Một số công trình nghiên cứu có đề cập đến vấn đề vận chuyển, giao thương và xếp dỡ của cảng Hải Phòng trong giai đoạn này nhưng còn nhiều tài liệu, số liệu chưa được đối chiếu, so sán[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHẠM TRUNG TUẤN
VẬN CHUYỂN VÀ GIAO THƯƠNG QUỐC TẾ CỦA CẢNG
HẢI PHÒNG TỪ NĂM 1955 ĐẾN NĂM 1975
LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ
Hà Nội - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHẠM TRUNG TUẤN
VẬN CHUYỂN VÀ GIAO THƯƠNG QUỐC TẾ CỦA CẢNG
HẢI PHÒNG TỪ NĂM 1955 ĐẾN NĂM 1975
Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
Mã số: 60 22 03 11
LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ
Người hướng dẫn khoa học: GS TS Nguyễn Văn Kim
Hà Nội - 2015
Trang 31
MỤC LỤC
MỤC LỤC 1
DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT 3
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU 4
MỞ ĐẦU 5
1 Lý do chọn đề tài 5
2 Lược sử nghiên cứu vấn đề 6
3 Đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined
4 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn Error! Bookmark not defined 4.1 Mục đích Error! Bookmark not defined 4.2 Nhiệm vụ Error! Bookmark not defined
5 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined 5.1 Về không gian Error! Bookmark not defined 5.2 Về thời gian Error! Bookmark not defined
6 Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu Error! Bookmark not defined.
6.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined 6.2 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 6.3 Nguồn tư liệu Error! Bookmark not defined
7 Đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined
8 Kết cấu của luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CẢNG HẢI PHÒNG TRƯỚC NĂM 1955 Error! Bookmark not defined
1 Vị trí địa lý chiến lược của Hải Phòng Error! Bookmark not defined
2 Cảng Hải Phòng trước năm 1955 Error! Bookmark not defined
2.1 Quá trình hình thành và hoạt động của cảng Hải Phòng từ năm 1874 đến năm
1918 Error! Bookmark not defined 2.2 Cảng Hải Phòng trong thời gian từ năm 1918 đến năm 1945 Error! Bookmark not defined.
2.3 Cảng Hải Phòng trong thời gian từ năm 1945 đến năm 1954 Error! Bookmark not defined.
3 Vận chuyển trong nước sau năm 1955 Error! Bookmark not defined 3.1 Với các cảng biển phía Bắc Error! Bookmark not defined 3.2 Với các cảng biển phía Nam Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined.
Trang 42
CẢNG HẢI PHÒNG TRONG CÁC MỐI QUAN HỆ QUỐC TẾ Error! Bookmark not defined.
1 Với các nước xã hội chủ nghĩa Error! Bookmark not defined
2 Giao thương với các nước khác Error! Bookmark not defined
3 Vận chuyển quốc tế Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined
VỊ TRÍ VÀ VAI TRÒ CỦA CẢNG HẢI PHÒNG Error! Bookmark not defined.
1 Vị trí trụ cột về kinh tế Error! Bookmark not defined
2 Cảng Hải Phòng trong mối liên hệ với các cảng trong nước Error! Bookmark not defined.
3 Cảng Hải Phòng trong các mối quan hệ và liên kết quốc tế Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 9 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.
Trang 53
DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
Trang 64
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 6: Khối lượng hàng hoá các nước xã hội chủ nghĩa và Liên Xô, Trung
Biểu đồ khối lượng hàng hoá vận chuyển qua cảng Hải Phòng từ năm 1955 -
Bảng 8: Khối lượng hàng hóa chủ yếu bốc xếp qua cảng Hải Phòng
Trang 75
Bảng 13: Số liệu ghi chép thực tế của ông Bùi Minh Tuấn-nguyên trưởng
phòng kế hoạch thống kê cảng Hải Phòng, về kho chứa hàng của cảng Hải
Phòng từ năm 1947 - 1979
121
Bảng 14: Số liệu ghi chép thực tế của ông Bùi Minh Tuấn-nguyên trưởng
phòng kế hoạch thống kê cảng Hải Phòng, về tình hình cầu tầu của cảng Hải
Phòng năm 1975
122
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Hải Phòng, một vùng đất gắn liền với sự phát triển của lịch sử dân tộc Việt Nam Nơi đây có vị trí chiến lược quan trọng, là “cửa ngõ đường biển” của miền Bắc Chính vì vậy, cả hai lần Pháp xâm lược Bắc kỳ (1873 và 1882) đều chọn Hải Phòng là nơi đổ bộ quân [78, tr.23]
Về mặt tự nhiên, Hải Phòng được tạo lập và phát triển thành một thành phố cảng biển là nhờ ở vị trí đối với sông và biển Sông Cửa Cấm khá rộng và sâu, tàu thuyền có thể ra vào dễ dàng Nhờ biển, Hải Phòng là một trung tâm luân chuyển hàng hóa của các tuyến giao thông dẫn đến khu vực thị trường châu Á - Thái Bình Dương Nhờ hệ thống sông Thái bình thông với hệ thống sông Hồng nên từ Hải Phòng có thể đến các trung tâm kinh tế lớn trong nội địa bằng phương tiện vận tải thủy Hải Phòng cũng là cảng biển gần nhất nối liền với Hà Nội - trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa lớn và lâu đời nhất của Việt Nam [78, tr.27]
Về mặt quân sự, Hải Phòng chiếm giữ một vị trí tiền tiêu ở vịnh Bắc Bộ có khả năng phát hiện sớm và ngăn chặn mọi hành động xâm lăng từ bên ngoài vào đất liền như đã từng diễn ra trong lịch sử Việt Nam [78, tr.27]
Về mặt hành chính: Năm 1887, nhà Nguyễn thành lập Nha Hải Phòng, nhưng ngay sau đó đổi thành tỉnh Hải Phòng Năm 1888, Tổng thống Pháp ra sắc lệnh thành lập thành phố Hải Phòng Cảng Hải Phòng được xây dựng từ đó [78, tr.28]
Trang 86
Cảng Hải Phòng được xây dựng và mở rộng để đáp ứng yêu cầu xuất nhập khẩu của thực dân Pháp Trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất (1897-1914), Hải Phòng đã trở thành hải cảng lớn thứ hai của cả nước (sau Sài Gòn), nền kinh tế phát triển nhanh so với các tỉnh thành khác của Việt Nam
Như vậy, thành phố Hải Phòng được thành lập cùng với sự ra đời của cảng Hải Phòng Cảng Hải Phòng có vị trí địa chiến lược quan trọng về quân sự, kinh tế đối với Pháp, nơi tiếp nhận hàng hóa, vũ khí, phương tiện chiến tranh nhằm phục vụ cho mưu đồ khai thác thuộc địa của Pháp tại Việt Nam và Đông Dương
Sau ngày 13/5/1955, Hải Phòng được giải phóng, nhân dân Hải Phòng lại thực hiện những nhiệm vụ cách mạng mới Cảng Hải Phòng có vai trò liên kết giao thương quốc tế, tiếp nhận hàng hóa viện trợ từ các nước xã hội chủ nghĩa Giai đoạn 1955-1975, cảng Hải Phòng thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược: Một là, lao động sản xuất, phát triển kinh tế góp phần xây dựng miền Bắc xã hội chủ nghĩa Hai là, hậu phương lớn chi viện cho chiến trường miền Nam, góp phần cho công cuộc giải phóng miền Nam thống nhất đất nước Vì thế, cảng Hải Phòng luôn là điểm nóng, là mục tiêu số một của không quân và Hải quân Mĩ khi phá hoại miền Bắc
Trong thời gian này, mặc dù rất khó khăn nhưng bằng sự lỗ lực vươn lên, cảng Hải Phòng đã mở đường cho thời kỳ liên kết, mở rộng hợp tác giao thương quốc tế với các nước trong khu vực và các châu lục khác
Từ ý nghĩa khoa học và thực tiễn nêu trên, tôi chọn đề tài: “Vận chuyển và giao thương quốc tế của cảng Hải Phòng từ năm 1955 đến năm 1975” làm đề tài
nghiên cứu cho luận văn của mình
2 Lược sử nghiên cứu vấn đề
Cảng Hải Phòng có luồng lạch ra vào thuận lợi cho tàu thuyền cập bến một cách dễ dàng, phù hợp với hướng gió theo chiều Tây - Bắc - Đông - Nam Nơi có vị trí quan trọng trong các mối quan hệ và liên kết giao thương trong khu vực và quốc
tế [78, tr.28]
Sau Hiệp ước Philastre (1874), chính quyền bản xứ phải nhượng cho Pháp một mảnh đất nhỏ ở Cửa Cấm để đặt sở thuế quan và tòa lãnh sự
Trang 97
Về nguyên tắc, lúc này Pháp chưa chiếm Bắc Bộ nên mảnh đất này có quy chế tự trị, trực thuộc thống đốc Pháp ở Nam Kỳ Mảnh đất nhượng địa này trong Hiệp ước Philastre quy định 5 mẫu, với tên gọi là đất Ninh Hải Cuộc kiến tạo bắt đầu từ đó, đại úy công binh Espitalier đã xây dựng những cơ sở đầu tiên [28, tr.22]
Các nghiên cứu trong nước và nước ngoài về vùng đất Ninh Hải trước đó chưa được giới học giả quan tâm Sau cuộc kiến tạo của đại úy công binh Espitalier, triều đình Huế đã cử các công nhân đến đây xây dựng sở thuế và tòa lãnh sự cho Pháp Khi đó, có nhiều người buôn bán từ các vùng lân cận đến sinh cơ lập nghiệp, chủ yếu là bán hàng cho quân đội viễn chinh trú đóng ở đây Lần hồi, gia đình binh lính đã tạo nên một loại cư dân đặc biệt - Những xóm người Âu đầu tiên Hoa kiều cũng đã nhanh chóng nhận thấy sức hấp dẫn của một thị trường đầy triển vọng vì vậy dân số ngày một tăng lên [28, tr.22]
Cùng với sự mở rộng địa bàn tụ cư trên mặt đất, là sự khơi sâu luồng lạch
mở rộng cảng Sự hình thành và phát triển của cảng Hải Phòng song song với quá trình đô thị hóa Quá trình ấy gắn liền với sự xâm lược và khai thác thuộc địa của Pháp, vì vậy việc xuất nhập khẩu hàng hóa của cảng Hải Phòng cũng do Pháp trực tiếp quản lý, điều hành và ghi số liệu
Giai đoạn từ năm 1874 đến năm 1921, một học giả người Pháp nghiên cứu
về quá trình hình thành và phát triển của cảng Hải Phòng Nhưng từ năm 1921 đến năm 1975, không có công trình nghiên cứu nào về cảng thị này, số liệu ghi chép lại hoạt động của cảng rất ít Qua nghiên cứu và tìm tài liệu trong giai đoạn hiện đại, đã
có một số luận văn và khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu về kinh tế cảng Hải Phòng chứ không nghiên cứu về vấn đề vận chuyển và giao thương quốc tế của cảng
Đến nay, có một số công trình nghiên cứu về Hải Phòng và cảng Hải Phòng,
đã được công bố trong nước:
Dư địa chí Hải Phòng, nội dung chú trọng vào việc xác định vị trí địa lý, các
đơn vị hành chính và mọi mặt đời sống của nhân dân thành phố Hải Phòng
Các công trình: Đường 5 anh dũng quật khởi (NXB Hải Phòng, 2000), Hải Phòng 50 năm sau ngày giải phóng 1955-2005, Hải Phòng 55 năm xây dựng và
Trang 108
phát triển (13/5/1955-13/5/2010) Đối tượng nghiên cứu chủ yếu về quá trình xây
dựng và phát triển thành phố Hải Phòng, không đề cập đến hoạt động vận chuyển, giao thương của cảng Hải Phòng
Một số nghiên cứu về lịch sử Đảng của các đơn vị trực thuộc thành phố như:
Lịch sử Đảng bộ Quân khu 3, Lịch sử kháng chiến chống Pháp khu tả ngạn sông Hồng (1945-1955), Lịch sử đường Hồ Chí Minh trên biển (1961-2011), Lịch sử địa phương Hải Phòng, Lịch sử Đảng bộ Hải Phòng, Lịch sử Đảng bộ cảng Hải Phòng, Lịch sử Đảng bộ quân sự thành phố Hải Phòng (1945-2010), Lịch sử ngành đường biển Việt Nam, Khúc tráng ca về biển, Cuộc chiến đấu bảo vệ thành phố cảng - Khu công nghiệp Hải Phòng (1965-1972) (Vũ Tang Bồng, Luận án Tiến sĩ quân sự, Hà
Nội, 2003) Các công trình khoa học trên nghiên cứu những vấn đề về lịch sử Đảng
và vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam trong công cuộc xây dựng và bảo
vệ tổ quốc
Gần đây, một số nghiên cứu vấn đề về “Vùng cửa sông Đàng Ngoài thế kỷ XVII-XVIII và hệ thống cảng biển Bắc Bộ thế kỷ XI-XIX” của Tiến sĩ Đỗ Thị Thuỳ
Lan, Khoa Lịch sử Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN), đã được công bố trong nước Tác giả đã khái quát được bối cảnh lịch sử tác động đến
sự hình thành một hệ thống cảng thị của miền Bắc Việt Nam từ thế kỷ XI-XIX, chưa đề cập đến cảng thị Hải Phòng trong thời kỳ hiện đại Đây là nguồn tư liệu tham khảo đáng quý, để tôi có thể nhìn lại quá trình hình thành các tiền cảng của miền Bắc Việt Nam từ đó thấy được các mối liên hệ của các cảng biển trong nước thời kỳ hiện đại
Ngoài ra, Luận án Tiến sĩ của Nguyễn Thị Hoài Phương, Khoa Lịch sử,
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) về “Thành phố Hải Phòng từ năm 1888 đến năm 1945”, tác giả đã khảo cứu và phục dựng được một
bức tranh toàn cảnh về lịch sử hình thành và phát triển của thành phố Hải Phòng đã vươn lên trở thành một cảng thị năng động như hiện nay Đề tài cũng đã làm rõ thêm một số đặc trưng về đời sống, kinh tế, văn hoá, xã hội của Hải Phòng nhưng không đi sâu vào nghiên cứu, phân tích vấn đề hoạt động của cảng Hải Phòng
Trang 119
Cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về lịch sử của cảng Hải Phòng giai đoạn năm 1955 đến năm 1975, đặc biệt là vai trò và vị trí của Hải Phòng trong việc vận chuyển và giao thương quốc tế Một số công trình nghiên cứu có đề cập đến vấn đề vận chuyển, giao thương và xếp dỡ của cảng Hải Phòng trong giai đoạn này nhưng còn nhiều tài liệu, số liệu chưa được đối chiếu, so sánh, phân tích logic theo phương pháp khoa học, do vậy chưa đảm bảo được tính khách quan, trung thực đúng với bản chất vốn có của nó Tuy nhiên, tất cả các nghiên cứu
kể trên đối với học viên đều rất bổ ích Các công trình nghiên cứu đó không chỉ
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tài liệu tiếng Việt
1 Ban chỉ đạo đấu tranh và tiếp thu khu tập kết 300 ngày, số 001, “Biên bản hội nghị ban chỉ đạo đấu tranh và tiếp thu khu tập kết 300 ngày Hải Phòng” năm 1955
2 Ban chấp hành Đảng bộ thành phố Hải Phòng, số II/ NQ, Nghị quyết hội nghị thành ủy Hải Phòng lần thứ I (1/4 đến 3/4/1955)
3 Ban chấp hành Đảng bộ Hải Phòng, số 73/BC/TU, Báo cáo tình hình chung ngày 30/5/1955
4 Ban chấp hành Đảng bộ Hải Phòng, số 79/BC/TU, Báo cáo tình hình chung ngày 31/5/1955
5 Ban điều tra tội ác chiến tranh của đế quốc Mỹ ở Hải Phòng, Báo cáo tổng kết công tác năm 1967, Trưởng ban Phạm Gia Tuấn đã ký
6 Ban đối ngoại cảng, số 21367, Tình hình công tác đối ngoại năm 1966 tại cảng Hải Phòng và phương hướng, nhiệm vụ năm 1967
7 Ban điều tra tội ác chiến tranh Hải Phòng, Dự thảo báo cáo tội ác chiến tranh của đế quốc Mỹ ở Hải Phòng năm 1972
8 Ban chấp hành Đảng bộ cảng Hải Phòng, Lịch sử Đảng bộ cảng Hải Phòng, Hải
Phòng, 1999
Trang 1210
9 Ban chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam (1965), Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 12, khóa 3, Viện lịch sử quân sự
Việt Nam sao y bản chính
10 Báo cáo tổng kết số liệu cảng Hải Phòng từ 1900 - 1940
11 Báo cáo ngày 21/9/1955 của Ban chấp hành Đảng Bộ thành phố, đồng chí Đỗ Mười ký
12 Báo cáo sơ lược tình hình phát triển kinh tế văn hóa của thành phố Hải Phòng
từ khi tiếp quản đến nay, Hải Phòng, 1964
13 BCH Công đoàn Công ty TNHH một thành viên cảng Hải Phòng, Tài liệu tuyên truyền về truyền thống “Đoàn kết- Kiên cường - Sáng tạo” của đội ngũ công nhân cảng Hải Phòng, Hải Phòng, 2009
14 Biểu đồ phát triển cơ sở vật chất và kỹ thuật cảng Hải Phòng 1955 - 1965
15 Bộ giao thông và bưu điện - Ngành vận tải đường thủy - cảng Hải Phòng, số
1692/BGD, Bản tổng kết báo cáo cuối năm 1955 (tài liệu mật)
16 Bộ tư lệnh Hải Quân, số 451/BTL, Dự thảo báo cáo bổ sung về chống chiến tranh phong tỏa bắn thủy lôi của địch ở Hải Phòng
17 Bộ tư lệnh Sư đoàn 363, số 253, Bản phát biểu ý kiến của F363
18 Bộ chỉ huy quân sự Hải Phòng (1970), Đánh thắng chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của đế quốc Mỹ tại Hải Phòng, tài liệu: Bộ chỉ huy quân sự Hải Phòng
19 Bộ Quốc Phòng Mỹ (1971), Tài liệu mật về cuộc chiến tranh Việt Nam, Việt
Nam thông tấn xã phát hành
20 Bộ chỉ huy quân sự Hải Phòng (1976), Tổng kết tác chiến bảo vệ thành phố - khu công nghiệp Hải Phòng, tài liệu: Bộ chỉ huy quân sự Hải Phòng
21 Bộ chỉ huy quân sự Hải Phòng (1988), Hải Phòng lịch sử kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược, NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội
22 Vũ Tang Bồng (Chủ biên), Lịch sử Đảng bộ quân sự thành phố Hải Phòng
(1945-2010), NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2011
23 Vũ Tang Bồng - Luận án Tiến sĩ quân sự “Cuộc chiến đấu bảo vệ thành phố cảng - Khu công nghiệp Hải Phòng (1965-1972)”, Hà Nội, 2003