đối với hoạt động báo chí, phát huy hơn nữa vai trò chính trị của báo chí Việt Nam
Trong điều kiện thông tin bùng nổ hiện nay, khi đất nước đang chủ động hội nhập vào môi trường kinh tế, văn hóa và chính trị quốc tế, nghiên cứu này góp phần làm rõ những đặc điểm và vai trò chính trị của báo chí Việt Nam,
làm cơ sở thực tiễn cho công tác lãnh đạo, quản lý và tác nghiệp báo chí
Bản thân học viên đang là một cán bộ hoạt động trong lĩnh vực báo chí,
vì vậy nghiên cứu này trước hết nhằm phục vụ tốt hơn công tác của học viên
và đơn vị công tác là Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội Đồng thời đưa ra những giải pháp nhằm giúp các cơ quan báo chí, các nhà báo có sự chủ động, tích cực nâng cao vai trò trách nhiệm của mình trong việc tham gia vào quá trình chính trị mà quan trọng hơn hết là giám sát chính trị, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân
2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu về báo chí và đặc biệt là báo chí cách mạng là một trong những đề tài lớn mà các nhà nghiên cứu về lịch sử cũng như lý luận báo chí đã dành nhiều công sức để tổng kết và đánh giá trong rất nhiều công trình khoa học khác nhau từ trước đến nay Dưới góc độ báo chí học đã có những công trình tiếp cận vấn đề dưới góc độ lịch sử báo chí, ví dụ các công trình của
Nguyễn Thành (Báo chí cách mạng Việt Nam (1925 - 1945), do Nhà xuất bản
Khoa học Xã hội xuất bản năm 1984)
Một công trình khác nghiên cứu về lịch sử báo chí Việt Nam nhưng ở
giai đoạn trước cách mạng, đó là cuốn “Lịch Sử Báo Chí Việt Nam” của
Huỳnh Văn Tòng, giới thiệu quá trình ra đời và phát triển của báo chí Việt Nam từ tờ báo đầu tiên cho đến năm 1930, được Trí Đăng xuất bản năm 1973
Trang 8Công trình “Lịch sử báo chí Việt Nam (1865 – 1945)” do Đỗ Quang
Hưng chủ biên, được Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội xuất bản năm
2000, trình bày về lược đồ báo chí Việt Nam giai đoạn thuộc địa, chủ yếu đề cập đến các dòng báo, các khuynh hướng báo chí, mối quan hệ của sự phát triển báo chí với cuộc đấu tranh dân tộc, giai cấp; sự đụng độ và tiếp xúc văn hóa Đông Tây trên địa hạt báo chí; những giá trị xã hội, chính trị và văn hóa của báo chí giai đoạn này
Cùng với đó là một số cuốn giáo trình lịch sử báo chí của Đỗ Quang Hưng và Phạm Đình Lân - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, và một số công trình của các tác giả Học viện báo chí tuyên truyền Nhìn chung các công trình nói trên đều tiếp cận báo chí ở góc độ lịch sử từ khi báo chí Việt Nam ra đời, hòa nhập trong dòng chảy chung của lịch sử ở những giai đoạn khác nhau Tất cả đều phản ánh một cách tổng quan về lịch sử báo chí nước nhà, qua đó cho thấy dù trong thời kỳ phát triển nào thì báo chí, đặc biệt
là báo chí cách mạng Việt Nam đã thể hiện vai trò chính trị của mình, chủ yếu
là vai trò xã hội hóa chính trị, là công cụ tuyên truyền cho Đảng và Nhà nước, động viên tập hợp quần chúng cách mạng… Những tài liệu này đã gián tiếp đánh giá và nêu lên những bài học kinh nghiệm của báo chí thời kỳ trước đổi mới, trên cơ sở đó cung cấp những tư liệu và những vấn đề có ý nghĩa phương pháp luận cho việc nghiên cứu đề tài này Ngoài ra, các tài liệu của Đỗ Quang Hưng, Huỳnh Văn Tòng là những công trình nghiên cứu về báo chí một cách bài bản, công phu, do vậy là chỗ dựa cả về tư liệu và cơ sở lý luận để nghiên cứu đề tài này
Về lý luận báo chí và thực tiễn hoạt động báo chí, gần đây còn có những công trình nghiên cứu đánh giá về công tác phát triển của báo chí trong thời
kỳ đổi mới Trong nước có một số bài nghiên cứu của Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn) Trong số các công trình của các nhà khoa học nước ngoài đáng lưu ý nhất có công trình của
Shawn McHalle “Printing, Power, and the Transformation of Vietnamese
Trang 9Culture, 1925-45” (Cornell University, 1995), và công trình nghiên cứu do
David G Marr chủ biên “Mass Media in Vietnam” (Canberra, 1998) Trong
khi công trình thứ nhất chủ yếu đề cập tới vai trò chính trị của báo chí Việt Nam thời cận đại thì công trình thứ hai trực tiếp khảo sát ở mức độ nhất định vai trò của báo chí Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới Hai công trình này đều là tài liệu tham khảo có giá trị cho luận văn
Nhìn chung các công trình kể trên bước đầu đã đánh giá vai trò chính trị của báo chí, trong đó có cả vai trò xã hội hóa chính trị và giám sát quyền lực chính trị của báo chí Nhưng chủ yếu nhấn mạnh phương diện xã hội hóa chứ chưa có công trình nào trực tiếp bàn về vai trò của báo chí dưới góc độ giám sát quyền lực chính trị
Dưới góc độ nghiên cứu lịch sử Đảng, đáng chú ý là một số nghiên cứu tổng kết những thành tựu của Đảng sau 20 năm đổi mới, nghiên cứu vai trò lãnh đạo của Đảng trên mặt trận văn hóa tư tưởng nói chung và báo chí, văn học nghệ thuật nói riêng, trong đó có “Vai trò lãnh đạo của Đảng đối với báo chí trong thời kỳ đổi mới” của Nguyễn Vũ Tiến (Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia năm 2005) Ở góc độ khoa học chính trị và luật pháp thì gần đây có những bài đăng trên báo hàng ngày phản ánh việc báo chí đưa tin không chính xác, hiện tượng một số nhà báo vi phạm đạo đức nghề nghiệp, vi phạm pháp luật.v.v… đã góp phần hâm nóng bầu không khí công luận quan tâm đến vai trò chính trị của báo chí Tất cả những công trình trên dù trực tiếp hay gián tiếp liên quan đến đề tài này ở góc độ khác nhau đều có giá trị tham khảo đối với nghiên cứu này Nhưng qua góc nhìn một cách hệ thống như trên có thể thấy chưa có một đề tài nào trực tiếp đề cập đến đề tài này, và có thể khẳng định luận văn này không trùng lặp với bất cứ đề tài nào trước đó
3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Mục đích của Luận văn là bước đầu làm rõ vai trò chính trị của báo chí Việt Nam trên các phương diện chính:
Trang 10+ Vai trò góp phần giám sát quyền lực chính trị, trong đó chủ yếu là phản ánh, phê bình các hiện tựơng tiêu cực, lạm quyền của các cơ quan công quyền, các thiết chế chính trị-xã hội hoặc cá nhân hoặc tình trạng chồng chéo trong
cơ chế, tệ quan liêu hoặc những bất cập mang tính hệ thống của cơ chế chính trị, hành chính
+ Thực trạng vai trò giám sát quyền lực chính trị của báo chí trong thời
kỳ đổi mới, những han chế và bài học kinh nghiệm, phương hướng và giải pháp nhằm đổi mới hoạt động của báo chí nước nhà, đặc biệt là nâng cao vai trò giám sát quyền lực chính trị của báo chí
4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- Về phạm vi, trong khuôn khổ có hạn của Luận văn, công trình này chỉ giới hạn xem xét vai trò của báo chí (chứ không phải của tất cả các phương tiện truyền thông đại chúng) trên hai phương diện nói trên Luận văn cũng chủ yếu tập trung khảo sát thể loại báo viết, báo điện tử, bên cạnh đó cũng khảo sát thể loại báo hình ở một mức độ nhất định Về thời gian, phạm vi được giới hạn của nghiên cứu là từ năm 1986 đến hết tháng 6 năm 2009
- Về nguồn tư liệu: chủ yếu là một số công trình nghiên cứu khoa học, các bài báo đăng trên các phương tiện truyền thông như báo viết, báo điện tử; bên cạnh đó có một số tư liệu khai thác từ báo hình trong nước thời kỳ Đổi mới Trong khuôn khổ cho phép, tác giả sẽ cố gắng tiến hành một số cuộc phỏng vấn sâu một số chuyên gia và các đồng chí lãnh đạo báo chí ở Hà Nội
và một số nhà báo lớn
5 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Luận văn lấy chủ nghĩa Mác - Lê nin, Tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối lãnh đạo báo chí của Đảng và Pháp luật của Nhà nước làm cơ sở lý luận Bên cạnh đó, đề tài còn được xây dựng trên cơ sở hệ thống lý luận của một số môn khoa học: Chính trị học, Lý luận về báo chí, tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí… và hệ thống các tài liệu, văn bản pháp luật, bài viết… liên