Để có thể đồng hành cùng với sự phát triển của khoa học, triết học hiện đại cần phải nghiên cứu, xem xét một cách sâu sắc và có hệ thống các quan niệm về niềm tin với tƣ cách không nhữ[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN HẢI HOÀNG
VẤN ĐỀ NIỀM TIN TRONG TRIẾT HỌC
THỰC DỤNG PEIRCE
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
HÀ NỘI - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN HẢI HOÀNG
VẤN ĐỀ NIỀM TIN TRONG TRIẾT HỌC
THỰC DỤNG PEIRCE
Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
Mã số : 62 22 80 05
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Đỗ Minh Hợp
HÀ NỘI - 2015
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Sau một thời gian học tập, nghiên cứu tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, được sự giúp đỡ của Nhà trường
và các Phòng, Ban, Khoa Triết học của Nhà trường, nay tôi đã hoàn thành chương trình học tập và Luận án
Tôi xin chân thành cảm ơn tới quý Thầy, Cô trong Ban chấp hành Đảng
ủy, Ban Giám hiệu, Phòng Quản lý Đào tạo Sau đại học, Khoa Triết học Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi được học tập, thực hiện và hoàn thành Luận án Tiến sĩ triết học này
Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin được bầy tỏ lời cảm ơn
chân thành tới PGS.TS Đỗ Minh Hợp, người Thầy - Nhà khoa học đã trực
tiếp hướng dẫn tôi nghiên cứu và học tập, hoàn thành luận án tiến sĩ này
Tôi xin bầy tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến tập thể cán bộ, nhân viên Viện Thông tin Khoa học Xã hội Nhân Văn - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Thư viện Quốc gia, Thư viện Quân đội, Thư viện Hà Nội, Thư viện Viện Triết học - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi có thể thực hiện đề tài này
Tôi vô cùng biết ơn sự động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện của gia đình, bạn bè và các bạn đồng nghiệp trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện bản luận án này
Trang 4LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đỗ Minh Hợp Các số liệu được nêu và sử dụng trong luận án là trung thực, đảm bảo tính khách quan và khoa học Danh mục tài liệu dùng để tham khảo trong luận án có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng
Hà Nội, ngày tháng năm 2015
Tác giả luận án
Nguyễn Hải Hoàng
Trang 5MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 8
1 Tính cấp thiết của đề tài 8
2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 11
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
5 Đóng góp của luận án Error! Bookmark not defined
6 Ý nghĩa của luận án Error! Bookmark not defined
7 Kết cấu của luận án Error! Bookmark not defined
not defined
1.1 Những tác phẩm nghiên cứu về kinh tế - xã hội nước Mỹ, điều kiện cho sự hình
thành tư tưởng triết học thực dụng Peirce Error! Bookmark not defined
1.2 Những tác phẩm nghiên cứu về triết học thực dụng và triết học thực dụng Peirce
Error! Bookmark not defined
1.2.1 Nghiên cứu ở trong nước Error! Bookmark not defined 1.2.2 Nghiên cứu ở ngoài nước Error! Bookmark not defined
1.3 Những tác phẩm nghiên cứu về niềm tin nói chung và quan niệm niềm tin trong
triết học thực dụng của Peirce nói riêng Error! Bookmark not defined
TIN THỰC DỤNG” CỦA PEIRCE Error! Bookmark not defined
2.1 Điều kiện kinh tế - xã hội nước Mỹ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX cho sự ra đời
quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce Error! Bookmark not defined 2.2 Khái lược về cuộc đời và sự nghiệp của Charles Sanders PeirceError! Bookmark
not defined
2.3 Tiền đề tư tưởng cho sự ra đời quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce Error!
Bookmark not defined
Trang 62.3.1 Xung đột giữa khoa học với tôn giáo cuối thế kỷ XIX và sự ra đời quan niệm
“niềm tin thực dụng” của Peirce Error! Bookmark not defined
2.3.2 Thái độ của Peirce đối với truyền thống triết học duy lý phương Tây cận hiện
đại Error! Bookmark not defined
DỤNG” CỦA PEIRCE Error! Bookmark not defined 3.1 Quan niệm về “niềm tin” và “niềm tin thực dụng”Error! Bookmark not defined
3.1.1 Quan niệm chung về “niềm tin” Error! Bookmark not defined 3.1.2 Quan niệm “niềm tin thực dụng”của PeirceError! Bookmark not defined
3.2 Các phương pháp củng cố niềm tin Error! Bookmark not defined
3.2.1 Phương pháp kiên tâm Error! Bookmark not defined 3.2.2 Phương pháp quyền uy Error! Bookmark not defined 3.2.3 Phương pháp tiên nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2.4 Phương pháp khoa học Error! Bookmark not defined
3.3 Vấn đề về tính chân thực của quan niệm “niềm tin thực dụng”Error! Bookmark
not defined
3.3.1 Nguyên lý Peirce - cơ sở để xác định tính chân thực của “niềm tin thực
dụng” Error! Bookmark not defined 3.3.2 Chân lý với tính cách là niềm tin không thể hoài nghiError! Bookmark not
defined
TIN THỰC DỤNG” CỦA PEIRCE Error! Bookmark not defined 4.1 Quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce: giá trị và hạn chếError! Bookmark
not defined
4.1.1 Quan niệm “niềm tin thực dụng”của Peirce: giá trịError! Bookmark not
defined
4.1.2 Quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce: hạn chếError! Bookmark not
defined
4.2 Ảnh hưởng của quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce đến triết học thực dụng
Mỹ sau Peirce Error! Bookmark not defined
Trang 74.2.1 Quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce với triết học thực dụng của
W.James và J.Dewey Error! Bookmark not defined
4.2.2 Quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce với triết học tân thực dụng
Error! Bookmark not defined
4.3 Sự lĩnh hội triết học thực dụng nói chung và “niềm tin thực dụng” của Peirce nói
riêng ở Việt Nam Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN
ÁN Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 8MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Niềm tin thuộc phạm trù đời sống tinh thần, là một trong những biểu hiện của tồn tại người, có vai trò quan trọng, tạo ra nguồn năng lượng tinh thần to lớn để con người đạt tới những chiến tích vĩ đại Không có niềm tin, đặc biệt là niềm tin khoa học, con người sẽ sống và hoạt động không có định hướng, luôn bi quan, dao động và không phát huy được khả năng chủ
hoạt động tinh thần của con người, phản ánh hiện thực cuộc sống và xuất hiện từ lâu trong lịch
sử phát triển của triết học Nó được coi là một trong những yếu tố quan trọng của đời sống tinh thần và hoạt động nhận thức, cải tạo thế giới khách quan của con người Song, vấn đề niềm tin thực sự chưa được giới nghiên cứu triết học trong nước quan tâm thỏa đáng
Trong thế giới hiện đại, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - kỹ thuật và công nghệ đánh dấu bước tiến và khả năng to lớn của trí tuệ con người trước giới tự nhiên Với
sự hỗ trợ của nhiều thành tựu khoa học hiện đại, con người đã và đang mở rộng phạm vi chiếm lĩnh khoảng không vũ trụ bao la, cho phép con người xâm nhập và tiến sâu hơn trong việc lý giải về cơ chế, quy luật hoạt động của thế giới vĩ mỗ lẫn vi mô Những thành quả đó đã tác động đáng kể đến sự hình thành các quan niệm khác nhau về niềm tin
và làm biến đổi khá sâu sắc đến những quan niệm ấy Để có thể đồng hành cùng với sự phát triển của khoa học, triết học hiện đại cần phải nghiên cứu, xem xét một cách sâu sắc
và có hệ thống các quan niệm về niềm tin với tư cách không những là một trong các yếu
tố tinh thần to lớn, tạo ra động lực cho sự tiến bộ của xã hội, mà còn đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi với tư cách là một vấn đề, một đối tượng mà triết học có nhiệm vụ phải luận chứng
Hiện nay, Việt Nam đang bước vào thời kỳ mới - tiếp tục sự nghiệp đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, thực hiện mục tiêu dân giầu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh với những thời cơ và vận hội mới Tuy nhiên, Việt Nam cũng đang phải đối mặt với những thách thức, nguy cơ, nhất là những nguy cơ do nhân tố chủ quan gây ra Tệ quan liêu, tham nhũng và sự thoái hóa về phẩm chất đạo đức của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên chưa được đẩy lùi, khiến nhân dân bất bình, xã hội lên án, uy tín và sức chiến đấu của Đảng bị giảm sút nghiêm trọng Đảng Cộng sản Việt Nam xác định, tham nhũng là quốc nạn, là một trong bốn nguy cơ,
Trang 9thách thức đối với cách mạng nước ta Nó có thể làm cho nước ta tụt hậu xa hơn về kinh tế
so với các nước trong khu vực và trên thế giới, đưa đến sự chệch hướng xã hội chủ nghĩa, tạo thời cơ cho kẻ thù thực hiện âm mưu “diễn biến hòa bình, bạo loạn lật đổ”; nếu không khắc phục được nguy cơ này (thứ giặc nội xâm, như chủ tịch Hồ Chí Minh từng chỉ ra) sẽ dẫn đến việc dân không tin vào Đảng, không tin vào chế độ xã hội chủ nghĩa, làm cho sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân bị giảm sút, lực lượng xã hội bị phân ly, kinh tế kém phát triển, cuộc sống nhân dân trở nên khó khăn Để vượt qua những thách thức nói trên, nắm bắt được thời cơ, phát huy được sức mạnh của khối đại đoàn kết của cả cộng đồng dân tộc nhằm thực hiện thắng lợi sự nghiệp đổi mới, chúng ta cần không ngừng xây dựng và củng
cố niềm tin của nhân dân vào mục tiêu cách mạng, vào lý tưởng cộng sản chủ nghĩa, vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Ý thức được điều này, ngay từ khi ra đời, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn chăm lo đến việc xây dựng, củng cố niềm tin cho nhân dân Tuy nhiên, sự quan tâm đó dường như mới chỉ dừng lại ở công tác tư tưởng với các giải pháp chung chung, còn thiếu những luận cứ khoa học sâu sắc Hơn nữa bản thân công tác nghiên cứu, giáo dục niềm tin lâu nay vẫn tiến hành nhưng chưa được đầu tư thích đáng; nhiều người chưa thực sự coi niềm tin của nhân dân là tài sản, giá trị truyền thống và động lực tinh thần quan trọng thúc đẩy cách mạng Việt Nam tiến lên Vì vậy, nghiên cứu về niềm tin nói chung và quan niệm về niềm tin của các nhà triết học thực dụng nói riêng ở nước ta hiện nay có tầm quan trọng đặc biệt trên cả hai phương diện lý luận và thực tiễn
Nước Mỹ là một quốc gia đạt được những thành tựu to lớn trên nhiều lĩnh vực đời sống xã hội Nghiên cứu và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm phát triển của người Mỹ trong điều kiện hội nhập hiện nay là một việc làm cần thiết và hữu ích Xét trên phương diện văn hóa tinh thần nói chung và triết học nói riêng, nghiên cứu triết học thực dụng và niềm tin thực dụng như một nội dung cơ bản của triết học thực dụng có một ý nghĩa đặc biệt Vì triết học thực dụng đã và đang cấu thành “hạt nhân”, “bản sắc” của văn hóa Mỹ, là một trong những nhân tố tạo ra sức mạnh của dân tộc Mỹ Chủ nghĩa thực dụng là giá trị nền tảng, sản phẩm tư tưởng độc đáo của người Mỹ, là nhân sinh quan và thế giới quan của người Mỹ, là biểu tượng tinh thần của văn hóa Mỹ; đúng như nhận định của nhà nghiên cứu Dị Kiệt Hùng, “nếu có một loại triết học nào trên thế giới bắt nhịp chặt chẽ nhất với mạch đập của thời đại trước hết cần nêu lên triết học chủ nghĩa thực dụng của nước Mỹ Chủ nghĩa thực dụng là linh hồn của tinh thần Mỹ được nảy sinh theo tiếng gọi của thời đại
Trang 10Mỹ, có chung số phận với sự phát triển của xã hội Mỹ, trở thành triết học nhân sinh của người Mỹ và không thể phủ nhận ở Mỹ, triết học thực sự có tác dụng thúc đẩy to lớn sự phát triển của nước Mỹ là chủ nghĩa thực dụng” [56, tr 69]
Với tư cách một khuynh hướng triết học được nảy sinh trên mảnh đất hiện thực Mỹ, triết học thực dụng mang một hơi thở mới, khác với triết học truyền thống, triết học thực dụng chuyển trọng tâm từ nhận thức lý luận khoa học sang hoạt động thực tiễn hàng ngày của cá nhân Họ đặt lên hàng đầu hành động và hành vi của cá nhân, những cơ sở của chúng, những thành tố lý tính và tình cảm của chúng được đánh giá dưới ánh sáng của các tiêu chí về tính có lợi, tính có hiệu quả, tính giám sát được Triết học thực dụng không chú trọng tới các tư tưởng trừu tượng, mà chủ yếu quan tâm tới niềm tin, tín ngưỡng như các quy tắc điều tiết hành động và hành vi của con người, qua đó bảo đảm hiệu quả của chúng Làm sáng tỏ tư tưởng và niềm tin là vấn đề cốt lõi đối với triết học thực dụng Các đại diện của triết học thực dụng không hẳn quan tâm tới tri thức triết học chuyên sâu mà chủ yếu quan tâm tới kiểu triết học có liên hệ mật thiết với cuộc sống sống động của cá nhân cụ thể Định hướng này, tức định hướng vào hành động cụ thể, vào hiệu quả của nó, vào việc làm sáng tỏ niềm tin như bản thể của nó, đặc trưng cho tính cách dân tộc và văn hóa của người
Mỹ Đồng thời, điều đó làm cho triết học thực dụng cùng với các yêu cầu của nó đưa triết học đến với cuộc sống, thực tế, hoạt động sống cụ thể của con người, mở ra một trong các con đường phát triển triết học nổi bật ở thời hiện đại C.S.Peirce là người khởi đầu triết học thực dụng Luận chứng, bảo vệ niềm tin tôn giáo dựa trên những thành tựu khoa học là vấn
đề xuất phát và trung tâm của triết học thực dụng Peirce Ông biến khái niệm “niềm tin thực dụng” thành khái niệm trung tâm của triết học thực dụng Với Peirce, niềm tin là nguồn gốc, nguyên tắc chỉ đạo cả nguyện vọng, cả hành động của con người, “niềm tin thực dụng” có giá trị to lớn trong cuộc sống con người Vấn đề về nội dung của khái niệm
“niềm tin thực dụng”, khác biệt giữa nó với niềm tin tôn giáo, niềm tin khoa học là vấn đề còn bỏ ngỏ trong nghiên cứu về triết học thực dụng, song nó lại cho thấy giá trị và hạn chế của triết học thực dụng Vì vậy, nghiên cứu “niềm tin thực dụng” trở thành yêu cầu cấp bách về mặt lý luận
Trong giai đoạn hiện nay, khi xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra nhanh chóng, tình trạng “thế giới phẳng” ngày càng biểu hiện rõ, tạo điều kiện cho hội nhập, hợp tác giữa
Trang 11các nước trên thế giới với nhau, trong đó tất yếu có sự hợp tác giữa Việt Nam với Mỹ Do
đó, nghiên cứu văn hóa Mỹ nói chung, triết học thực dụng Mỹ nói riêng, không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn có ý nghĩa thực tiễn quan trọng và chính những nghiên cứu cụ thể
sẽ giúp chúng ta tiếp thu những giá trị văn hóa tốt đẹp, né tránh những “vết xe đổ” của họ; từ đó, làm cho quan hệ hợp tác giữa Việt Nam với người Mỹ ngày càng hiệu quả Đây cũng là điều kiện quan trọng để chúng ta hoàn thiện tư duy lý luận của mình theo tinh thần tích hợp văn hóa của chủ tịch Hồ Chí Minh: “Nếu hôm nay họ (Khổng Tử, Giêsu, Mác, Tôn Dật Tiên - TG) còn sống trên đời này, nếu họ họp lại một chỗ, tôi tin rằng họ nhất định sống chung với nhau rất hoàn mỹ như những người bạn thân thiết Tôi
cố gắng làm người học trò của các vị ấy” [37, tr 51]
Thêm vào đó, triết học thực dụng ở Việt Nam còn bị hiểu chưa đúng và chưa sâu,
bị ngộ nhận là tất cả những gì xấu xa trong lối sống của người Việt hôm nay Do vậy, cần nghiên cứu “tận gốc” triết học thực dụng, tức khái niệm “niềm tin thực dụng” trong triết học Peirce, để hiểu đúng triết học thực dụng, làm rõ giá trị và hạn chế của nó, qua đó có thể đối thoại bình đẳng và có văn hóa với triết học Mỹ, với văn hóa Mỹ, đồng thời tiếp thu tinh hoa Mỹ
Như vậy, cả về phương diện lý luận và thực tiễn, vấn đề niềm tin vẫn đang là vấn
đề có tính thời sự cấp bách Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi lựa chọn đề tài
“Vấn đề niềm tin trong triết học thực dụng Peirce” là đề tài cho Luận án Tiến sĩ Triết
học của mình
2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
Mục đích nghiên cứu của luận án là: Nghiên cứu một cách hệ thống những nội
dung cơ bản của quan niệm Peirce về niềm tin, từ đó đưa ra những đánh giá về thực chất,
về giá trị, hạn chế và ảnh hưởng của nó đến triết học thực dụng Mỹ sau ông
Nhằm đạt được mục đích đó, Luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau:
- Thứ nhất, trình bày, phân tích các điều kiện và tiền đề cho sự ra đời quan niệm
về niềm tin của Peirce
- Thứ hai, phân tích nội dung cơ bản trong quan niệm về niềm tin của Peirce