Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập chương Nitơ – Photpho Hóa học 11 nhằm phát triển năng lực nhận thức cho học sinh yếu kém ở trường Trung học phổ thông

Nguyễn Thị Liên (2008), Nghiên cứu và áp dụng quan điểm dạy học phân hóa trong môn hóa học ở trường trung học phổ thông nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh (chương nhóm [r]

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM VĂN CHIẾN

TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG NITƠ – PHOTPHO HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC CHO HỌC SINH YẾU KÉM Ở

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC

Hà Nội - 2015

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM VĂN CHIẾN

TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG NITƠ – PHOTPHO HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC CHO HỌC SINH YẾU KÉM Ở

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Mã số: 60 14 0111

Cán bộ hướng dẫn: PGS.TS NGUYỄN THỊ SỬU

Hà Nội - 2015

3

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các từ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng vi

Danh mục các hình vii

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 5

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 5

1.2 Định hướng đổi mới phương pháp da ̣y ho ̣c theo hướng dạy học tích cực 6

1.2.1 Một số quan điểm chỉ đạo định hướng đổi mới giáo dục trung học phổ thông 6

1.2.2 Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông 7

1.2.3 Một số quan điểm dạy học làm cơ sở lý luận cho việc đổi mới phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông 8

1.3 Cơ sở lý luận về quá trình nhận thức học tập của học sinh 11

1.3.1 Khái niệm về quá trình nhận thức học tập và các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình nhận thức 11

1.3.2 Khái niệm tư duy và những hình thức của tư duy 13

1.4 Một số vấn đề liên quan đến học sinh yếu kém 13

1.4.1 Khái niệm học sinh yếu kém 13

1.4.2 Những biểu hiện của học sinh yếu kém 14

1.4.3 Nguyên nhân dẫn đến HS học yếu kém 14

1.5 Bài tập hóa học 16

1.5.1 Khái niệm về bài tập hoá học 16

1.5.2 Phân loại bài tâ ̣p hóa ho ̣c và xu hướng phát triển 16

1.5.3 Ý nghĩa của BTHH trong dạy học hóa học 19

1.5.4 Sử dụng bài tập hóa học để bồi dưỡng học sinh yếu kém 20

4

1.6 Thực trạng về học sinh yếu kém và việc sử dụng BTHH để phát triển năng lực nhận thức cho HS yếu kém ở một số trường trung học phổ thông

thành phố Hải Phòng 20

1.6.1 Điều tra thực trạng học sinh học yếu kém môn hoá học ở trường trung học phổ thông 20

1.6.2 Kết quả điều tra chất lượng giảng dạy bộ môn hóa học ở các trường THPT tại Hải Phòng năm học 2013-2014 21

1.6.3 Thực trạng việc sử dụng bài tập hóa học trong dạy học đối với học sinh yếu kém 24

Tiểu kết chương 1 25

Chương 2: TUYỂN CHỌN , XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG NITƠ -PHOTPHO – HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC CHO HỌC SINH YẾU KÉM 26

2.1 Phân tích nội dung và cấu trú c chương Nitơ -Photpho – Hóa học 11 trung học phổ thông 26

2.1.1 Mục tiêu dạy học chương Nitơ-Photpho – Hóa học 11 26

2.1.2 Nội dung, cấu trúc chương Nitơ – photpho 27

2.1.3 Những chú ý về nội dung và phương pháp dạy học chương Nitơ - Phopho 28

2.2 Một số nguyên tắc xây dựng và sử du ̣ng bài tâ ̣p hóa ho ̣c trong dạy học với học sinh yếu kém 29

2.2.1 Nguyên tắc lựa chọn và xây dựng h ệ thống bài tập hóa học dùng cho đối tượng HS yếu kém 29

2.2.2 Qui trình xây dựng bài tập HH 30

2.3 Xây dựng hê ̣ thống bài tâ ̣p chương Nitơ -Photpho – Hóa học 11 trung học phổ thông 30

2.3.1 Hệ thống BTHH chủ đề 1: Nitơ 31

2.3.2 Hệ thống BTHH chủ đề 2: Amoniac và muối amoni 33

2.3.3 Hệ thống BTHH chủ đề 3: Axit Nitric 37

5

2.3.4 Hệ thống BTHH chủ đề 4: Muối nitrat 39

2.3.5 Hệ thống BTHH chủ đề 5: Photpho 41

2.3.6 Hệ thống BTHH chủ đề 6: Axit photphoric và muối photphat 43

2.4 Sử du ̣ng hê ̣ thống bài tâ ̣p chương Nitơ -Photpho – Hóa học 11 trong hoa ̣t đô ̣ng da ̣y ho ̣c 47

2.4.1 Sử dụng bài tập hóa học trong bài dạy nghiên cứu kiến thức mới 47

2.4.2 Một số giáo án bài dạy minh họa 48

2.4.3 Sử dụng bài tập hóa học trong bài dạy luyện tập 68

2.4.4 Một số giáo án bài dạy 68

2.4.5 Sử dụng bài tập hóa học trong phụ đạo học sinh yếu kém 75

Tiểu kết chương 2 78

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 79

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 79

3.2 Nhiệm vu ̣ thực nghiê ̣m sư pha ̣m 79

3.2.1 Lựa chọn địa bàn và đối tượng thực nghiệm sư phạm 79

3.2.2 Xác định nội dung thực nghiệm sư phạm 79

3.2.3 Chuẩn bị thực nghiệm sư phạm 79

3.3 Tiến hành thực nghiê ̣m sư pha ̣m 80

3.3.1 Thời gian thực nghiệm sư phạm 80

3.3.2 Tiến hành các hoạt đô ̣ng thực nghiê ̣m sư pha ̣m 80

3.3.3 Thu thập và xử lý kết quả thực nghiê ̣m sư pha ̣m 81

Tiểu kết chương 3 91

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

PHỤ LỤC 96

6

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Trong giai đoa ̣n đẩy ma ̣nh công nghiê ̣p hóa hiê ̣n đa ̣i hóa đất nước và

hô ̣i nhâ ̣p quốc tế , nguồn lực con người càng trở lên có ý nghĩa quan tro ̣ng , quyết đi ̣nh sự thành công của công cuô ̣c phát triển đất nước Giáo dục ngày càng có vai trò và nhiệm vụ quan trọng trong việc đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế xã hội của đất nước

Hiê ̣n nay giáo du ̣c đã và đang thực hiện từng bước đổi mới phương pháp dạy học (PPDH), đẩy lùi tình tra ̣ng ho ̣c theo kiểu đo ̣c chép , HS không còn thụ động trong việc tiếp thu kiến thức , giáo viên (GV) chỉ là người tổ chức, tư vấn, hướng dẫn để HS chủ động tìm tòi, thu nhận kiến thức mới

Lý luận dạy học hiện nay ngày càng đề cao vai trò của việc phát triển năng lực nhâ ̣n thức và tư duy cho ho ̣c sinh trong quá trình ho ̣c tâ ̣p Đây là vấn

đề được nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực da ̣y ho ̣c nói chung cũng như phương pháp luận dạy học từng bộ môn nói riêng, trong đó có môn hóa ho ̣c

Trong da ̣y ho ̣c thì bài tâ ̣p là mô ̣t trong những PPDH cũng như phương tiện dạy học không thể thiếu được trong quá trình tổ chức , hướng dẫn hoạt động học tập cho HS Với bô ̣ môn Hoá hóa , viê ̣c sử du ̣ng bài tâ ̣p được xác định là mô ̣t trong những biê ̣n pháp quan tro ̣ng để nâng cao chất lượng da ̣y ho ̣c

bô ̣ môn Tuy nhiên viê ̣c lựa cho ̣n và sử dụng bài tâ ̣p hoá học (BTHH) phù hợp với từng đối tượng HS là rất quan tro ̣ng Đặc biệt là với HS yếu kém , đối tượng HS này thường không có hứng thú với viê ̣c ho ̣c cũng như giải quyết các bài tập GV thường không có đủ kiên nhẫn và không dành được nhiề u thời gian cho đối tượng này

Vấn đề lớn đă ̣t ra là làm thế nào để ho ̣c sinh yếu kém nâng dần được hứng thú ho ̣c tâ ̣p bô ̣ môn và có nhu cầu giải các dạng BTHH Thực tế dạy học cho thấy tỉ lệ HS yếu kém bộ môn Hoá học là không nhỏ Xuất phát từ nguyê ̣n vo ̣ng nâng cao năng lực nhâ ̣n thức cho ho ̣c sinh yếu kém trong viê ̣c

7

học tập môn Hóa học trường THPT , tôi ma ̣nh da ̣n cho ̣n đề tài : “Tuyển cho ̣n, xây dựng và sử du ̣ng hê ̣ thống bài tâ ̣p chương Nitơ -Photpho - Hóa học 11 nhằm phát triển năng lực nhâ ̣n thức cho ho ̣c sinh yếu kém ở trường THPT” Tôi mong muốn tuyển chọn và xây dựng được hê ̣ thống bài tâ ̣p theo từng dạng, phù hợp với mức độ nhận thức của HS yếu kém và sử dụng một cách hợp lí, hiệu quả trong dạy học để góp phần phát triển năng lực nhâ ̣n thức , tư duy cho các em, làm tiền đề để các em có thể phát triển ở mức cao hơn

2 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài:

2.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài:

Tuyển cho ̣n xây dựng và s ử dụng hê ̣ thống bài tâ ̣p chương Nitơ - Photpho hóa ho ̣c 11 chương trình cơ bản THPT trong dạy học nhằm phát triển năng lực nhâ ̣n thức và tư duy cho HS yếu kém

2.2 Nhiê ̣m vụ nghiêm cứu:

Để thực hiê ̣n mu ̣c đích trên, nhiê ̣m vu ̣ nghiên cứu được đề ra như sau:

- Nghiên cứ u cơ sở lý luâ ̣n có liên quan đến đề tài về các ván đề : quá trình nhận thức , tư duy của HS trong da ̣y ho ̣c ; đổi mới PPDH theo hướng tích cực

- Tìm hiểu thực trạng việc sử dụng BTHH trong dạy học của GV và nhận thức, tư duy của HS yếu kém (số lượng và nguyên nhân)

- Lựa cho ̣n xây dựng hê ̣ thống BTHH chương nitơ - Photpho hóa ho ̣c 11 chương trình cơ bản theo các mức đô ̣ nhâ ̣n thức và tư duy

- Nghiên cứu các cách sử du ̣ng hê ̣ thống bài tâ ̣p đã xây dựng vào quá trinh da ̣y ho ̣c để phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho HS yếu kém

- Thực nghiê ̣m sư pha ̣m nhằm đánh giá chất lượng , tính phù hợp và hiê ̣u quả của hệ thống bài tập và các biện pháp sử dụng chúng để nâng cao chất lượng học tập của HS yếu kém trong dạy học

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu:

3.1 Khách thể nghiên cứu

8

Quá trình dạy học môn hóa học chương Nitơ - Photpho - Hóa học 11 chương trình cơ bản hóa ho ̣c THPT

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Hê ̣ thống các bài tâ ̣p chương Nitơ - Photpho - Hóa học 11 chương trình

cơ bản hóa ho ̣c THPT

4 Phạm vi nghiên cứu:

Đề tài tâ ̣p trung vào nghiên cứu các da ̣ng bài tâ ̣p chương Nitơ - Photpho để phát triên năng lực nhâ ̣n thức và tư duy của HS yếu kém , với cả hai da ̣ng bài tâ ̣p trắc nghiê ̣m khách quan (TNKQ), tự luâ ̣n và phương pháp sử dụng trong các dạng bài dạy

5 Vấn đề nghiên cư ́ u

Tuyển cho ̣n xây dựng hê ̣ thống bài tâ ̣p chương Nitơ - Photpho và sử dụng hệ thống bài tập đó như thế nào để nâng ca o năng lực nhâ ̣n thức , tư duy cho ho ̣c sinh yếu kém ở trường THPT?

6 Giả thuyết nghiên cứu

Nếu giáo viên tuyển chọn và xây dựng được một hê ̣ thống bài tâ ̣p

chương Nitơ - Photpho đa dạng , phong phú phù hợp với các mức đô ̣ nhâ ̣n thức, tư duy đồng thời sử du ̣ng chúng một cách hợp lí trong các bài dạy sẽ làm phát triển được năng lực nhâ ̣n thức cho ho ̣c sinh yếu kém

7 Đo ́ ng góp của đề tài

- Tổng quan cơ sở lí luâ ̣n về đổi mới PPDH và phát triển năng lực nhâ ̣n thức cho HS yếu kém

- Tuyển chọn , xây dựng được hê ̣ thống các bài tâ ̣p chương Nitơ - Photpho theo mức đô ̣ nhâ ̣n thức và tư duy phù hợp với trình đô ̣ của ho ̣c sinh yếu kém

- Đề xuất các phương pháp sử dụng hệ thống BTHH này trong việc nâng cao hứng thú ho ̣c tâ ̣p và kết quả ho ̣c tâ ̣p cho HS yếu kém

8 Phương pha ́ p nghiên cứu

9

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết : phân tích, tổng hợp, khái quát các

cơ sở lý luâ ̣n của đề tài

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn : quan sát, điều tra, trao đổi với GV, chuyên gia… về thực trạng sử dụng BTHH, nguyên nhân của đối tượng

HS yếu kém và thực nghiê ̣m sư pha ̣m dánh giá tính phù hợp và hiệu quả của các đề xuất

- Phương pháp xử lí thông tin: sử dụng phương pháp thống kê toán học

áp dụng trong khoa học Giáo dục để xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm

9 Cấu tru ́ c luâ ̣n văn

Ngoài phần mở đầu , kết luâ ̣n , mục lục , tài liệu tham khảo , luâ ̣n văn được trình bày theo 3 chương sau:

Chương 1: Cơ sở lý luâ ̣n và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hê ̣ thống bài tâ ̣p chương

Nitơ - Photpho - Hóa học 11 nhằm phát triển năng lực nhận thức cho học sinh yếu kém

Chương 3: Thực nghiê ̣m sư pha ̣m

10

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Ngô Ngọc An (2003), Các bài toán Hóa học THPT NXB GD, Hà Nội

2 Ngô Ngọc An (2007), Câu hỏi và bài tập trắc nghiệm hóa học 11,

NXBGD

3 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2006), quy chế đánh giá, xếp loại học sinh

THCS và THPT

4 Bộ giáo dục và Đào tạo, Vụ Giáo dục trung học (2010), Tài liệu tập

huấn GV dạy học, kiểm tra đánh giá theo chuẩn kiến thức, kĩ năng trong chương trình giáo dục phổ thông môn Hóa học cấp trung học phổ thông, Chương trình phát triển giáo dục trung học

5 Bộ giáo dục và đào tạo, Vụ giáo dục trung học (2007), Những vấn đề

chung về đổi mới giáo dục trung học phổ thông môn Hóa học,

NXBGD, Hà Nội

6 Nguyễn Cương (2007), Phương pháp DHHH ở trường phổ thông và

Đại học Một số vấn đề cơ bản NXBGD Việt Nam, Hà Nội

7 Đảng Cộng Sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứ XI NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

8 Trần Bá Hoành (2006), Đổi mới PPDH, chương trình và sách giáo

khoa, NXB ĐHSP Hà Nội

9 Nguyễn Kỳ (Chủ biên) (1995), Phương pháp giáo dục tích cực lấy

người học làm trung tâm, NXBGD, Hà Nội

10 Nguyễn Thị Liên (2008), Nghiên cứu và áp dụng quan điểm dạy học

phân hóa trong môn hóa học ở trường trung học phổ thông nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh (chương nhóm nitơ - Hóa học 11 nâng cao), Luận văn thạc sĩ, ĐH giáo dục - ĐHQG Hà Nội

11

11 Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường (2011), Lý luận dạy học hiện đại

Một số vấn đề chung về đổi mới PPDH ở trường THPT, NXB ĐHSP,

Hà Nội

12 Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường (2014), Lý luận dạy học hiện đại

Có sở đổi mới mục tiêu, nội dung và PPDH, NXB ĐHSP Hà Nội

13 Nghị quyết hội nghị trung ương 8 Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI

14 Nguyễn Quang Ngọc (1994), Lý luận dạy học Hóa học Tập I

NXBGD, Hà Nội

15 Đặng Thị Oanh, Nguyễn Thị Sửu (2014), Phương pháp dạy học môn

hóa học ở trường phổ thông, NXB ĐHSP

16 M.N Sacdacop (1970), Tư duy học sinh, NXB GD Hà Nội

17 Nguyễn Thị Sửu, Lê Văn Năm (2009), Phương pháp dạy học hóa

học - Học phần phương pháp dạy học hóa học II, NXB khoa học và kĩ

thuật, Hà Nội

18 Nguyễn Xuân Trường (2009), Hóa học với thực tiễn đời sống Bài

tập ứng dụng, NXB ĐHSP, Hà Nội

19 Nguyễn Xuân Trường (2006), Sử dụng bài tập trong dạy học Hóa

học ở trường phổ thông, NXBGD, Hà Nội

20 Nguyễn Xuân Trường (chủ biên), Từ Ngọc Ánh, Lê Chí Kiên, Lê

Mậu Quyền (2006), Bài tập hóa học 11, NXBGD

21 Nguyễn Xuân Trường (tổng chủ biên), Phạm Văn Hoan, Phạm Tuấn Hùng, Trần Trung Ninh, Cao Thị Thặng, Lê Trọng Tín,

Nguyễn Phú Tuấn, Sách giáo viên hóa học 11, NXBGD

22 Nguyễn Xuân Trường, Nguyễn Thị Sửu, Đặng Thị Oanh, Trần

Trung Ninh (2005), Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên GV THPT chu kỳ

III (2004-2007), NXB ĐHSP, Hà Nội

23 Nguyễn Xuân Trường (Tổng chủ biên), Lê Mậu Quyền (Chủ biên),

Phạm Văn Hoan, Lê Chí Kiên, Hóa học 11, NXB GD, Hà Nội

24 PGS Đào Hữu Vinh (1995), 500 bài tập hóa học, NXBGD, Hà Nội

Các website