sơ, hiểu được những vấn đề về việc xây dựng, củng cố và hoàn thiện hệ thống quan lại trong bộ máy nhà nước phong kiến thời Lê sơ, từ đó rút ra được những điểm tiến bộ, [r]
Trang 11
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ LUÂN
TƯ TƯỞNG XÂY DỰNG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC
THỜI LÊ SƠ (QUA QUỐC TRIỀU HÌNH LUẬT)
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Triết học
Hà Nội - 2014
Trang 22
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ LUÂN
TƯ TƯỞNG XÂY DỰNG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC
THỜI LÊ SƠ (QUA QUỐC TRIỀU HÌNH LUẬT)
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Triết học
Mã số: 60.22.03.01
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thanh Bình
Hà Nội - 2014
Trang 33
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 5
1 Lý do chọn đề tài 5
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 7
3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn Error! Bookmark not defined.
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứuError! Bookmark not defined.
5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
6 Đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined.
7 Kết cấu của luận văn Error! Bookmark not defined.
NỘI DUNG Error! Bookmark not defined.
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TƯ TƯỞNG XÂY
DỰNG BỘ MÁY NHÀ NƯỚC THỜI LÊ SƠVÀ QUỐC TRIỀU HÌNH LUẬTError! Bookmark not defined.
1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined.
1.1.1 Nho giáo Error! Bookmark not defined.
1.1.2 Phật giáo Error! Bookmark not defined.
1.1.3 Pháp gia Error! Bookmark not defined.
1.1.4 Giá trị truyền thống của dân tộc Error! Bookmark not defined.
1.2 Cơ sở thực tiễn và vai trò của Lê Thánh TôngError! Bookmark not defined.
1.2.1 Bối cảnh Việt Nam thế kỷ XV Error! Bookmark not defined.
1.2.2 Những thành tựu và hạn chế trong việc xây dựng bộ máy nhà nước
phong kiến trước thời Lê sơ Error! Bookmark not defined.
1.2.3 Tính tất yếu của việc xây dựng bộ máy nhà nước dưới triều đại Lê
Thánh Tông Error! Bookmark not defined.
1.2.4 Vai trò chủ quan của Lê Thánh Tông Error! Bookmark not defined.
1.3 Kết cấu và nội dung khái quát của Quốc triều hình luậtError! Bookmark not defined.
CHƯƠNG 2: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG XÂY DỰNG
BỘ MÁY NHÀ NƯỚC THỜI LÊ SƠQUA QUỐC TRIỀU HÌNH LUẬTError! Bookmark not defined.
Trang 44
2.1 Quan niệm về vị trí, vai trò của nhà vua trong bộ máy nhà nướcError! Bookmark not defined 2.2 Trách nhiệm và phẩm chất của đội ngũ quan lại trong bộ máy nhà nướcError! Bookmark not defined.
2.2.1 Trách nhiệm của đội ngũ quan lại Error! Bookmark not defined.
2.2.2 Những phẩm chất đạo đức của đội ngũ quan lạiError! Bookmark not defined.
2.3 Phương thức chủ yếu xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nướcError! Bookmark not defined.
2.3.1 Kết hợp đức trị và pháp trị Error! Bookmark not defined.
2.3.2 Phòng, chống tham ô, tham nhũng trong bộ máy nhà nướcError! Bookmark not defined 2.3.3 Cơ chế kiểm tra, giám sát quyền lực Error! Bookmark not defined.
2.4 Những giá trị và hạn chế của tư tưởng xây dựng bộ máy nhà nước
thời Lê sơ qua Quốc triều hình luật Error! Bookmark not defined.
2.4.1 Những giá trị của tư tưởng xây dựng bộ máy nhà nước thời Lê sơ
qua Quốc triều hình luật Error! Bookmark not defined.
2.4.2 Những hạn chế của tư tưởng xây dựng bộ máy nhà nước thời Lê sơ
qua Quốc triều hình luật Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 55
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Hầu hết các quốc gia đều coi trọng vai trò của bộ máy nhà nước, quan tâm đến vấn đề pháp luật và hiệu quả của pháp luật trong việc quản lý xã hội
Bộ máy nhà nước là cơ quan quyền lực cao nhất của giai cấp thống trị Từ khi xuất hiện nhà nước, việc xây dựng bộ máy nhà nước là một trong những yêu cầu và nhiệm vụ quan trọng hàng đầu
Ở Việt Nam, nhà nước phong kiến tồn tại nhiều thế kỷ với các vương triều khác nhau Trong lịch sử hình thành và phát triển chế độ phong kiến Việt Nam nói chung cũng như trong công cuộc kiến tạo, phát triển chế độ phong kiến nói riêng, có thể nói, triều đại thịnh trị nhất của lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam là triều đại Lê sơ, đặc biệt dưới thời trị vì của vua Lê Thánh Tông (1460 - 1497) Đây được coi là triều đại thịnh trị nhất vì nó thỏa mãn ba yếu tố: có một vị vua minh quân, hệ thống quan lại có tài có đức và có một hệ thống pháp luật nghiêm minh trong việc cai trị và quản lý xã hội
Gắn liền với nhà nước là pháp luật Pháp luật thể hiện ý chí của giai cấp thống trị, cầm quyền Nhà nước và pháp luật là những bộ phận của kiến trúc thượng tầng có quan hệ mật thiết, không tách rời nhau Pháp luật là hệ thống những quy tắc xử sự, do nhà nước ban hành (hoặc thừa nhận), bảo đảm thực hiện và thể hiện ý chí, quyền lực của giai cấp thống trị Nó là nhân tố điều chỉnh các quan hệ xã hội, có vai trò quan trọng trong việc điều hành và quản
lý xã hội
Nhằm triển khai hoạt động của bộ máy nhà nước, giai cấp thống trị cầm quyền rất chú trọng tới việc xây dựng và thực thi pháp luật, duy trì trật tự, kỷ cương và sự ổn định của xã hội bằng sự nghiêm minh của pháp luật kết hợp với những chuẩn mực, quy phạm đạo đức Nhiều bộ luật lớn đã ra đời và đóng
Trang 66
vai trò quan trọng trong việc trị quốc, an dân Những bộ luật ấy không chỉ có
ý nghĩa đương thời mà còn có giá trị to lớn trong thời đại ngày nay
Một trong những bộ luật có nhiều giá trị nhất thời kì phong kiến Việt
Nam phải kể đến Quốc triều hình luật (hay còn gọi là Luật hình triều Lê, Luật
Hồng Đức) Đây là bộ luật chính thống và quan trọng nhất của triều đại nhà
Lê ở nước ta (1428 - 1527) Bộ luật thể hiện sự sáng tạo, tự chủ và ý thức dân tộc; kế thừa tính chất thân dân trong pháp luật thời Lý - Trần, thể hiện bản sắc
và tinh thần dân tộc Việt
Quốc triều hình luật đã trở thành đối tượng quan tâm của nhiều nhà
khoa học ở nhiều lĩnh vực với nhiều mục đích khác nhau Bộ luật hội tụ nhiều đặc điểm, phương diện của một cơ chế nhà nước tương đối hoàn bị và tiến bộ,
nó đã trở thành đề tài được nhiều học giả nghiên cứu dưới nhiều khía cạnh, nhưng chủ yếu dựa trên mặt lập pháp; còn dưới góc độ tư tưởng thì bộ luật
chưa được nghiên cứu nhiều Việc nghiên cứu các điều luật trong Quốc triều
hình luật để hiểu được tư tưởng xây dựng, tổ chức bộ máy nhà nước thời Lê
sơ, hiểu được những vấn đề về việc xây dựng, củng cố và hoàn thiện hệ thống quan lại trong bộ máy nhà nước phong kiến thời Lê sơ, từ đó rút ra được những điểm tiến bộ, ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng, kiện toàn bộ máy nhà nước ta hiện nay… là vấn đề vô cùng cần thiết
Sau gần 30 năm đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam đất nước ta đã đạt được những thành tựu đáng kể trong nhiều lĩnh vực, nhiều mặt của đời sống xã hội Tuy nhiên, việc xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước còn nhiều bất cập, đó là sự quản lý lỏng lẻo, thiếu trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, bộ máy nhà nước còn cồng kềnh thiếu khoa học, sự suy thoái đạo đức của một bộ phận cán bộ nhà nước, tình trạng lợi dụng chức quyền… gây nhiều bức xúc trong xã hội ta hiện nay Điều đó đặt ra yêu cầu
Trang 77
đối với hệ thống tổ chức bộ máy nhà nước phải kiện toàn hơn nữa về cơ chế
tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước
Hiện nay, chúng ta đang xây dựng nhà nước ta là nhà nước pháp quyền
xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nhà nước của dân, do dân, vì dân Đó là nhà nước hoạt động trên tinh thần pháp luật, đề cao pháp luật, quyền lực của nhân dân được thể chế hóa thành pháp luật và pháp luật trở thành công cụ để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân Trước yêu cầu đó, một trong những vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn là phải tiếp thu và kế thừa nhiều bài học kinh nghiệm trong việc xây dựng, chỉ đạo hoạt động của bộ máy nhà nước cũng như trong việc xây dựng và thực thi pháp luật của cha ông ta trong lịch sử,
đặc biệt là phải kế thừa những giá trị to lớn của Quốc triều hình luật trong
việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
Việc nghiên cứu tư tưởng xây dựng bộ máy nhà nước thời Lê sơ qua Quốc
triều hình luật không chỉ cho ta thấy tư tưởng và cách thức tổ chức bộ máy
nhà nước thời phong kiến mà còn cho ta thấy giá trị của nó đối với việc xây dựng bộ máy nhà nước Việt Nam hiện nay Xuất phát từ những lý do trên,
chúng tôi lựa chọn đề tài: “Tư tưởng xây dựng bộ máy nhà nước thời Lê sơ
(qua Quốc triều hình luật)” để thực hiện luận văn thạc sĩ triết học của mình
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Ở Việt Nam, việc nghiên cứu tư tưởng và thực tiễn xây dựng, hoàn thiện bộ máy nhà nước phong kiến Việt Nam thời Lê sơ cũng như nghiên cứu
Quốc triều hình luật được nhiều học giả quan tâm và nghiên cứu dưới nhiều
góc độ và mục đích khác nhau Liên quan đến đề tài của luận văn, chúng ta có thể phân ra thành các phương diện với những công trình nghiên cứu tiêu biểu sau đây:
Thứ nhất, những nghiên cứu về bộ máy nhà nước phong kiến thời Lê sơ
Trang 88
Cuốn sách Mười cuộc cải cách, đổi mới lớn trong lịch sử Việt Nam
của tác giả Văn Tạo đã dành 40 trang viết về cuộc cải cách hành chính thời Lê Thánh Tông, trong đó có đề cập đến vấn đề xây dựng nhà nước phong kiến thịnh trị thời Lê Thánh Tông Về vấn đề này, tác giả đã trình bày khá chi tiết yêu cầu lịch sử, các hoạt động cải cách cụ thể của Lê Thánh Tông như: phân cấp quản lý đất đai, xây dựng cơ cấu tổ chức hành chính, xây dựng đội ngũ quan lại, định rõ quy tắc vận hành của bộ máy hành chính, ban hành hình luật,…
Năm 2002, trong cuốn Tìm hiểu tư tưởng chính trị Nho giáo Việt Nam
từ Lê Thánh Tông đến Minh Mệnh của Nguyễn Hoài Văn, tác giả đã đi sâu
phân tích những đóng góp của Lê Thánh Tông trong việc vận dụng, phát triển Nho giáo thành hệ tư tưởng chính trị chính thống, sử dụng nó trong việc cai trị đất nước, đào tạo và xây dựng đội ngũ quan lại đáp ứng yêu cầu của sự phát triển đất nước nửa cuối thế kỷ XV
Hội thảo kỷ niệm 500 năm ngày mất của Lê Thánh Tông: Lê Thánh
Tông (1442 - 1497): con người và sự nghiêp do trường Đại học Khoa học Xã
hội và Nhân văn (thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội) tổ chức năm 1997, đã có nhiều tác giả bàn về đường lối trị nước và các chính sách của nhà nước phong kiến Việt Nam dưới thời Lê Thánh Tông trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội và an ninh - quốc phòng Trong đó có một số chuyên đề đáng chú ý như:
Về đường lối trị nước của Lê Thánh Tông của PGS Nguyễn Thừa Hỷ,
tác giả khẳng định, nét nổi bật trong đường lối trị nước của vua Lê Thánh Tông là sự tăng cường vai trò toàn năng của nhà vua trong việc điều hành một nhà nước mạnh cực quyền toàn trị Để tăng cường quyền lực của nhà vua và nhà nước, Lê Thánh Tông đã kết hợp sử dụng lễ giáo với hình pháp nghiêm khắc để cai trị đất nước
Trang 99
Cùng nằm trong chủ đề xây dựng vương triều, GS Nguyễn Tài Thư có
bài Tư tưởng Lê Thánh Tông và triều đại thịnh trị của ông Bài viết nhấn
mạnh, nguyên nhân chủ quan làm nên thành công của Lê Thánh Tông là ý thức phấn đấu cho sự giàu mạnh của đất nước, niềm tin vào sức mạnh con người, tin tưởng vào sự hưng thịnh của triều đại mình dựa trên đường lối trị nước đúng đắn
Các bài viết đã giúp ta hiểu phần nào về đường lối trị nước, tổ chức bộ máy nhà nước phong kiến thời Lê sơ
Bên cạnh đó, trong bài viết đăng trong Tạp chí Triết học: Vấn đề xây
dựng bộ máy nhà nước pháp quyền ở Việt Nam thời Lê sơ qua Quốc triều hình luật của tác giả Nguyễn Thanh Bình, tác giả đã lý giải về việc xây dựng,
hoàn thiện đội ngũ quan lại, người có chức có quyền, về mối quan hệ giữa nhà nước với dân, trách nhiệm của nhà nước đối với dân được thể hiện trong bộ
Quốc triều hình luật
Nghiên cứu về triều đại Lê Thánh Tông, bên cạnh các tác phẩm trong nước, chúng ta còn thấy nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Nhà sử học Whitmove (Mỹ), F.Riichiro (Nhật Bản) P.Langlet (Pháp), E.O.Berzin (Nga) đã lấy cơ cấu tổ chức nhà nước Lê sơ làm đề tài nghiên cứu Khi tìm hiểu bộ máy nhà nước dưới thời Lê Thánh Tông, nhà sử học E.O.Berzin đánh giá đây là bộ máy nhà nước “có trình độ chuyên môn cao hơn hẳn so với các nước khác ở khu vực Đông Nam Á và thậm chí ngay cả ở phương Tây thời trung cổ cũng không biết tới một chính quyền với các cơ quan chức năng hoàn chỉnh đến như vậy” [55, tr 205]
Qua các công trình, bài viết có liên quan về tư tưởng xây dựng bộ máy nhà nước thời Lê sơ, có thể thấy, tư tưởng về nhà nước, bộ máy nhà nước là vấn đề được nhiều người nghiên cứu, tìm hiểu Nhưng đi sâu nghiên cứu về tư
tưởng xây dựng bộ máy nhà nước thời Lê sơ thì chưa có nhiều
Trang 1010
Thứ hai, nghiên cứu về Hoàng đế Lê Thánh Tông
Triều đại Lê sơ, nhất là dưới thời Lê Thánh Tông trị vì, là giai đoạn tiêu biểu trong lịch sử phong kiến Việt Nam truyền thống Lê Thánh Tông là một trong những vị vua anh minh, có nhiều đóng góp về mặt tư tưởng chính trị
cũng như trong thực tiễn cai trị đất nước Trong cuốn Lịch sử tư tưởng Việt
Nam, (Tập I) do GS.TS Nguyễn Tài Thư chủ biên, các tác giả đã dành chương
XIV để bàn về thế giới quan, tư tưởng chính trị - xã hội và đường lối trị nước của Lê Thánh Tông
Cuốn Hoàng đế Lê Thánh Tông nhà chính trị tài năng, nhà văn hóa lỗi
lạc, nhà thơ lớn của Nguyễn Huệ Chi đã có những nghiên cứu, đánh giá về
công lao to lớn của vua Lê Thánh Tông trong nhiều lĩnh vực khác nhau, tiêu biểu về chính trị, văn hóa và thơ văn
Tác giả Lê Đức Tiết trong cuốn Lê Thánh Tông vị vua anh minh,
nhà canh tân xuất sắc đã đánh giá vai trò và công lao của Lê Thánh Tông
trong thời gian ông trị vì đất nước (1460 - 1497), nhất là công cuộc cải cách hành chính, pháp luật, xây dựng pháp quyền dựa vào sức dân của Đại Việt Tác giả nhận định, với sự sáng suốt, anh minh của mình, Lê Thánh Tông đã tạo nên thời kỳ hoàng kim của đất nước và được các triều thần tôn là “đại minh quân”
Ngoài ra còn có các bài viết như: Lê Thánh Tông: nhà chính trị tài
năng, nhà văn hóa lớn của Nguyễn Duy Quý; Hệ tư tưởng thời Lê và vai trò của nó trong quản lý xã hội của tác giả Nguyễn Thị Tuyết… đều nói về vai
trò của Lê Thánh Tông trong các vấn đề cụ thể
Thứ ba, những nghiên cứu về Quốc triều hình luật
Trước hết là công trình Sơ thảo lịch sử Nhà nước và pháp quyền Việt
Nam của tác giả Đinh Gia Trinh Tại chương II, phần II, tác giả đã đề cập đến
hoạt động lập pháp của triều đại Lê sơ, trong đó có Quốc triều hình luật
Trang 1111
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đào Duy Anh (1955), Lịch sử Việt Nam: Từ nguồn gốc đến cuối thế kỉ
XIX, Nxb Giáo dục, Hà Nội
2 Nguyễn Thanh Bình (2005), Học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo
và sự thể hiện của nó ở Việt Nam (từ thế kỉ XI đến nửa đầu thế kỷ XIX),
Luận án Tiến sĩ Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
3 Nguyễn Thanh Bình (2013), Vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền ở
Việt Nam thời Lê sơ (qua Quốc triều hình luật), Tạp chí Triết học, số 6,
tr.56-64
4 Nguyễn Huệ Chi (chủ biên), Nguyễn Duy Quý, Đỗ Hữu Thích (1998),
Hoàng đế Lê Thánh Tông nhà chính trị tài năng, nhà văn hóa lỗi lạc, nhà thơ lớn, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
5 Doãn Chính (chủ biên), Nguyễn Tấn Hưng, Nguyễn Quỳnh Anh (2011), Tư
tưởng Việt Nam từ thế kỉ XV đến thế kỉ XIX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
6 Doãn Chính (chủ biên), Vũ Tình, Trương Văn Chung, Nguyễn Thế
Nghĩa (2003), Đại cương lịch sử triết học phương Đông cổ đại, Nxb
Thanh niên, Hà Nội
7 Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí, Tập 2, Nxb Khoa
học xã hội, Hà Nội
8 Lê Quang Dũng (2008), Người Việt - phẩm chất và thói hư tật xấu, Nxb
Thanh niên, Hà Nội
9 Phan Đại Doãn (1999), Một số vấn đề về Nho giáo Việt Nam, Nxb Chính
trị Quốc gia, Hà Nội
10 Đại Việt sử ký toàn thư (2009), Tập 1, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
11 Đại Việt sử ký toàn thư (2009), Tập 2, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội